Тоқаев Трампты Қазақстанға шақырды: сапар қашан өтуі мүмкін және оның астарында қандай мүдде бар?

Қасым-Жомарт Тоқаев Дональд Трампты Қазақстанға ресми сапармен келуге шақырды. Әзірге Ақ үй сапар мерзімін жариялаған жоқ. Дегенмен Вашингтонның Орталық Азияға қызығушылығы, стратегиялық шикізатқа сұранысы және Қазақстанмен арадағы ірі келісімдер мұндай сапардың ықтималдығын арттырып отыр.

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 10 шілдеде АҚШ Президенті Дональд Трамппен телефон арқылы сөйлесіп, оны Қазақстанға ресми сапармен келуге шақырды.

Ақорданың хабарлауынша, мемлекеттер басшылары кеңейтілген стратегиялық әріптестіктің қазіргі жағдайы мен даму перспективаларын, сондай-ақ сауда-экономикалық және инвестициялық ынтымақтастықты талқылаған. Алайда Трамптың шақыруға нақты жауап бергені немесе сапар мерзімі белгіленгені әзірге айтылған жоқ.

Қазақстанға қызметтегі АҚШ президенті әлі ресми сапармен келген емес. Сондықтан мұндай сапар жүзеге асса, ол екіжақты қатынастар тарихындағы маңызды оқиға болмақ.

Трамп Қазақстанға қашан келуі мүмкін?

Қазір нақты мерзім жоқ. Дегенмен екі ықтимал сценарий бар.

Біріншісі – сапар 2026 жылдың екінші жартысында өтуі мүмкін. Бұл үшін тараптар энергетика, критикалық минералдар, көлік немесе өнеркәсіп саласында ірі келісімдер пакетін дайындауы қажет.

Екінші сценарий – Трамп Қазақстанға Орталық Азия көшбасшыларымен өтетін аймақтық кездесу аясында келуі мүмкін. Мұндай формат АҚШ президентіне бір сапар барысында өңірдің бес мемлекетімен келіссөз жүргізуге мүмкіндік береді.

Сарапшылардың пікірінше, Трамп үшін сапардың символдық маңызынан гөрі нақты экономикалық нәтижесі маңызды. Сондықтан оның Астанаға келуі ірі келісімдердің дайын болуына тікелей байланысты болуы ықтимал.

Вашингтонды не қызықтырады?

АҚШ-тың Қазақстанға қызығушылығы бірнеше негізгі бағыттан тұрады.

Біріншісі – критикалық минералдар. Қазақстан уран, мыс, вольфрам және сирек кездесетін металдарға бай. Бұл шикізат әскери өнеркәсіпте, электроникада, аккумулятор өндірісінде және жасанды интеллект инфрақұрылымында қолданылады.

Вашингтон осы ресурстар бойынша Қытайға тәуелділікті азайтатын балама жеткізушілер іздеп отыр. Қазақстан бұл тұрғыда АҚШ үшін сенімді серіктестердің бірі бола алады.

Алайда Қазақстан үшін ынтымақтастық тек шикізат экспорттаумен шектелмеуі керек. Елге пайдалы қазбаларды терең өңдейтін кәсіпорындар, жаңа технологиялар және дайын өнім шығаратын өндірістер қажет.

Орта дәліз факторы

Трамп сапарының тағы бір ықтимал тақырыбы – Транскаспий халықаралық көлік бағыты.

Орта дәліз Қытайдан Қазақстан, Каспий теңізі, Әзербайжан, Грузия және Түркия арқылы Еуропаға шығады. Бұл бағыт Ресей аумағын айналып өтетіндіктен, АҚШ үшін экономикалық әрі геосаяси маңызға ие.

Вашингтон Орта дәлізді дамыту арқылы Орталық Азия ресурстарын Батыс нарықтарына жеткізуге және өңірдегі ықпалын арттыруға мүдделі болуы мүмкін.

Қазақстан үшін америкалық инвестиция порттарды жаңғыртуға, теміржол өткізу қабілетін арттыруға және кедендік рәсімдерді цифрландыруға мүмкіндік береді.

Энергетика және ірі инвестициялар

Қазақстан мен АҚШ арасындағы экономикалық қатынастың негізі бұрыннан мұнай-газ саласында қалыптасқан. Chevron және ExxonMobil Қазақстандағы ірі энергетикалық жобаларға қатысып келеді.

Сондықтан ықтимал сапар барысында мұнай өндіру, экспорт бағыттары, уран өнеркәсібі және америкалық компаниялардың жаңа инвестициялары талқылануы мүмкін.

Трамп әкімшілігі нақты әрі көзге көрінетін келісімдерге басымдық береді. Сол себепті сапар алдында авиация, тау-кен өндірісі, энергетика, цифрлық технология немесе логистика саласында жаңа жобалар жариялануы ықтимал.

Ресей мен Қытай қалай қарайды?

АҚШ-тың Қазақстанмен жақындасуы Ресей мен Қытай факторынан бөлек қарастырылмайды. Қазақстан екі елмен де тығыз экономикалық және саяси байланыс орнатқан.

Дегенмен Астана Вашингтонмен ынтымақтастығын Мәскеу немесе Бейжіңге қарсы бағыт ретінде көрсетпейді. Қазақстан үшін бұл көпвекторлы сыртқы саясаттың жалғасы болмақ.

Сондықтан Трамптың ықтимал сапары елдің сыртқы саяси бағытын өзгерту емес, АҚШ-пен экономикалық және саяси байланысты күшейтуге бағытталған қадам ретінде қабылдануы ықтимал.

Қазақстан не ұта алады?

Трамптың Қазақстанға келуі елдің халықаралық мәртебесін арттырады және жаңа инвестициялық жобаларға жол ашуы мүмкін.

Қазақстан үшін ең тиімді бағыттар:

– пайдалы қазбаларды терең өңдеу;

– машина жасау және өнеркәсіп;

– көлік-логистика инфрақұрылымы;

– жасанды интеллект пен деректер орталықтары;

– энергетика және технология трансфері.

Ең бастысы – жаңа келісімдер тек шикізат сатумен шектелмеуі керек. Қазақстан америкалық инвестицияны өңдеу өндірісіне, кадр даярлауға және жоғары технологиялық жобаларға бағыттауға мүдделі.

Тоқаевтың шақыруы Қазақстан мен АҚШ қарым-қатынасының жаңа кезеңінің белгісі.

Алайда Трамптың сапары тек дипломатиялық ықыласқа байланысты емес. Оның өтуі Астана мен Вашингтонның қандай ірі экономикалық келісімдер дайындай алатынына тәуелді болады.

Егер тараптар критикалық минералдар, энергетика немесе Орта дәліз бойынша нақты жобалар пакетін қалыптастырса, Трамптың Қазақстанға келу ықтималдығы артады.

Сондықтан басты қызықтыратын мәселе оның шақыруды қабылдай ма деген сұрақта ғана емес. Негізгі мәселе – АҚШ президенті Астанаға қандай келісіммен келеді және Қазақстан бұл мүмкіндікті экономикасын технологиялық тұрғыдан дамыту үшін қаншалықты пайдалана алуында болмақ.