Табыс таппаса да салық төлей ме? Қазақстанда жұмыс істемейтін жеке кәсіпке жаңа талап ұсынылды

13 Қараша 2026, 17:30

БӨЛІСУ

АВТОР

Сымбат Сатыбалдина BAQ.KZ ақпарат агенттігінің тілшісі

Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға

13 Қараша 2026, 17:30

137

Фото: ©BAQ.KZ коллажы

Қазақстанда тіркелген барлық жеке кәсіпкерге, тіпті кәсібі бір тиын да табыс әкелмесе де, ең төменгі жалақы мөлшерінен салық пен әлеуметтік төлем төлеуді міндеттеу ұсынысы талқыланып жатыр. Салық кеңесшісі, салық даулары бойынша 15 жылдан астам тәжірибесі бар сарапшы Нұртас Телагисов BAQ.KZ редакциясына берген сұхбатында бұл талап кәсіпкерлерге қанша шығын әкелуі мүмкін екенін есептеп, жұмыс істемейтін жеке кәсіп (ЖК) иелеріне қазірден бастап не істеу керегін түсіндірді.

Әзірге бұл тек ұсыныс

Нұртас Телагисов бірден бұл мәселенің әлі заңмен бекітілмегенін, ал тиісті құжат жобасы ресми түрде жарияланбағанын ескертті. Жұмыс істемейтін ЖК-лерге ең төменгі жалақы мөлшеріне сәйкес салық пен міндетті төлем төлеуді жүктеу туралы ұсынысты салық сарапшылары көтерген. Мемлекеттік кірістер комитеті де, Қаржы министрлігі де бұл бастаманы әзірге ресми түрде растаған жоқ.

Дегенмен мұндай талап енгізілсе, не өзгеруі мүмкін? Біз сарапшыдан осы жағдайды болжап, жұмыс істемейтін жеке кәсіп иелеріне қандай салмақ түсетінін есептеп беруді сұрадық.

Ашық дереккөздерден бұл құжаттың ресми мәтінін көрген жоқпын. Мұндай жобаның бар-жоғын ашық нормативтік құқықтық актілер порталынан тексеру керек. Өйткені кез келген осындай құжат қоғамдық талқылаудан өтуге тиіс, – дейді Нұртас Телагисов.

Қазір табыс таппайтын ЖК-лер қандай төлем жасайды?

Қазіргі ереже бойынша төлемдер кәсіпкердің нақты табысына байланысты есептеледі. Міндетті түрде төленуге тиіс жалғыз төлем – міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жарнасы (МӘМС). Оның мөлшері ең төменгі жалақының 1,4 еселенген көлемінің 5 пайызына тең. Салық есептілігін тапсыруды ресми түрде тоқтатқан кәсіпкерлер мен жеңілдік берілген санаттағы азаматтар бұл төлемнен босатылады.

Зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдар кәсіпкер мәлімдеген табыс негізінде есептеледі. Егер табыс болмаса, кәсіпкер оларды бір ең төменгі жалақы мөлшерінен есептеп төлей алады. Бірақ бұл міндетті емес.

Оңайлатылған декларация негізіндегі салық режимінде салық тек нақты табыстан төленеді. Негізгі мөлшерлеме – 4 пайыз. Мәслихаттар бұл мөлшерлемені 50 пайызға дейін төмендетуге немесе арттыруға құқылы. Яғни табыс болмаса, салық та төленбейді.

Табыс болмаған жағдайда да 910-нысан бойынша есептілік әр алты ай сайын тапсырылады. Есептілікті тапсырмағаны үшін алдымен ескерту беріледі. Ал бір жыл ішінде бұл заңбұзушылық қайталанса, айыппұл салынады.

Жаңа ұсыныс бойынша не өзгереді?

Сарапшының айтуынша, ұсынылып отырған жаңа тәртіп қазіргі жүйенің негізгі қағидасын өзгертеді. Яғни төлемдер нақты табысқа емес, тіркелген әрбір ЖК үшін айына кемінде бір ең төменгі жалақы мөлшеріндегі шартты табысқа қарай есептелмек.

Негізінде, бұл – кәсіпкер мәртебесін сақтағаны үшін ай сайын төленетін тұрақты төлем. Парламент заң жүзінде мұндай міндет енгізе алады. Бірақ ол үшін кем дегенде Әлеуметтік кодекске, Салық кодексіне және Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру туралы заңға түзетулер енгізу қажет. Демек, бұл рәсімге бір айдан астам уақыт кетеді. Сонымен қатар жаңа міндеттемені өткен кезеңдерге қолдануға болмайды. Салық төлеушінің жағдайын нашарлататын заңның кері күші жоқ, – деп түсіндірді Нұртас Телагисов.

