Қысымдағы Гавана: Кубаның ЕАЭО-ға жақындауы АҚШ-пен қатынасқа қалай әсер етеді?

Куба Еуразиялық экономикалық одақпен байланысын күшейтуге мүдделі екенін ашық көрсетті. Астанада өткен Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес пен Еуразиялық экономикалық форум аясында Куба вице-президенті Сальвадор Вальдес Месаның мәлімдемелері Гавананың жаңа экономикалық тірек іздеп отырғанын аңғартты. АҚШ санкциялары, ішкі экономикалық қиындықтар және дәстүрлі серіктестердің өз проблемаларымен бетпе-бет келуі Кубаны ЕАЭО елдерімен ынтымақтастықты тереңдетуге итермелеп отыр. Бірақ бұл жақындасу АҚШ назарынан тыс қалмайтыны анық. Ендеше Куба ЕАЭО-дан не күтеді және бұл қадам Одақ елдерінің Вашингтонмен қарым-қатынасына қалай әсер етуі мүмкін? BAQ.KZ тілшісі анықтап көрді. 

Астана алаңындағы белгі: Куба ЕАЭО-ға неге үміт артып отыр?

Кубаның Еуразиялық экономикалық одақпен байланысын күшейтуге ұмтылысы Астанада анық байқалды. 2026 жылғы 29 мамырда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Куба вице-президенті Сальвадор Вальдес Месамен кездесті. Кездесуде Қазақстан тарапы Кубаның ЕАЭО жұмысына қатысуы маңызды екенін атап өтті. Әңгіме барысында жасанды интеллект, цифрландыру, медицина, фармацевтика, іскерлік және мәдени-гуманитарлық байланыстарды дамыту мүмкіндігі сөз болды.

Куба тарапы да бұл ынтымақтастыққа үлкен мән беріп отыр. Сальвадор Вальдес Меса Куба президенті Мигель Диас-Канельдің сәлемін жеткізіп, Қазақстанмен және ЕАЭО елдерімен сауда-экономикалық байланыстарды нығайтуға дайын екенін білдірді. Бұл жай ғана дипломатиялық ишара емес. Куба үшін ЕАЭО – санкциялық қысым жағдайында жаңа нарық, жаңа серіктес және экономиканы демеудің қосымша мүмкіндігі.

Астанада Куба мен ЕАЭО арасында 2026–2030 жылдарға арналған бірлескен іс-қимыл жоспарына қол қойылды. Бұл құжат сауда, экономика, ғылым, биотехнология, туризм, ауыл шаруашылығы және Мариэль арнайы даму аймағы сияқты бағыттарды қамтиды. Куба вице-президенті осы кездесулерде ЕАЭО-мен экономикалық және сауда байланыстарын дамыту Куба үшін ерекше маңызды әрі шұғыл қажеттілік екенін айтты. Оның сөзінше, Куба өзінің экономикалық даму жолында ЕАЭО мен оған мүше мемлекеттердің тарихи достығы мен ынтымақтастығына сенеді.

Бұл мәлімдеме Гавананың қазіргі сыртқы экономикалық бағытын анық көрсетеді. Куба бір ғана бағытқа қарап отырғысы келмейді. Ел АҚШ қысымынан туындаған шектеулерді айналып өтудің, жаңа қаржы көздерін табудың және өз экономикасын сақтап қалудың жолын іздеп отыр.

Санкция, оқшаулану және жаңа серіктес іздеу

Кубаның бүгінгі жағдайын түсіну үшін оның геосаяси орнын ескеру қажет. АҚШ-тан небәрі 150 шақырымдай жерде орналасқан арал мемлекет ондаған жыл бойы Вашингтон үшін тек көрші ел ғана емес, қауіпсіздік тұрғысынан да сезімтал аймақ болып келді. Қырғи-қабақ соғыс кезеңінде Кубаның Кеңес Одағына жақындауы АҚШ үшін үлкен стратегиялық сын-қатер ретінде қабылданды. Фидель Кастро билікке келгеннен кейін Гавана мен Вашингтон арасындағы қарым-қатынас түбегейлі өзгеріп, Куба социалистік блоктың батыс жарты шардағы ең маңызды тірегіне айналды.

