Жәрдемақыға кімдер күн көріп отыр және мемлекеттен қандай қолдау күтуге болады

Көпшілікке таныс бір бейне бар: дені сау, еңбек етуге қауқарлы ересек адам жұмыс істеудің орнына мемлекет беретін ақшаға күн көреді. Ал айналада «табысқа жетудің жолы» туралы әңгіме толастамайды. Мұндай мысал әлеуметтік әділеттілік туралы сөз қозғағанда жиі айтылады. Алайда оны нақты деректермен дәлелдеу оңай емес. Статистикаға және әлеуметтік бағдарламалардың нәтижесіне қатысты зерттеулерге үңілсек, жағдай біз ойлағаннан әлдеқайда күрделі әрі қызықты болып шығады.

Шын мәнінде, олардың саны қанша?

2026 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша Қазақстанда атаулы әлеуметтік көмекті 31,1 мың отбасының 167,4 мың мүшесі алған. Оларға 7,9 млрд теңге көлемінде көмек тағайындалған. Ал жыл бойы осы мақсатқа бюджеттен 62,7 млрд теңге қарастырылған.

Бұған қоса, балаларға да жеке төлем беріледі. Оның мөлшері әр балаға 1,5 АЕК-ті құрайды. 1 наурыздағы мәлімет бойынша, мұндай көмекті 50,1 мың бала алған.

Алайда дәл осы мәселеде жиі сөз болатын, яғни еңбекке жарамды ересектердің арасында жәрдемақы алушылар қанша екені жарияланған есептерде көрсетілмеген.

Бұл сұрақтың өзектілігі жойылған жоқ. Дегенмен мәселенің ауқымы бүкіл елді қамтитын құбылыстан гөрі жекелеген топтарға қатысты сияқты. Қазақстанда тұтас бір ұрпақ мемлекетке масыл болып отыр деу қолдағы статистикамен үйлеспейді. Оның үстіне бұл көрсеткіштерге әлеуметтік қолдаудың өзге түрлері мен бейресми жұмыспен қамтылғандар кірмейтінін де ескерген жөн.

Жәрдемақы алушыға талап қою қаншалықты тиімді?

Әлеуметтік көмекті еңбек ету міндетімен байланыстыру идеясы жаңалық емес. 2017 жылы Қазақстан Үкіметі атаулы әлеуметтік көмек көрсетудің жаңа тәртібіне қатысты заң жобасын ұсынған кезде вице-министр Светлана Жақупова мұндағы басты мақсаттардың бірі масылдықтың алдын алу екенін ашық айтқан болатын.

Сол кезде көмек алуға үміткер отбасы әлеуметтік келісімшартқа қол қоюы керек еді. Егер отбасының еңбекке жарамды мүшесі жұмыс істеуден бас тартса немесе келісімшарттағы міндеттемелерін орындамаса, оған тиесілі төлем екі есе қысқартылатын. Ал талапты екінші рет бұзған жағдайда отбасындағы еңбекке жарамды адамдардың барлығына берілетін көмек тоқтатылатын. Бұл ретте балалар мен еңбекке жарамсыз отбасы мүшелеріне мұндай шектеу қолданылмайтын.

Мұндай тәсілдің астарында өзіндік есеп те болды: жұмыс істегісі келмейтін адамға отбасы мүшелерінің қысымы әсер етіп, оны еңбекке ынталандырады деген үміт болған.

Мұндай ұстанымның да өзіндік қисыны бар. Егер адам ешқандай міндеттеме алмай-ақ тұрақты түрде жәрдемақы алып отырса, уақыт өте келе еңбек етуге деген дағдысы әлсіреп, жұмыс нарығына қайта оралу мүмкіндігі де төмендеуі ықтимал.

