Дата-орталықтар көбейсе, Қазақстан электр энергиясына сұранысты қалай өтейді?

Қазақстан Орталық Азиядағы ірі цифрлық орталықтардың біріне айналуды көздеп отыр. Екібастұзда қуаты бір гигаватқа дейін жететін «Деректерді өңдеу орталықтары алқабын» салу жоспарланған. Онда серверлер, бұлттық платформалар мен жасанды интеллект жүйелері жұмыс істейді. Мұндай инфрақұрылымды дамыту инвестиция мен технологиялық компанияларды тартуға жол ашады. Сонымен бірге электр энергиясына сұранысты арттырады. Қазақстанның энергия жүйесі ауқымды цифрлық жобаларға қаншалықты дайын және алдағы жылдары қандай қуат көздерін іске қосу жоспарланып отыр? Бұл мәселені BAQ.KZ тілшісі зерделеді.

Цифрлық технологиялар қарқынды дамып жатқан тұста электрмен қамтамасыз ету мәселесін Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауында көтерді.

Өнеркәсібі, құрылыс саласы мен агроөнеркәсіп кешені дамып келе жатқан, ең бастысы, экономиканы толық цифрландыруды, жасанды интеллектіні қоғамдық өмірдің барлық саласына енгізуді, соған сай деректерді өңдеу орталықтарын салуды жоспарлап отырған ел үшін өндірілетін электр энергиясының бұл көлемі мүлде жеткіліксіз, – деді Мемлекет басшысы.

Президент 2029 жылға қарай электр энергиясының тұрақты профицитіне қол жеткізуді тапсырды. Осы тұста Екібастұзда ірі есептеу кешенінің салынуы энергетика саласы цифрлық индустрияның өсіп келе жатқан сұранысына қаншалықты тез ілесе алады деген сұрақ туғызады.

Жасанды интеллектіге бір гигаватт

Қазақстанда жасанды интеллект инфрақұрылымы қарқынды дамып келеді. Ең ауқымды жобалардың бірі – Павлодар облысының Екібастұз қаласындағы «Деректерді өңдеу орталықтары алқабы».

Жобаны Екібастұз ГРЭС-1 станциясының маңында іске асыру жоспарланған. Бастапқыда жобаға 200 гектар жер қарастырылған. Кейін оның аумағы 1 300 гектарға дейін ұлғаюы мүмкін.

Болашақ кешенді электр энергиясымен қамтамасыз ету үшін желілік инфрақұрылымды дамыту, соның ішінде электр беру желілері мен қосалқы стансалар салу көзделген. Инфрақұрылымның бастапқы қуаты 300 мегаватт деп бағаланып отыр. Кейін оны бір гигаватқа дейін арттыруға болады.

Жобаға жалпы 30 миллиард доллар инвестиция тарту көзделіп отыр. Сондай-ақ жоғары білікті мамандарға арналған 500-ге жуық жұмыс орны ашылады деп күтіледі.

Қазақстанның жасанды интеллект және цифрлық даму вице-министрі Досжан Мұсалиев болашақ кешеннің ауқымы туралы Әнел Өсерханның Trend Talk подкастына берген эксклюзив сұхбатында айтты.

Жобаның қуаты 1 гигаватқа дейін жетуі мүмкін. Дата-орталықтар үшін бұл өте үлкен қуат, – деді Досжан Мұсалиев.

Оның айтуынша, құрылыс 2026 жылы басталған. Алғашқы ірі жоба шамамен 300 мегаватқа есептелген. Қуаты 50 мегаватқа жуық бірінші кезектің құрылысын 2027 жылдың ортасына қарай, ал келесі кезектің құрылысын сол жылдың екінші жартысында аяқтау жоспарланған.

Вице-министр Қазақстанның цифрлық инфрақұрылымын дамытуға қызығушылық танытқан халықаралық технологиялық компаниялармен келіссөз жүріп жатқанын да айтты.

Болашақта ол жерде деректерді өңдеу орталықтарының толыққанды алқабы болады деп күтіп отырмыз, – деді ол Trend Talk подкастына берген сұхбатында.

Қазақстан бұлттық сервистерге, жасанды интеллект жүйелеріне және халықаралық цифрлық жобаларға қызмет көрсете алатын ауқымды есептеу инфрақұрылымын құруды көздеп отыр.

Осы сала дамыған сайын оны электр энергиясымен тұрақты қамтамасыз ету қажеттігі де артады.

Дата-орталықтарға қанша электр энергиясы қажет?

Деректерді өңдеу орталықтары тәулік бойы жұмыс істейді. Электр энергиясы серверлерге, есептеу процессорларына, салқындату жүйелеріне, желілік жабдыққа және резервтік инфрақұрылымға қажет.

