Үндістанға уран жетпейді: Қазақстан жаңа ядролық дәуірдің басты серіктесіне айнала ма?

Үндістан атом энергетикасын бұрын-соңды болмаған қарқынмен дамытуды жоспарлап отыр. Ел билігі алдағы жиырма жылда АЭС қуатын қазіргі деңгейден он еседен астам арттырып, 2047 жылға қарай 100 гигаватқа жеткізуді көздейді. Мұндай ауқымды жоспар Үндістанды әлемдегі ең ірі уран импорттаушылардың біріне айналдыруы мүмкін. Бұл жағдайда Қазақстанның рөлі қандай болмақ? BAQ.KZ тілшісі саралап көрді.

Үндістан неге уран іздеп жатыр?

Бүгінде Үндістанда жұмыс істеп тұрған атом электр станцияларының жиынтық қуаты шамамен 9 ГВт. Ел үкіметі бұл көрсеткішті 2047 жылға қарай 100 ГВт-қа дейін ұлғайтуды жоспарлап отыр. Бұл – ондаған жаңа реактор салу ғана емес, оларды ондаған жыл бойы ядролық отынмен тұрақты қамтамасыз ету міндеті деген сөз.

Reuters агенттігі жариялаған мәліметке сәйкес, Нью-Дели ядролық секторға жеке компанияларды кеңінен тартуды көздеп отыр. Сонымен бірге оларды уран өндіруге, импорттауға және шетелдегі кен орындарына инвестиция салуға ынталандыру қарастырылып жатыр. Мұның бәрі Үндістанның ұзақмерзімді энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған.

Энергетика саласының үнділік сарапшысы Чарудатта Палекар Reuters агенттігіне берген пікірінде бұл реформаны «уақытылы әрі қажетті қадам» деп бағалап, жеке сектордың қатысуы уран жеткізу тізбегін едәуір кеңейте алатынын айтқан. Бірақ оның айтуынша, мұның бәрі нақты әрі түсінікті мемлекеттік реттеуге байланысты болады.

Қазақстан неге маңызды?

Қазақстан бүгінде әлемдегі ең ірі табиғи уран өндіруші мемлекеттердің бірі. «Қазатомөнеркәсіптің» үлесіне әлемдік бастапқы уран өндірісінің 40 пайыздан астамы тиесілі.

Қазақстан мен Үндістанның бұл саладағы ынтымақтастығы жаңа емес.

2009 жылы екі ел азаматтық атом энергетикасы жөніндегі әріптестікті бастаған болатын. Ал 2011 жылы Қазақстан Үндістанға 2100 тоннадан астам табиғи уран жеткізу туралы үкіметаралық келісімге қол қойды. Кейін бұл бағыттағы ынтымақтастық жалғасын тапты.

Яғни Нью-Дели үшін Қазақстан бұрыннан сенімді серіктестердің бірі саналады.

Жаңа әріптестіктің белгісі

2025 жылдың қорытындысы бойынша «Қазатомөнеркәсіп» басшысы Мейіржан Юсупов компанияның Үндістанмен жаңа ұзақмерзімді әріптестік орнатқанын мәлімдеді.

Оның айтуынша, компания сату географиясын кеңейтіп, Азия нарығындағы позициясын нығайтып келеді. Бұл Қазақстанның Үндістан бағытын стратегиялық нарықтардың бірі ретінде қарастыратынын аңғартады.

Сонымен қатар Мейіржан Юсупов Мемлекет басшысына берген есебінде жаңа уран кен орындарын барлау жұмыстары күшейтіліп жатқанын, геологиялық зерттеулерге алдағы жылдары ондаған миллиард теңге инвестиция салынатынын айтқан. Бұл Қазақстанның өндірістік әлеуетін ұзақ мерзімге сақтауға бағытталған қадамдардың бірі.

Бірақ Қазақстан барлық сұранысты жаба ала ма?

Мұнда бірнеше маңызды жайт бар.

