Сәлемдесу әдебі: Ұлттық дәстүр бүгін қалай өзгеріп жатыр?

Үлкенге сәлем беру, қол алысып амандасу, отбасының амандығын сұрау - қазақтың қарым-қатынас мәдениетінде орныққан әдеп үлгілері. Бүгінде жастар арасында қысқа амандасу сөздері мен түрлі ишаралар да қолданылады. Мұны ұлттық дәстүрден алшақтау деп бағалауға бола ма? Әлде әр буынның өзіне тән қарым-қатынас мәнері қалыптасып жатыр ма? Этнограф-тарихшы Қалжан Рахымжановтың пікірінше, жастарға таңдау еркіндігін бере отырып, кімге, қай ортада қалай сәлемдесу керегін үйрету маңызды.

Қазақ қоғамында сәлемдесу адамның тәрбиесі мен өзгеге деген ықыласын танытатын әрекет саналған. «Сәлем – сөздің атасы» деген түсінік те әңгімені амандық сұрасудан бастаудың мәнін аңғартады. Үйге келген адамның отырғандарға сәлем беруі, кішінің үлкенге ізет білдіруі, үлкеннің сәлемді жылы қабылдауы өзара сыйластықты қалыптастырған.

Алайда амандасудың сыртқы көрінісі барлық ортада бірдей емес. Достар бір-бірімен еркін сөйлессе, ресми кездесуде немесе үлкен кісілердің алдында басқа мәнерді ұстанады. Сондықтан сәлемдесудегі өзгерісті бағалағанда сөздің өзімен қатар, оның кімге және қалай айтылғанын ескеру қажет.

Әр буынның өз амандасу үлгісі бар

Қалжан Рахымжанов жастардың өзара сәлемдесуіне бірден қатаң баға беруге болмайтынын айтады. Оның пікірінше, бүгін тосын көрінген кейбір әрекет уақытша қолданыс болуы мүмкін. Мұндай өзгерісті сарапшы өзінің мектеп кезіндегі тәжірибесімен байланыстырады.

 Негізі, объективті түрде айтатын болсақ, жастардың өз таңдауына мүмкіндік беру керек. Иә, олар амандасуда қателесуі де мүмкін. Бірақ бұл амандасудың жаңа формалары болуы ықтимал. Мысалы, мен 2004–2005 жылдары 9–10-сыныпта оқып жүргенде жігіттер арасында беттен сүйіп амандасу сән болды. Қазір ол жоқ. Яғни белгілі бір уақыт аралығында амандасудың жаңа үлгілері пайда болып отырады, – дейді этнограф.

Сарапшының бұл мысалы – өзінің көрген ортасына қатысты естелігі. Дегенмен ол жастардың қарым-қатынасында пайда болған әрбір жаңалықты бірден тұрақты дәстүр немесе әдептің бұзылуы деп қабылдауға асықпау керегін көрсетеді.

Құрдастар арасындағы амандасу олардың жақындығын, өзара түсіністігін білдіруі мүмкін. Ал сол мәнерді кез келген ортаға көшіру қолайсыздық туғызады. Сондықтан жастарға белгілі бір сөзді жаттатумен шектелмей, жағдайға қарай қарым-қатынас жасауды үйрету маңызды.

Үлкенге құрмет ортаға бейімделуден көрінеді

Қалжан Рахымжановтың айтуынша, жастардың өзара еркін амандасуы үлкенге сәлем беру дәстүрін ұмыттыруға тиіс емес. Отбасындағы тәрбие баланың түрлі ортада өзін қалай ұстау керегін түсінуіне көмектесуі керек.

Қазіргі балалардың амандасуының өзіндік ырғағы қалыптасатын шығар деп ойлаймын. Бірақ олар өз дәстүрін ұмытпауы керек. Үлкен кісі келсе, амандасуды ұмытпау, ауыл ақсақалдарына сәлем беру сияқты нәрселерді үйрету қажет. Ал құрдастарымен өзара амандасудың үлгісін қалыптастырсын. Бала ортаға бейімделуді білуі керек, – дейді ол.

Бұл жерде жауапкершілік тек баланың өзіне жүктелмейді. Ересектердің күнделікті әрекеті де үлгі болады. Ата-анасының туысына, көршісіне, қонаққа қалай сәлем беретінін көрген бала сол қарым-қатынас мәнерін бойына сіңіреді.

Үлкенге амандасу керегін түсіндірумен бірге, оның мәнін де жеткізу қажет. Сонда сәлем беру ескерту естігенде ғана орындалатын міндетке айналмай, адамға құрмет білдірудің табиғи жолы ретінде қалыптасады.

Мәселе сөзде ғана емес

Сәлемдесу әдебін белгілі бір тіркеспен ғана өлшеу қиын. «Ассалаумағалейкум», «Сәлеметсіз бе?», «Қалайсыз?» деген сөздердің әрқайсысы амандасу қызметін атқарады. Олардың қалай айтылғаны, адамның қарсы алдындағы жанға көңіл бөлуі де маңызды.

Қалжан Рахымжанов мұны өзінің оқытушылық тәжірибесі арқылы түсіндіреді. Оның айтуынша, студенттер әртүрлі амандасқанымен, басты өлшем – танытқан ықыласы мен ізеті.

Мен өзім мектепте де, университетте де сабақ беремін. Жігіттер келген кезде бірі: «Аға, ассалаумағалейкум», – дейді. Кейбір студенттер: «Ағай, қалайсыз?» – деп амандасады. Мұның бәрі – амандасу. Кейбірі қол бермей-ақ: «Ассалаумағалейкум, қалайсыз?» – дейді. Ол да дұрыс. Мәселе амандасудың орысша немесе қазақша болуында емес, кімге қалай амандасып тұрғаныңда, – дейді сарапшы.

Осы тұрғыдан қарағанда, сәлемдесу мәдениеті сөз таңдауымен шектелмейді. Адамды танып тұрып елемей өту, амандасқанымен жауабын тыңдамау немесе назарын басқа жаққа аудару да қарым-қатынастың қалай қабылдануына әсер етеді. Ал жылы жүзбен айтылған қысқа сәлемнің өзі ықыласты жеткізе алады.

Ұлттық әдептің сақталуы жастардың амандасуын бір ғана үлгіге түсіруге байланысты емес. Оның жалғастығы үлкенге ізет білдіруден, кішінің сәлемін қабылдаудан, әр ортада орнымен сөйлей білуден көрінеді. Жастар құрдастарымен өздеріне ыңғайлы мәнерде амандасуы мүмкін. Ал сол еркіндікпен бірге өзгеге құрмет көрсету дағдысының қалыптасуы – тәрбиенің маңызды міндеті.

Айта кетейік, бұған дейін қазақтың сәлемінде қандай сыр жатқаны туралы жазған болатынбыз. 

 

 

 

 

 

Посмотреть эту публикацию в Instagram

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Публикация от BAQ.KZ ақпарат агенттігі (@baq.kaz)