Сарапшының пікірінше, бұл ұсыныстың құқықтық тұрғыдан үш осал тұсы бар.

Біріншіден, салық өзінің табиғаты бойынша алынған табыстан төленуге тиіс. Сондықтан жоқ табыстан салық алу салық салудың әділдік қағидасына қайшы келеді.

Екіншіден, Қазақстанның қолданыстағы жүйесінде зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдар табысқа байланысты есептеледі және азаматтың әлеуметтік төлем алу құқығын қалыптастырады. Ал шартты табыс негізінде есептеу оларды кәсіпкер ретінде тіркелгені үшін алынатын төлемге айналдырады.

Үшіншіден, бұл бастама жақында енгізілген өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған арнайы режимнің мақсатына қайшы келеді. Өйткені аталған режим азаматтардың тек нақты тапқан табысынан ғана төлем жасауына мүмкіндік беру үшін енгізілген.

Сарапшының пікірінше, ымыралы шешім ретінде қызметін тоқтатпаған және есептілік тапсырмайтын ЖК-лерден ғана бір ең төменгі жалақы мөлшерінен міндетті зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдарды алуға болады. Бұл ретте жеңілдіктер сақталуға тиіс. Алайда сарапшы мұндай норманың жақын арада қабылданатынына сенбейді.

Жеке өзім бұл ұсыныстың қазір жүзеге асатынына сенбеймін. Оны қабылдау үшін Әлеуметтік кодекске, Салық кодексіне, МӘМС туралы заңдарға өзгерістер енгізу керек. Барлық құжатты өзара сәйкестендіру қажет. Бұған бір айдан астам уақыт кетеді, – дейді салық кеңесшісі.

Мемлекеттің «ұйқыдағы» ЖК-лерге назар аударуына статистика да себеп болған. Ұлттық экономика министрінің мәліметінше, 2026 жылдың тоғыз айында 356 мың ЖК есептен шығарылған. Олардың 43 пайызының табысы болмаған, ал 21 пайызы өзін-өзі жұмыспен қамтығандар санатына өткен.

Сонымен қатар сарапшының дерегінше, ресми тізілімде әлі де шамамен 1,6 миллион жеке кәсіпкер бар. Олардың едәуір бөлігі іс жүзінде жұмыс істемейді.

Қанша төлеуге тура келеді?

Нұртас Телагисов қызметін тоқтатпаған, оңайлатылған декларация негізінде жұмыс істейтін және жалдамалы қызметкері жоқ ЖК үшін есеп жүргізген. Есепке 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап белгіленеді деп күтіліп отырған 110 мың теңге ең төменгі жалақы және Әлеуметтік кодекске сәйкес жұмыс берушінің зейнетақы жарнасының 4,5 пайыздық мөлшерлемесі негізге алынған.

Қолданыстағы ереже бойынша мұндай ЖК 2027 жылы табыс таппаса да, тек МӘМС жарнасын төлеуге міндетті. Оның мөлшері айына 7 700 теңге, ал жылына 92 400 теңге болады. Ал 2026 жылы бұл төлем 5 950 теңге болады.

Егер ең төменгі жалақы мөлшерінен міндетті төлемдер енгізілсе, ай сайынғы ең төменгі төлем көлемі мынадай болады:

міндетті зейнетақы жарнасы – 10%, 11 000 теңге;
жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарнасы – 4,5%, 4 950 теңге;
әлеуметтік аударымдар – 5%, 5 500 теңге;
МӘМС жарнасы – 7 700 теңге.

Барлығы айына 29 150 теңге, жылына 349 800 теңге болады. Бұл қазіргі төлеммен салыстырғанда ай сайын 21 450 теңгеге, ал жылына 257 400 теңгеге артық.

Егер бұған қоса шартты табыстан 4 пайыздық салық алынса, ай сайын тағы 4 400 теңге қосылады. Мәслихаттар белгілейтін мөлшерлеме 2-ден 6 пайызға дейін болса, бұл сома 2 200-ден 6 600 теңгеге дейін жетеді. Нәтижесінде жалпы төлем айына шамамен 33 550 теңге, ал жылына 402 600 теңге болады.