Жасанды интеллектімен жұмыс істеуге арналған дата-орталықтарға қойылатын талап әсіресе жоғары. Ірі ЖИ модельдерін үйрету мен пайдалану үшін көп есептеу ресурсы қажет.

Энергия жүйесіне түсетін ықтимал жүктемені Екібастұз жобасының мәлімделген қуаты негізінде есептеуге болады.

Кешен жыл бойы үздіксіз бір гигаватт қуат тұтынса, бір жылда 8,76 миллиард киловатт-сағат электр энергиясын жұмсайды.

Салыстыру үшін айтсақ, KEGOC дерегінше, 2025 жылы Қазақстан бойынша шамамен 124,6 миллиард киловатт-сағат электр энергиясы тұтынылған.

Демек, бір гигаватт жүктемемен жыл бойы жұмыс істейтін бір кешеннің теориялық тұтыну көлемі Қазақстанның 2025 жылы пайдаланған бүкіл электр энергиясының шамамен 7%-ына тең болар еді.

Бұл – есептік сценарий. Нақты тұтыну көлемі кешеннің жүктемесіне, жабдықтың конфигурациясына, салқындату жүйелеріне және басқа да техникалық параметрлерге байланысты болады.

Ауқымын бағалау үшін бірнеше нұсқаны қарастыруға болады.

• 50 мегаватт – жылына шамамен 438 миллион киловатт-сағат.
• 300 мегаватт – шамамен 2,63 миллиард киловатт-сағат.
• Бір гигаватт – шамамен 8,76 миллиард киловатт-сағат.

Есеп жылына 8 760 сағат бойы көрсетілген қуатпен үздіксіз жұмыс істеу шартымен жүргізілді.

Кешеннің алғашқы ірі кезегінің өзіне едәуір электр энергиясы қажет болады. Сондықтан цифрлық инфрақұрылымды дамыту Қазақстанның энергия жүйесін жаңғырту жоспарымен тікелей байланысты.

Қазақстан энергия жүйесін тұтыну көлемінің өсуіне қалай дайындап жатыр?

KEGOC дерегіне сәйкес, 2025 жылы Қазақстанда шамамен 123,1 миллиард киловатт-сағат электр энергиясы өндірілген, ал тұтыну көлемі 124,6 миллиард киловатт-сағатқа жеткен.

Айырма шамамен 1,5 миллиард киловатт-сағат болды. Жетіспеген көлемді өтеуге Ресейден электр желілері арқылы жеткізілген энергия да пайдаланылды.

Ішкі тұтыну көлемі өсіп келеді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша ол алдыңғы жылмен салыстырғанда 3,8%-ға артты.

Өсім өнеркәсіп пен инфрақұрылымның дамуына, тұрмыста электр энергиясын тұтынудың артуына және энергияны көп қажет ететін жаңа жобалардың пайда болуына байланысты.

Энергия жүйесіне ең жоғары жүктеме әдетте күзгі-қысқы кезеңде түседі.

KEGOC болжамы бойынша, 2026–2027 жылдардағы жылыту маусымында ең жоғары жүктеме 18 200 мегаватқа жетуі мүмкін. Бұл алдыңғы маусыммен салыстырғанда 480 мегаватқа көп.

Электр энергиясын тұтыну көлемі жергілікті өндіріс мүмкіндігінен асып түсетін оңтүстік энергетикалық аймаққа ерекше көңіл бөлініп отыр. Жетіспеген электр энергиясы елдің басқа өңірлерінен желі арқылы жеткізіледі.

Өсіп келе жатқан сұранысты өтеу үшін Қазақстан электр стансаларын салу, жұмыс істеп тұрған нысандарды жаңғырту және желілік инфрақұрылымды дамыту жобаларын іске асырып жатыр.

Ірі деректерді өңдеу орталықтарының пайда болуы бұл жұмыстың маңызын арттыра түседі.

Электр энергиясының жылдық теңгерімі мен жүктеме шегіне жеткен сағаттарда қолда бар қуат – екі бөлек көрсеткіш. Бір жылда өндірілген энергия көлемі жеткілікті болған күннің өзінде, энергия жүйесі тұтынушыларды кез келген сәтте электр қуатымен тұрақты қамтамасыз етуге тиіс.

Дата-орталықтар үшін электрмен жабдықтаудың сенімділігі ерекше маңызды, өйткені серверлер мен есептеу жабдығы үздіксіз жұмыс істеуге арналған.

Қазақстан өсіп келе жатқан сұранысты қашан өтей алады?