Содан бері АҚШ санкциялары Куба экономикасына ауыр салмақ түсіріп келеді. Ел туризм, медицина, фармацевтика, биотехнология сияқты салаларда белгілі бір жетістікке жеткенімен, сыртқы қаржыға, технологияға және инвестицияға қол жеткізу мәселесі әлі де күрделі. Әсіресе пандемиядан кейінгі кезең, әлемдік нарықтағы тұрақсыздық және Ресейдің Украинадағы соғысқа байланысты өз ресурстарын басқа бағытқа жұмсауы Кубаның экономикалық маневрін тарылта түсті.

Осы жағдайда ЕАЭО Куба үшін балама алаң ретінде көрінеді. Бір жағынан, бұл одаққа Ресей, Қазақстан, Беларусь, Армения және Қырғызстан кіреді. Екінші жағынан, Куба үшін бұл мемлекеттердің әрқайсысы белгілі бір бағытта пайдалы серіктес болуы мүмкін. Мәселен, Қазақстан цифрландыру, электронды үкімет, фармацевтика және ауыл шаруашылығы бағытында тәжірибе ұсына алады. Ресей Кубаның дәстүрлі саяси және экономикалық серіктесі болып қала береді. Беларусь, Армения және Қырғызстан арқылы да сауда және өндірістік байланыстарды кеңейту мүмкіндігі бар.

Түрік сарапшысы: Куба АҚШ-қа балама күш іздеп отыр

Саясаткер, тарих ғылымдарының докторы, Каһраманмараштағы Түрік орталығының төрағасы Бахтияр Мурат Арас Кубаның қазіргі қадамын геосаяси және экономикалық тұрғыдан түсіндіреді. Оның айтуынша, Кубаның ЕАЭО-ға немесе Еуропалық одаққа ұқсас балама серіктестік форматтарына жақындауы кездейсоқ емес. Бұл елдің ұзақ жылдар бойғы қысымнан кейін жаңа тыныс іздеу әрекеті.

Белгілі болғандай, Қырғи-қабақ соғыс жылдарында Куба АҚШ жағалауынан небәрі 150 шақырым қашықтықта орналасқандықтан, Шығыс блогы үшін ең стратегиялық маңызы бар аймақтардың бірі саналды. Кубаның тарихына көз жүгіртсек, XIX ғасырдың соңында Испаниядан тәуелсіздігін алғанын көреміз. Бұл жағдай 1960 жылдарға дейін жалғасты.

Осы уақыт аралығында АҚШ Кубада өте ықпалды болды. Алайда Фидель Кастро билікке келгеннен кейін Куба мен Америка Құрама Штаттарының қарым-қатынасы күрт шиеленісіп, ел Ресей мен Қытай бастаған Шығыс блогына бет бұрды. Соның салдарынан АҚШ Кубаны өз қауіпсіздігіне төнген қатер ретінде қабылдап, оған көптеген санкция енгізді. Соған қарамастан Куба өз мүмкіндігіне сүйеніп өмір сүрген мемлекет ретінде, әсіресе медицина мен қатерлі ісік ауруларын емдеу саласында әлемдегі маңызды орталықтардың біріне айналды. Туристік әлеуеті де өте жоғары.

Дегенмен бүгінгі күні АҚШ-пен арадағы қарым-қатынастың күткен деңгейде жақсармауы, әсіресе дәл іргесінде тұрған Америкамен байланыстың шектеулі болуы Кубаның экономикалық қиындықтарының әлі де шешілмегенін көрсетеді. Оның үстіне соңғы жылдары Шығыс блогы, әсіресе Ресей экономикалық қиындықтарға тап болып, түрлі мәселелермен, соның ішінде Украинадағы соғыспен айналысып жатыр. Куба бұл серіктестерінің өзіне жеткілікті экономикалық мүмкіндік бере алмай отырғанын түсінген сияқты.

Сондықтан Куба Америка Құрама Штаттарына балама күш ретінде Еуропалық одақпен жақындасуға ұмтылып отыр. Ел мұны экономикалық тығырықтан шығудың бір жолы ретінде қарастырады.

Әрине, еуропалық компаниялар Куба сияқты нарыққа инвестиция салуға мүдделі болуы мүмкін. Бірақ бұл мәселеде АҚШ-тың ұстанымы шешуші рөл атқарады. Америка қолдамайтын немесе құптамайтын жобаларға еуропалық елдер жаппай инвестиция салады деп ойламаймын. Оның үстіне қазіргі таңда Еуропалық одақ пен АҚШ арасындағы белгілі бір деңгейдегі келіспеушіліктерді ескерсек, мұндай сценарийдің жүзеге асуы аса оңай емес.

