Ұлы ақын туралы көпшілік біле бермейтін деректер

Бүгін, 10 тамыз – Абай күні. Биыл қазақтың ұлы ақыны, ойшылы, ағартушысы әрі композиторы Абай Құнанбайұлының туғанына 181 жыл толып отыр. Осыған орай BAQ.KZ хакімнің өмірі мен шығармашылығына қатысты қызықты деректерді жинақтады.

Абайдың алғашқы кітабы көзі тірісінде шыққан жоқ

Абай Құнанбайұлы 1904 жылы дүниеден өтті. Ал ақынның алғашқы жинағы арада бес жыл өткенде, 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрді. Кітапты баспаға дайындауға Кәкітай Ысқақұлы, Тұрағұл Абайұлы және Абай мұрасын қолмен көшірген Мүрсейіт Бікеұлы үлкен үлес қосты. Зерттеулерге қарағанда, ақын дүниеден өткеннен кейін оның туыстары шығармаларын жинап, реттеуге кіріскен. Яғни бүгінде қазақ әдебиетінің негіздерінің бірі саналатын Абай шығармаларының толыққанды кітап болып таралуын ақынның өзі көре алмады.

Абайдың өлеңдерін қыздар жасауымен бірге алып кеткен

Абай шығармалары кітап болып басылғанға дейін ел арасында негізінен қолжазба күйінде тараған.
Мүрсейіт Бікеұлы ақын өлеңдерін бірнеше рет арнайы дәптерлерге көшірген. Абай мұрасына қатысты деректерде қазақ қыздарының ақын шығармаларын көшіртіп алып, ұзатылғанда қолжазбаларды жасауымен бірге ала кеткені айтылады. (Abai.kz)
Бұл – XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында кітап таралымы шектеулі болғанына қарамастан, Абай өлеңдерінің жастар арасында қаншалықты танымал болғанын көрсететін ерекше мысал. Қазіргі тілмен айтқанда, Абай шығармалары баспадан жаппай шықпай тұрып-ақ қолдан-қолға тарап отырған.

«Жаз» алғаш Абайдың атымен жарияланбаған

Абай өз шығармаларын бірден өз атымен жариялауға ұмтыла бермеген.
Оның 1886 жылы жазылған әйгілі «Жаз» өлеңі 1889 жылы «Дала уалаятының газетінде» Көкбай Жанатайұлының атымен жарық көрген. Көкбайдың естелігі бойынша, Абай оған ауыл көрінісін өлеңмен суреттеуді тапсырған. Шәкіртінің нұсқасына көңілі толмаған соң сол тақырыпты өзі жырлаған. Осылайша қазақ әдебиетінің классикасына айналған шығарма алғаш оқырманға Абайдың өз атымен жетпеген.

Абайдың мінезі жас ұлғайған сайын өзгерген

Абай тек өзгелерге ақыл айтқан ойшыл болған деген түсінік толық емес. Ол өзінің де мінезін өзгертіп, өмір бойы рухани дамуға ұмтылған. 2022 жылы BAQ.KZ-ке берген сұхбатында зерттеуші Сәбит Жәмбек Тұрағұл Абайұлының естелігін мысалға келтіреді. Оның айтуынша, Абай жас кезінде бірбеткей, турашыл болып, адамның ұнамаған мінезін бетіне ашық айтатын болған. Ал жасы ұлғайып, білімі мен дүниетанымы тереңдеген сайын мінезі жұмсара түскен.  Бұл деректің қызығы – Абай адамның мінезін тәрбиемен, біліммен өзгертуге болады деген идеяны тек шығармаларында айтып қоймай, өзінің өмірінен де өткізген.

XIX ғасырдағы «қазақы мотивация»

Қазір өзін-өзі дамыту, табысқа жету, тәртіп пен еңбек туралы мотивациялық кітаптар үлкен сұранысқа ие. Алайда Сәбит Жәмбек Абайдың осы идеялардың бірқатарын XIX ғасырдың өзінде қазақ қоғамының түсінігіне сай жеткізгеніне назар аударады. Ақын адамды бос мақтаннан, орынсыз күлкіден, кекшілдіктен арылып, кәсіп пен адал еңбекке ұмтылуға үндеген. Абай үшін адамның жағдайын өзгертудің негізгі жолдарының бірі – білім алу, әрекет ету және еңбекпен пайда табу. Сол себепті ақын шығармаларындағы көптеген ойды бүгінгі тілмен жеке даму, еңбек мәдениеті және жауапкершілік туралы кеңестер деп қарастыруға болады.