Энергетика министрлігі жаңа энергетикалық жобалар іске асқанда, Қазақстан электр энергиясын өндіру көлемін арттырып, қажетті қуат қорын қалыптастыра алады деп есептейді.

2026-2032 жылдарға арналған болжамды теңгерімге сәйкес, электр энергиясына сұраныс өсе береді. Сонымен бірге өндіріс көлемі де едәуір артады деп күтіліп отыр.

Министрлік болжамынша, 2026 жылы электр энергиясын тұтыну көлемі шамамен 127,9 миллиард киловатт-сағатты, ал өндіріс көлемі 126,5 миллиард киловатт-сағатты құрайды.

2027 жылы теңгерім өзгереді деп күтіліп отыр. Өндіріс көлемі 134,1 миллиард киловатт-сағатқа, ал тұтыну 132,8 миллиард киловатт-сағатқа жетуі мүмкін.

Болжам бойынша, 2030 жылға қарай өндіріс көлемі 173,8 миллиард киловатт-сағатқа, ал тұтыну көлемі 150,7 миллиард киловатт-сағатқа дейін өседі.

Осылайша, алдағы жылдары елдің энергия жүйесінде өнеркәсіпті, бизнесті және жаңа технологиялық жобаларды қамтамасыз етуге едәуір электр энергиясы қоры қалыптасуы мүмкін.

Алайда бұл болжамдардың орындалуы жаңа өндіруші қуаттардың уақтылы салынып, іске қосылуына байланысты.

Үкіметтің мәліметінше, 2026 жылдың тоғыз айында Қазақстанда 91,7 миллиард киловатт-сағат электр энергиясы өндірілген. Бұл былтырғы сәйкес кезеңмен салыстырғанда 2%-ға көп.

Сондай-ақ 2026 жылы дәстүрлі энергетика нысандарының шамамен 2,4 гигаватт қуатын іске қосу жоспарланған.

Негізгі жобалардың қатарында Алматыдағы 2-ЖЭО мен 3-ЖЭО-ны жаңғырту, Түркістан облысында бу-газ қондырғысын салу және Атырау ЖЭО-сын кеңейту бар.

Бұл шаралар электрмен жабдықтаудың сенімділігін арттыруға және экономиканың одан әрі өсуіне жағдай жасауға бағытталған.

Ірі дата-орталықтар үшін елде өндірілетін электр энергиясының жалпы көлемімен қатар, нысан орналасатын жерде қажетті қуаттың болуы және электр желілерінің мүмкіндігі де маңызды.

ЖИ кластері үшін неге Екібастұз таңдалды?

Екібастұз Қазақстанның негізгі энергетикалық орталықтарының бірі саналады.

Мұнда елдегі ең ірі электр стансаларының бірі – ГРЭС-1 орналасқан. Бірінші энергоблок қалпына келтірілгеннен кейін стансаның белгіленген қуаты 4 040 мегаватқа жетті.

Ірі энергетикалық инфрақұрылым, дамыған электр желілері мен өнеркәсіптік база энергияны көп қажет ететін нысандарды, соның ішінде заманауи дата-орталықтарды орналастыруға мүмкіндік береді.

Салыстыру үшін айтсақ, «Деректерді өңдеу орталықтары алқабы» инфрақұрылымының болашақтағы бір гигаватт қуаты Екібастұз ГРЭС-1 стансасының белгіленген қуатының төрттен біріне жуық.

Стансаның белгіленген қуаты бос қуат қорына тең емес. Электр стансасы қазірдің өзінде тұтынушыларды энергиямен қамтамасыз етіп отыр. Ал қолжетімді қуат стансаның жұмыс режиміне және жабдықтың техникалық жағдайына байланысты.

Сондықтан жобаны іске асыру үшін дата-орталықтардың қажеттілігін қолданыстағы энергия теңгерімімен және желілерді дамыту жоспарымен үйлестіру қажет.

Есептеу кешендерінің энергия тиімділігін арттыру да маңызды. Салқындату мен жүктемені басқарудың заманауи технологиялары электр энергиясын үнемдірек пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл ЖИ инфрақұрылымын кеңейту кезінде әсіресе өзекті.

Жасанды интеллект әлемде электр энергиясын тұтынуды арттырып отыр

Дата-орталықтардың дамуы әлемде электр энергиясына сұранысты арттыратын жаңа факторлардың біріне айналып келеді.

Халықаралық энергетика агенттігінің бағалауынша, 2025 жылы дүниежүзіндегі деректерді өңдеу орталықтары шамамен 485 тераватт-сағат электр энергиясын тұтынған.