Соған қарамастан Куба Еуропалық одақпен жақындасу арқылы жаңа экономикалық серіктестерге, жаңа инвестициялық және қаржыландыру көздеріне қол жеткізуді көздеп отыр. Бұл бағыттағы қадамдардың нәтижесін уақыт көрсетеді.

Егер бұл жоспар жүзеге асса, Кубаның дамуына елеулі серпін беретін маңызды өзгеріс болар еді. Бірақ дәл жанында әлемдік держава тұрғандықтан, Куба үшін бұл фактор әрдайым белгілі бір деңгейде қауіп ретінде қала береді.

Осы тұрғыдан алғанда, АҚШ-пен қарым-қатынаста бұрынғы кезеңге қайта оралу мүмкін бе деген сұрақ туындайды. Алайда мен бұған сенбеймін. Өйткені қазіргі билік те, бұған дейінгі Фидель Кастро кезеңіндегі саяси ұстаным да Кубаның толықтай АҚШ ықпалына түсуіне қарсы болды. Сондықтан Кубаның қайтадан толығымен Америка Құрама Штаттарының бақылауына өтетінін жақын болашақта болжай алмаймын.Әзірге жағдайдың қалай өрбитінін бақылау керек. Бірақ Куба үшін ең маңызды мәселенің бірі – Еуропалық одақпен жақындасу екені анық, – дейді Бахтияр Мурат Арас.

Сарапшы пікірінен аңғарылатыны – Куба үшін сыртқы саясаттағы басты міндет бір орталыққа тәуелді болып қалмау. АҚШ-пен қатынасты толық қалпына келтіру жақын болашақта қиын көрінгенімен, Гавана экономикалық тұрғыдан тыныс ашатын жаңа бағыттарды іздеп отыр. Осы тұрғыдан алғанда, ЕАЭО да, Еуропалық одақ та, Қытай да Куба үшін балама серіктес алаңдары ретінде қарастырылуы мүмкін.

ЕАЭО Кубаға не бере алады?

Куба ЕАЭО-дан ең алдымен нақты экономикалық нәтиже күтеді. Бұл жерде саяси символикадан гөрі практикалық мүдде басым. Гаванаға инвестиция, тауар айналымы, логистика, медицина, фармацевтика, ауыл шаруашылығы, туризм және биотехнология салаларында нақты жобалар қажет.

Кубаның биотехнология және медицина саласындағы әлеуеті жоғары екені жиі айтылады. Ел ұзақ жылдар бойы шектеулі ресурспен өмір сүрсе де, денсаулық сақтау мен ғылыми зерттеу бағытында өзіндік мектеп қалыптастырды. ЕАЭО елдері үшін бұл тәжірибе қызықты болуы мүмкін. Ал Куба өз кезегінде ЕАЭО арқылы дәрі-дәрмек, медициналық технология, ауыл шаруашылығы техникасы, азық-түлік, тыңайтқыш, логистикалық шешімдер және цифрлық қызметтер бағытында серіктестік орнатуға мүдделі.

Қазақстан үшін де бұл байланыс тек символикалық сипатта емес. Астана соңғы жылдары көпвекторлы сыртқы саясат шеңберінде Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынасты кеңейтуге назар аударып келеді. Кубамен байланыс Қазақстанға Кариб аймағы мен Латын Америкасы бағытында қосымша дипломатиялық және экономикалық арна ашуы мүмкін.

ЕАЭО тұрғысынан алғанда, Кубамен ынтымақтастық одақтың сыртқы географиясын кеңейтеді. Қазіргі әлемде өңірлік ұйымдар тек ішкі нарықпен шектеліп қалмай, сыртқы серіктестермен байланысын күшейтуге тырысады. Кубаның бақылаушы мемлекет ретінде қатысуы ЕАЭО-ның халықаралық салмағын арттыруға бағытталған қадамдардың бірі деуге болады.

АҚШ факторы: Вашингтон қалай қабылдауы мүмкін?

Кубаның ЕАЭО-ға жақындауы АҚШ үшін бейтарап оқиға болып көрінбеуі мүмкін. Себебі Вашингтон Кубаны ұзақ жылдар бойы өзінің қауіпсіздік және сыртқы саясат контексінде қарастырып келеді. Әсіресе Кубаның Ресеймен, Қытаймен немесе Ресей қатысатын экономикалық бірлестіктермен байланысын күшейтуі АҚШ тарапынан мұқият бақыланатыны анық.