Сарапшының есебінше, жалпыға бірдей белгіленген салық режимінде жұмыс істейтін ЖК өзіне төлейтін әлеуметтік салықты (2 АЕК) қоса есептегенде, тек әлеуметтік төлемдердің өзіне айына кемінде 38 536 теңге жұмсауы мүмкін.

Салыстыру үшін айтсақ, қызметін ресми түрде тоқтатқан ЖК өзіне ешқандай төлем жасамайды. Бірақ МӘМС жүйесінде сақтандырылған мәртебесін сақтау үшін дербес төлеуші ретінде жарна аудара алады. Оның мөлшері бір ең төменгі жалақының 5 пайызына тең. Яғни 2027 жылы айына 5 500 теңге болады.

Сарапшы 2027 жылға арналған АЕК пен басқа да көрсеткіштердің нақты мөлшерін республикалық бюджет туралы заң қабылданғаннан кейін қайта тексеруге кеңес береді.

Жеке кәсіпті жабу, қызметін тоқтата тұру немесе өзін-өзі жұмыспен қамтығандар санатына өту

Нұртас Телагисовтің айтуынша, шешім қабылдау үшін бір сұраққа жауап беру керек: алдағы үш жылда дәл осы форматта кәсіпкерлік қызметке қайта оралуды жоспарлайсыз ба?

Егер қайта оралуды жоспарламасаңыз, ЖК-ні толық жапқан дұрыс. Бұл – кәсіпкерлікке қатысты міндеттемелерден біржола құтылудың жалғыз жолы. Қажет болған жағдайда eGov, электрондық лицензиялау порталы немесе банк қосымшалары арқылы бірнеше минут ішінде қайта тіркелуге болады.

Ал егер белгілі бір уақыттан кейін, мысалы, маусымдық жұмыстан соң, бала күтімі демалысынан немесе уақытша жалдамалы жұмыстан кейін кәсіпке қайта оралуды жоспарласаңыз, ЖК қызметін уақытша тоқтата тұруға болады. Ол үшін eGov немесе салық төлеушінің кабинеті арқылы өтініш беріледі. Қызметті тоқтата тұрудың жалпы мерзімі талап қою мерзімінен аспауға тиіс. Шағын бизнес үшін бұл – үш жыл. Осы уақыт аралығында кәсіпкер салық есептілігін тапсырмайды және өзі үшін МӘМС жарнасын төлемейді.

Бір маңызды жайт бар. Егер шартты табыстан міндетті төлем алу туралы норма қабылданса, бұл талап қызметін уақытша тоқтатқан ЖК-лерге де қатысты болуы мүмкін. Заң жобасының мәтіні әлі жоқ болғандықтан, олар бұл міндеттемеден босатылады деп нақты айтуға болмайды, – деп ескертеді сарапшы.

Халыққа шағын көлемде қызмет көрсететін азаматтарға ол өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған режимді қарастыруға кеңес береді. Бұл режим Қазақстан азаматтарына ЖК ретінде тіркелмей және жалдамалы қызметкер ұстамай жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Алайда қызмет түрі бекітілген тізімге енуі керек. Сонымен қатар айлық табыс 300 АЕК-тен, ал жылдық табыс 3 600 АЕК-тен аспауға тиіс.

Бұл режимде жұмыс істейтіндер жеке табыс салығын төлемейді. Ал әлеуметтік төлемдер табыстың 4 пайызын құрайды. Яғни табыс болмаса, төлем де болмайды. Бірақ өзін-өзі жұмыспен қамтығандар режиміне өту үшін азаматтың атына тіркелген ЖК болмауы керек. Сондықтан алдымен жеке кәсіпкерлікті жабу қажет.

Кейін қарыз шықпас үшін ЖК-ні қалай дұрыс жабу керек?

Салық кеңесшісі мына әрекеттерді ретімен орындауға кеңес береді:

салық төлеушінің кабинетіндегі жеке шоттарды тексеріп, берешектің жоқтығы туралы анықтама алу. Өсімпұлды қоса алғанда, қандай да бір қарыз болса, ЖК-ні жабу мүмкін болмайды;
қолданылатын салық режимін тексеру. Жалпыға бірдей белгіленген режимдегі ЖК-лер басқа тәртіппен жабылады және өзге есептілік нысандарын тапсырады;
уақытында тапсырылмаған нөлдік декларациялардың барлығын өткізу;
ЖК атына ашылған банк шоттарын жабу және кассалық аппаратты есептен шығару;
салық органдары жіберген, әлі орындалмаған барлық хабарламалардың талаптарын орындау;
тарату туралы есептілікті тапсырып, кәсіпкерлік қызметті тоқтату жөнінде өтініш беру.