2030 жылға қарай бұл көрсеткіш шамамен 950 тераватт-сағатқа жетіп, екі есеге жуық өсуі мүмкін.

Жасанды интеллектіге арналған есептеу кешендерінің электр энергиясын тұтыну көлемі ең жылдам өсіп отыр.

Агенттік дерегінше, 2025 жылы жасанды интеллектіге маманданған дата-орталықтардың электр энергиясын тұтыну көлемі 50%-ға артқан.

Сарапшылар бұл үрдісті генеративті жасанды интеллектінің дамуымен, есептеу процессорлары қуатының артуымен және цифрлық сервистердің кеңінен қолданылуымен байланыстырады.

Энергетикалық инфрақұрылымды салуға есептеу орталықтарының құрылысына қарағанда көбірек уақыт қажет.

Өсіп келе жатқан сұранысты өтеу үшін елдер жаңа электр стансаларын салуға, желілерді дамытуға, энергия жинақтау жүйелеріне және энергия тиімділігін арттыруға инвестиция салып жатыр.

Қазақстан өз ЖИ кластерін энергетика технологиялық бәсекеге қабілеттіліктің маңызды шарттарының біріне айналып отырған кезеңде дамытып жатыр.

Дата-орталықтар салу Қазақстанға не береді?

Есептеу инфрақұрылымын дамыту экономиканың жаңа бағыттарын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Ірі дата-орталықтар бұлттық есептеулер жүргізуге, ақпарат сақтауға, жасанды интеллект модельдерін үйретуге және пайдалануға, сондай-ақ цифрлық қызметтер көрсетуге қажет.

Бұдан бөлек, Қазақстан Азия мен Еуропа арасындағы халықаралық деректер транзитін дамыту үшін өзінің географиялық орнын пайдалануды көздейді.

Маңызды инфрақұрылымдық жобалардың бірі – Қазақстан мен Әзербайжан арасында Каспий теңізінің түбімен өтетін талшықты-оптикалық байланыс желісі.

Досжан Мұсалиев Trend Talk подкастына берген сұхбатында мұндай инфрақұрылымды дамыту халықаралық технологиялық компаниялармен келіссөзде маңызды рөл атқаратынын айтты.

Ірі деректерді өңдеу орталықтарын салу және Каспий арқылы өтетін бағыттар секілді байланыс маршруттарының болуы да сол компаниялар қойған шарттардың қатарында еді, – деді вице-министр.

Оның айтуынша, Қазақстан Amazon, Microsoft, Meta және басқа да ірі технологиялық компаниялармен келіссөз жүргізіп жатыр.

Дата-орталықтарды дамыту инвестиция тартуға, білікті мамандарға жұмыс орындарын ашуға, цифрлық экспортты кеңейтуге және елдің өз технологиялық инфрақұрылымын қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін.

Мұндай жобалардың табысты болуы энергия ресурстарының, телекоммуникация арналарының және даярланған мамандардың қолжетімділігіне байланысты.

Қазақстанның электр энергиясы жасанды интеллектіні дамытуға жете ме?

Қазақстанның жасанды интеллектіні дамытуға қажетті энергетикалық және инфрақұрылымдық әлеуеті едәуір.

Екібастұзда «Деректерді өңдеу орталықтары алқабын» салу экономиканың жаңа цифрлық секторын қалыптастыруға және халықаралық инвестиция тартуға жасалған маңызды қадам болуы мүмкін.

Ресми болжамдарға сәйкес, Қазақстан 2027 жылдан бастап жылдық электр энергиясы өндірісі тұтыну көлемінен асады деп күтеді. Одан кейін өндіріс көлемі одан әрі артады деп болжанып отыр.

Ауқымды технологиялық жобаларды іске асыру үшін энергетикалық инфрақұрылымды да соған сай дамыту қажет. Жоспарланған жаңа электр стансаларын іске қосу, қолданыстағы қуаттарды жаңғырту және электр желілерін кеңейту өсіп келе жатқан сұранысты өтеуге қосымша мүмкіндік береді.

Болашақ дата-орталықтардың энергия жүйесіне түсіретін жүктемесін жоспарлауға да жеке көңіл бөлу қажет. Оны дәл бағалау үшін кешенді іске қосу кезеңдерін, электр энергиясын нақты тұтыну көлемін және энергиямен жабдықтау көздерін ескеру керек.

Қазақстанның өз энергетикалық әлеуетін цифрлық технологиялармен қаншалықты ұштастыра алатыны жасанды интеллект дәуіріндегі елдің бәсекеге қабілеттілігін айқындайтын негізгі факторлардың бірі болмақ.