Біріншіден, Қазақстан өндірген уранның едәуір бөлігі ұзақмерзімді келісімшарттар бойынша Қытай, Еуропа, АҚШ және басқа елдерге жөнелтіледі.

Екіншіден, уран өндірісін бірден бірнеше есеге арттыру мүмкін емес. Жаңа кен орындарын игеру, өндірістік инфрақұрылымды салу және лицензиялық рәсімдер бірнеше жылға созылады.

Сондықтан Үндістан тарапынан сұраныс артқан күннің өзінде Қазақстан қолданыстағы экспорттық міндеттемелерін ескере отырып әрекет етуге мәжбүр болады.

Сарапшылар не дейді?

Халықаралық сарапшылардың пікірінше, Үндістанның атом энергетикасына салатын инвестициясы ұзақмерзімді уран нарығын қалыптастырады.

World Nuclear Association бағалауынша, елдегі жаңа реакторлар толық іске қосылған жағдайда ішкі өндіріс барлық қажеттілікті қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан Үндістан ұзақ жылдар бойы Қазақстан, Канада, Австралия және басқа да мемлекеттерден уран импорттауға тәуелді болады.

Financial Times сарапшылары тағы бір маңызды жайтқа назар аударады. Олардың пікірінше, Үндістан бүгінде тек уранға ғана емес, литий, никель, кобальт және сирек кездесетін металдарға да тұрақты жеткізу арналары қажет екенін түсіне бастады. Сондықтан Нью-Дели стратегиялық минералдар бойынша жаңа әріптестер іздеп жатыр. Бұл тұрғыдан алғанда Қазақстан екі елдің ынтымақтастығын тек уран экспортымен шектемей, маңызды минералдар саласына да кеңейте алады.

Саяси тәуекелдерді зерттейтін Prism Political Risk Management компаниясының сарапшысы Кэти Маллинсонның пікірінше, Қазақстан бүгінде әлемдік ядролық отын тізбегіндегі негізгі ойыншылардың біріне айналды. Сондықтан оның экспорттық бағыты тек экономикалық емес, геосаяси тұрғыдан да үлкен маңызға ие.

Қазақстан үшін ең үлкен мүмкіндік

Сарапшылардың көпшілігі бір мәселеде келіседі: болашақта ең жоғары табыс табиғи уранды сатудан емес, оны терең өңдеуден түседі.

Ядролық отын цикліне конверсия, байыту, отын таблеткаларын және реакторларға арналған жылу бөлетін құрамаларды шығару кіреді. Әрбір кезеңде өнімнің қосылған құны артады.

Қазақстанда бүгінде ядролық отын өндірісін дамытуға қажетті өндірістік база қалыптасып келеді. Сондықтан Үндістанмен ықтимал жаңа келісімдер тек шикізат экспортымен шектелмей, технологиялық әріптестікке ұласса, оның экономикалық тиімділігі әлдеқайда жоғары болуы мүмкін.

Үндістанның атом энергетикасын кеңейту жоспары Қазақстан үшін жаңа экспорттық мүмкіндік ашып отыр. Алайда басты мәселе – қанша тонна уран сатылатынында емес.

Қазақстан алдында маңызды таңдау тұр: табиғи уран жеткізушісі ретінде қалу немесе ядролық отын өндірісі мен жоғары технологиялық өнім экспортына көшу.

Егер Астана Үндістанмен жаңа келісімдерді инвестиция, технология трансфері және терең өңдеу жобаларымен ұштастыра алса, бұл тек экспорт көлемін арттырып қана қоймай, еліміздің ядролық өнеркәсібін жаңа деңгейге көтеруі мүмкін. Ал егер ынтымақтастық тек табиғи уран сатумен шектелсе, Қазақстан шикізат экспорттаушы ретіндегі дәстүрлі рөлінен аса алмайды.

Дәл осы себепті Үндістанның өсіп келе жатқан сұранысы Қазақстан үшін жай ғана жаңа келісім емес, ядролық саладағы даму стратегиясын қайта қарауға мүмкіндік беретін тарихи кезең болуы ықтимал.