Абай адам мінезін «оқыған»

Абай шығармашылығының тағы бір ерекшелігі – адамның ішкі сезімін ұсақ детальдарға дейін суреттеуі.
Сәбит Жәмбек осы тұрғыдан ақынды өз дәуірінің үлкен психологтарының бірі ретінде бағалайды. Мысалы, «Қызарып, сұрланып» өлеңінде Абай бір-бірін ұнатқан екі жастың кездескен сәтін сыртқы әрекетпен ғана емес, олардың қысылуы, жүрек толқынысы, сөз таба алмай қалуы секілді психологиялық өзгерістер арқылы көрсетеді. Яғни ақын сезімді жай «ғашық болды» деп сипаттамайды. Ол адамның жүзіндегі өзгеріс, үнсіздік, қимыл мен ішкі толқуды біріктіріп, тұтас психологиялық көрініс жасайды. Бұл тәсіл қазіргі көркем әдебиет пен кинодағы кейіпкер психологиясын әрекет арқылы ашу әдісіне өте жақын.

Абай уайымға беріліп, әрекетсіз қалуды құптамаған

Абай адамның күйзеліске немесе қиындыққа тап болуын жоққа шығармаған. Бірақ оның ойынша, адам сол күйдің ішінде қалып қоймауы керек. BAQ.KZ-тегі сұхбатта Сәбит Жәмбек Абайдың уайым-қайғыға тұйықталып, одан шығатын жол іздемей қалуды сынағанын айтады. Зерттеуші осы ойдан Абай дүниетанымындағы әрекет пен оптимизмді көруге болатынын атап өтеді. (baq.kz)
Басқаша айтқанда, Абай үшін мәселені сезіну жеткіліксіз – одан шығуға әрекет жасау маңызды.

Абай білім адамның өзін өзгерте алады деп санаған

Абай шығармаларында білім жай ғана сауат ашудың құралы ретінде қарастырылмайды.
Оның дүниетанымында ғылым мен білім адамның көзқарасын, мінезін және өмір сүру тәсілін өзгерте алатын күш болған. Сәбит Жәмбек Абайдың адам туғаннан дайын мінезбен қалып қоймайтынын, тәрбие мен білім арқылы өзін қалыптастыра алатынына сенгенін айтады. Бұл идея Абай шығармашылығындағы «толық адам» түсінігімен де сабақтас. Адамның кемелденуі сыртқы мәртебемен емес, ақыл, еңбек, адамгершілік және өзін тәрбиелеумен өлшенеді.

Абай шәкірттеріне де талапты болған

Көкбай Жанатайұлының естеліктерінен Абайдың айналасындағы ақындарға жай ғана ұстаз емес, қатал әдеби сыншы болғанын да аңғаруға болады. Көкбай бір шығармасын немесе суреттеуін ұсынғанда, Абай оның осал тұсын көрсетіп, кейде сол тақырыпты өзі өлеңге айналдырып, қалай жазуға болатынын іс жүзінде көрсеткен. «Жаз» және ат бейнесін суреттейтін «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ» өлеңдерінің тарихы осы шығармашылық ортаға байланыстырылады.  Яғни Абайдың айналасында ақындар тек өлең оқып отырмаған. Олар бір-бірінің шығармасын талдап, сынап, қайта жазып, өзіндік әдеби мектеп қалыптастырған.

Неліктен Абай әлі де өзекті?

Абай өмір сүрген кезең мен бүгінгі қоғамның арасы бір жарым ғасырдан асады. Бірақ ақын көтерген мәселелердің қатарында білім, еңбек, мақтан, адам мінезі, жауапкершілік, кәсіп, уайым, қарым-қатынас және өзін-өзі тәрбиелеу бар. Оның шығармаларындағы осы тақырыптар бүгін де қоғамдық пікірдің өзегінде қалып отыр.  Сондықтан Абайды тек мектепте жаттайтын өлеңдердің авторы ретінде емес, адам мінезін зерттеген ойшыл, талапшыл ұстаз және өз қоғамының кемшілігін дәл байқаған тұлға ретінде тану оның мұрасын жаңа қырынан түсінуге мүмкіндік береді.

Еске салсақ, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев қазақстандықтарды Абай күнімен құттықтап, биылғы бұл атаулы күн еліміздегі ауқымды өзгерістермен тұспа-тұс келіп отырғанына да тоқталды.

Тағы оқи отырыңыз: «Алғашқы кітап»: Абайдың тұңғыш жинағының тарихы фильмге арқау болды