АҚШ-та 1990-жылдары жүргізілген әлеуметтік реформаны қолдаушылар да осы уәжді алға тартады. Ол кезде көмек алушыларға жұмыс іздеу міндеті жүктелген болатын. Реформаны жақтаушылардың пікірінше, бұл жәрдемақыға тәуелділікті азайтып, жалғызбасты аналардың жұмыспен қамтылуын арттырған. Сонымен бірге балаларға айтарлықтай зиян келтірмеген.

Салық төлеушілер де мемлекеттен көмек алатын адам өз жағдайын жақсарту үшін қолдан келгеннің бәрін жасауы керек деп есептеуге құқылы.

Тәжірибе нені көрсетті?

Алайда теорияда тиімді көрінетін талаптардың іс жүзінде нәтижесі күткендей бола бермейді.

АҚШ-та жүргізілген зерттеулер де осыны аңғартады. Міндетті талаптар қойылған адамдар арасында жұмыспен қамту деңгейі алғашында өскенімен, бұл өсім айтарлықтай болмаған. Оның үстіне уақыт өте келе әсері бәсеңдеген. Бесінші жылға қарай мұндай талаптар қойылмаған топтың жұмыспен қамтылу көрсеткіші көптеген бағдарламада талап қойылған топпен теңескен, тіпті одан асып түскен жағдайлар болған.

Әлеуметтік бағдарламаларды ұзақ жылдар бойы зерттеп келе жатқан MDRC ұйымының қорытындысы да осыған ұқсас. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, көп жағдайда жұмыспен қамту мен табыстың өсуі уақытша сипат алған. Отбасылардың материалдық жағдайы айтарлықтай жақсармаған. Адам жұмысқа орналасқанымен, жәрдемақыдан айырылған. Нәтижесінде отбасының жалпы табысы бұрынғы деңгейде қалған.

Басқа бағдарламалардан қысқа мерзімді оқытуды қоса алғанда, бірнеше түрлі қызмет ұсынған жоба тиімділігімен ерекшеленген.

Кейінгі жылдары азық-түлік және медициналық көмек бағдарламаларына қатысты жүргізілген зерттеулердің нәтижесі бұдан да қарапайым. АҚШ Конгресінің Бюджет басқармасы 2022 жылы азық-түлік талондары бойынша жұмыспен қамту деңгейінің өсуі 1990-жылдардағы реформалармен салыстырғанда әлдеқайда төмен болғанын анықтады. Ал медициналық көмек бағдарламаларының жұмыспен қамтуға әсері нөлге жуық.

Апджон институтына арнап зерттеу жүргізген экономист Тимоти Харрис те осы мәселеге назар аударған. Оның еңбегіне сәйкес, міндетті талаптар жәрдемақы алушылардың санын едәуір қысқартқанымен, жұмыспен қамту деңгейін шамалы ғана арттырған.

Демек, мұндай бағдарламалардың жетістігі кейде тек статистикадан көрінеді. Адам жәрдемақы алушылар тізімінен шығады, бірақ міндетті түрде жұмысқа орналасады деген сөз емес.

Сондықтан бұл жерде мәселе тек көрсеткіштерде емес, жетістікті қалай бағалайтынымызда болып отыр. Біз үшін жәрдемақы алушылардың азайғаны маңызды ма, әлде отбасылардың тұрмысы жақсарғаны маңызды ма?

Дегенмен бұл зерттеулерге қатысты бір жайтты ескеру қажет. Қатаң талаптардың тиімділігіне берілген бағалаулардың басым бөлігі АҚШ-та жүргізілген. MDRC ұйымы да нәтижеге жәрдемақы мөлшері әсер етуі мүмкін екенін ескертеді. Мәселен, 200 доллар төленетін жағдайда жұмыс істейтін талап 700 доллар берілген кезде дәл солай нәтиже көрсетпеуі мүмкін.

Қазақстандағы әлеуметтік келісімшарттардың тиімділігіне қатысты тәуелсіз зерттеуді ашық дереккөздерден табу мүмкін болмады. Бұл – мәселені талқылаудағы ең үлкен олқылықтардың бірі.