Сарапшы бұл жұмысты қаңтарға қалдырмай, қазірден бастаған дұрыс деп есептейді. Өйткені 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс істеп тұрған ЖК-лер үшін МӘМС жарнасы 5 950 теңгеден 7 700 теңгеге дейін өседі. Бұған қоса, камералдық бақылау жүргізілетін кәсіпкерлікті жабу рәсімі бірнеше аптаға созылуы мүмкін.

Бұл талап кімдерге көбірек салмақ түсіреді?

Нұртас Телагисовтің пікірінше, шартты табыстан есептелетін төлемдер ең алдымен табысы ай сайын тұрақты болмайтын және ЖК-ні пайда табу үшін емес, басқа мақсатта ашып қойған азаматтарға ауыр тиеді.

Олардың қатарында ауыл шаруашылығында, маусымдық сауда мен құрылыста жұмыс істейтін кәсіпкерлер бар. Олар жылына төрт-алты ай ғана табыс табады, бірақ жаңа талап енгізілсе, он екі ай бойы төлем жасауға мәжбүр болады. Мұндай жағдайда жылына 349 800 теңге көлеміндегі міндетті төлем олардың маусымдық табысының едәуір бөлігін алып қоюы мүмкін.

Шағын кәсібі бар зейнеткерлер де зардап шегуі ықтимал. Қазір олардың медициналық сақтандыру жарнасын мемлекет төлейді. Егер жаңа нормада зейнеткерлерге арналған жеңілдік сақталмаса, олар да жұмыс істеп тұрған кәсіпкерлермен бірдей төлем жасауға міндеттеледі.

Бала күтімі демалысындағы әйелдерге де қосымша салмақ түсуі мүмкін. Бала күтімі демалысы кезінде олардың МӘМС жарнасын мемлекет төлейді. Алайда көпшілігі өз атына тіркелген ЖК-ні жаппай, қызметін жалғастыра береді. Егер шартты табыстан міндетті төлем енгізілсе, табыс мүлде болмаған кезеңнің өзінде олардың мойнында қарыз жиналуы мүмкін.

Жалдамалы жұмыста істеп, сонымен қатар ЖК-сі бар азаматтарға да екі жақты қаржылық салмақ түсуі ықтимал. Өйткені олар үшін әлеуметтік төлемдерді жұмыс беруші онсыз да аударып отыр. Сарапшы мұндай азаматтарға да ЖК-ні жабуға кеңес береді.

Сондай-ақ мүгедектігі бар адамдар, ауыл тұрғындары, үйінде отырып қызмет көрсететін шеберлер және ЖК мәртебесін бір реттік келісімшарттар немесе мемлекеттік сатып алуға қатысу үшін ғана сақтап отырған азаматтар да тәуекел тобына кіреді.

Мәселені жеңілдетудің жолы бар ма?

Сарапшының айтуынша, мемлекеттің көздеген мақсаты түсінікті. Яғни жұмыс істемейтін ЖК-лерді тізілімнен шығару, нақты қызмет көрсетпей-ақ шот-фактура жазу немесе бизнесті бірнеше шағын кәсіпке бөліп көрсету сияқты заңсыз әрекеттерге тосқауыл қою, сондай-ақ азаматтардың зейнетақы және медициналық сақтандыру жүйесімен қамтылуын кеңейту.

Алайда оның пікірінше, бұл мәселелерді барлық кәсіпкерге міндетті төлем жүктемей-ақ шешуге болады.

Нұртас Телагисов бірнеше ұсыныс айтты.