Жұмыс істемеу – әрдайым жалқаулық емес

Адамдарға жауапсыз деп кінә артпас бұрын, қарапайым есепке назар аударған жөн.

Егер адам ресми жұмысқа орналасқан сәттен бастап жәрдемақыдан толық айырылса, оның жұмысқа шығуы кейде табысының азаюына әкелуі мүмкін. Экономистер мұны «жәрдемақы тұзағы» деп атайды.

Мұндай жағдайда адамның әрекетін жалқаулық деп бағалау қиын. Өйткені ол өзі тап болған ережелерге сәйкес шешім қабылдайды.

Бұған адамның өз еркінен тыс кедергілерді қосыңыз. Мысалы, баланы қалдыратын балабақша жоқ, жұмысқа қатынау қиын, денсаулығы сыр береді немесе шағын қала мен ауылда бос жұмыс орны мүлде болмауы мүмкін.

Жәрдемақыдан айырылып қалмау үшін бейресми жұмысқа шығатындар да бар. Осындай жағдайлардың бәрін ескергенде, мәселені тек «жұмыс істегісі келмейді» деген түсінікпен түсіндіру жеткіліксіз.

Ал айналадағы «табысқа жету» туралы ұрандардың бұған көмегі шамалы. Мұндай әңгімелер жаңа жұмыс орнын ашпайды әрі еңбек етуге ниеті болғанымен, мүмкіндік таппай жүрген адамдардың мәселесін шешпейді.

Әрине, бұл жәрдемақы алушылардың арасында жұмыс істеуге ынтасы төмен адамдар жоқ дегенді білдірмейді. Ондай азаматтар да болуы мүмкін. Әлеуметтік жүйе мұны да ескеруі керек. Бірақ басты сұрақ – мемлекет адамнан талап еткен кезде оған қандай мүмкіндік ұсынып отыр?

Мемлекеттен қандай қолдау күтуге болады?

Жоғарыдағы деректер мен зерттеулерге сүйенсек, бұл мәселеде дабыралы ұрандардан гөрі нақты әрі жүйелі шешімдер қажет.

Біріншіден, адамның табысы өскен сайын әлеуметтік көмек бірден тоқтатылмай, біртіндеп азаюы керек. Әйтпесе жәрдемақы алудың белгілі бір шегінен асқан сәтте адам тұрақты жұмысқа орналасса да, бұрынғыдан аз табыс табуы мүмкін. Сондықтан кез келген жағдайда жұмыс істеу жәрдемақы алудан тиімді болғаны жөн.

Екіншіден, мемлекет жұмыс іздеуді міндеттесе, оған қажетті жағдай да жасауы керек. Атап айтқанда, кәсіби оқыту, жұмысқа орналастыруға көмектесетін делдалдар және бос жұмыс орны жоқ өңірлерде субсидияланатын жұмыс орындары қажет. Адамға орындау мүмкін емес талап қою – оны қолдаудан гөрі жазалауға көбірек ұқсайды.

Үшіншіден, денсаулығына байланысты жұмыс істей алмайтын немесе бала күтімімен айналысатын адамдарға арналған қолдау шаралары жұмыс істеуге дайын, бірақ әзірге жұмыс таба алмаған азаматтарға ұсынылатын көмектен өзгеше болуы керек.

Төртіншіден, әлеуметтік көмек алу ережелері барынша түсінікті әрі қарапайым болғаны маңызды. Себебі талаптарды орындағанын дәлелдеу неғұрлым күрделі болса, көмекке шынымен мұқтаж адамдардың, соның ішінде жұмыс істеп жүрген азаматтардың да төлемнен қағылу қаупі артады.

Ең бастысы, мемлекет тек көмек алушылардан ғана емес, әлеуметтік қолдау жүйесінің өзінен де нәтиже талап етуі керек.