Қызметі тоқтап тұрған ЖК-лерді автоматты түрде уақытша тоқтату. Мысалы, кәсіпкер 12 ай қатарынан ақша айналымын көрсетпесе және есептілік тапсырмаса, жүйе оған алдын ала хабарлама жіберіп, ЖК қызметін автоматты түрде тоқтата тұру режиміне ауыстыра алады. Ал қайта жұмысын бастау бір күн ішінде жүзеге асуы керек;
Жұмыс істемейтін ЖК-лерді есептен шығаруды жеңілдету. Салық органдарының бастамасымен мұндай кәсіпкерлерді есептен шығарып, өсімпұлды есептен алып тастау және нөлдік декларацияны тапсырмағаны үшін айыппұл салмау қажет. Мұндай тетік заңда қазірдің өзінде бар, тек оны іс жүзінде тиімді қолдану керек;
Тәуекел деңгейіне қарай тексеру жүргізу. Бюджетке нақты зиян келтіретіндер – ақша айналымы жоқ ЖК-лер емес, шын мәнінде қызмет көрсетпей, жалған шот-фактура жазатындар;
Заңда жекелеген санаттарға нақты жеңілдіктер қарастыру. Зейнеткерлер, мүгедектігі бар адамдар, бала күтімі демалысындағы азаматтар және әлеуметтік төлемдерін жұмыс беруші төлеп отырған кәсіпкерлер жаңа міндеттемеден босатылуы керек;
Маусымдық кәсіпкерлерге жеке тәртіп енгізу. Кәсіпкер жұмыс істейтін айларын алдын ала көрсетіп, тек сол кезең үшін ғана төлем жасауы керек;
Кемінде алты айлық өтпелі кезең белгілеу. Осы уақытта ЖК-сін жапқан немесе қызметін тоқтата тұрған азаматтардың МӘМС бойынша қарыздары мен нөлдік есептілікті тапсырмағаны үшін салынған айыппұлдарын кешіру қажет;
Заң жобасын Парламентке енгізбес бұрын оның ықпалын бағалап, қоғамдық талқылау өткізу.

Жүздеген мың адамға әсер ететін шешім сарапшылардың баспасөзде айтқан сөзіне емес, нақты есеп-қисапқа сүйеніп қабылдануы керек. Барлық тіркелген ЖК-ге шартты табыстан төлем міндеттеу арқылы тізілімді тазарту міндеті ешқандай заңбұзушылық жасамаған азаматтардың есебінен шешіледі. Ал қызметті автоматты түрде тоқтату мен тәуекелге негізделген бақылау осы нәтижеге адамдарға қосымша қарыз жүктемей-ақ қол жеткізуге мүмкіндік береді. Әйтпесе жүздеген мың адам өзіне тиесілі банк шоты бұғатталған кезде ғана қарызы бар екенін білуі мүмкін, – дейді Нұртас Телагисов.

2015 жылғы жағдайдан сабақ алу керек

Сарапшының алаңдауына нақты тарихи оқиға себеп. Ол кезде Нұртас Телагисов салық қызметінде жұмыс істеген және мұндай жағдайды өз көзімен көрген.

2015 жылдың соңы мен 2016 жылдың басында 2000-жылдардың соңында патент негізінде ЖК ашқан көптеген кәсіпкер болды. Кейін олар патент мерзімін ұзартуды тоқтатып, жеке кәсіпкерлігі жабылды деп ойлаған. Алайда мұндай ЖК-лер автоматты түрде жалпыға бірдей белгіленген салық режиміне ауыстырылған. Бұл режимде табыстың бар-жоғына қарамастан, ай сайын 2 АЕК көлемінде әлеуметтік салық төлеу міндеттелген. Кейін камералдық бақылау басталғанда, кәсіпкерлердің барлығына хабарлама жіберіліп, 2010 жылдан 2015 жылға дейінгі бес жыл үшін әр айға 2 АЕК көлемінде салық есептелді. Өсімпұлды қосқанда, қарыз 300-500 мың теңгеге дейін жетті. Егде жастағы адамдар келіп, соңғы ақшасын төлеп, көз жасына ерік беретін, – деп еске алады Нұртас Телагисов.

Мұндай жағдай қайталанбауы үшін сарапшы атына ЖК тіркелген әрбір азаматты қазірден бастап ойланып, шешім қабылдауға шақырады. Егер кәсіпкерлік қызмет жүргізілмесе әрі алдағы уақытта оны жалғастыру жоспарда болмаса, ЖК-ні толық жапқан дұрыс. Ең бастысы – бұл рәсімді соңына дейін жеткізу.

Көп адам ЖК-ні тарату туралы өтініш жібергеннен кейін, бәрі аяқталды деп ойлап, әрі қарай тексермейді. Кейін кәсіпкерліктің жабылмағаны анықталады. Салық органы өтінішті қабылдамауы мүмкін, ал сіз жеке кабинетке кірмесеңіз, бұл шешімді көрмей қаласыз.

Сондықтан барлық талапты тізім бойынша тексеріңіз: кассалық аппаратты есептен шығару, банк шоттарын жабу, қарыздың бар-жоғын анықтау, тапсырылмаған есептілікті өткізу және салық органдарының хабарламаларын орындау. Барлығын соңына дейін жеткізіңіз. Сонда заң қабылданған жағдайда сізге қосымша салық пен төлемдер есептелмейді, – деп кеңес береді сарапшы.