Дегенмен бұл жерде бірнеше факторды ажырату керек. Біріншіден, ЕАЭО – әскери ұйым емес, экономикалық интеграциялық бірлестік. Сондықтан Кубаның бұл ұйыммен байланысы ресми түрде сауда-экономикалық, ғылыми және инвестициялық сипатта түсіндіріледі. Екіншіден, ЕАЭО-ға мүше елдердің АҚШ-пен қарым-қатынасы әртүрлі. Қазақстан, Армения және Қырғызстан сияқты елдер Вашингтонмен де, Мәскеумен де, Бейжіңмен де тепе-тең байланыс ұстауға тырысады. Сондықтан Кубамен ынтымақтастық олардың АҚШ-пен қатынасын автоматты түрде нашарлатады деу асығыс болар еді.

Бірақ тәуекел жоқ емес. Егер Кубамен экономикалық жобалар АҚШ санкцияларына іліккен құрылымдармен немесе тыйым салынған қаржы арналары арқылы жүзеге асса, онда ЕАЭО елдері үшін қосымша сақтық қажет болады. Әсіресе банк операциялары, инвестиция, логистика және технология жеткізу бағыттарында санкциялық тәуекелдерді есепке алу маңызды.

Қазақстан үшін бұл нені білдіреді?

Қазақстан үшін Кубамен байланыс – көпвекторлы саясаттың тағы бір көрінісі. Астана ЕАЭО аясындағы міндеттемелерін сақтай отырып, АҚШ, Еуропалық одақ, Қытай, Түркия және басқа да бағыттармен серіктестікті қатар дамытуға мүдделі. Сондықтан Кубамен ынтымақтастық Қазақстанның сыртқы саяси бағытын түбегейлі өзгертеді деп айтуға негіз жоқ.

Керісінше, бұл Қазақстанның халықаралық алаңдағы делдалдық және байланыстырушы рөлін күшейтуі мүмкін. Астана ЕАЭО саммитін қабылдау арқылы тек одақ ішіндегі күн тәртібін ғана емес, бақылаушы және серіктес мемлекеттермен байланысты да алға шығарды. Куба вице-президентінің сапары осы тұрғыда маңызды дипломатиялық белгі болды.

Қазақстан үшін медицина, фармацевтика, биотехнология және цифрландыру бағытындағы ықтимал байланыстар қызықты болуы мүмкін. Куба денсаулық сақтау саласындағы тәжірибесін ұсына алады, ал Қазақстан электронды үкімет, цифрлық шешімдер және экономиканы технологиялық жаңғырту бағытындағы тәжірибесімен бөлісе алады. Бұл екіжақты байланыс ЕАЭО шеңберінен бөлек те дами алады.

Кубаның есебі: саяси символика ма, экономикалық қажеттілік пе?

Кубаның ЕАЭО-ға жақындасуында саяси символика бар. Гавана әлі де АҚШ қысымына қарсы сыртқы серіктестер іздейді. Бірақ бұл қадамды тек идеологиялық таңдау ретінде түсіндіру жеткіліксіз. Қазіргі жағдайда Куба үшін экономикалық қажеттілік әлдеқайда маңызды.

Елге жаңа нарық керек. Елге инвестиция керек. Елге азық-түлік, технология, дәрі-дәрмек, логистика және қаржы арналары қажет. ЕАЭО осы қажеттіліктердің бәрін толық шешіп бере алмауы мүмкін, бірақ белгілі бір деңгейде қолдау көрсете алады. Әсіресе Ресей мен Қазақстан арқылы Куба Еуразия кеңістігіндегі жаңа экономикалық мүмкіндіктерге жол ашқысы келеді.

Сонымен қатар Куба ЕАЭО елдерімен байланыс орнату арқылы АҚШ-пен келіссөздегі өз позициясын да күшейтуі мүмкін. Яғни Гавана «бізде балама серіктестер бар» деген сигнал беріп отыр. Бұл халықаралық саясатта жиі қолданылатын тәсіл. Бірақ оның тиімділігі нақты экономикалық жобалардың жүзеге асуына байланысты болады.

Қорытынды: Гавана жаңа тыныс іздеп отыр

Кубаның ЕАЭО-ға жақындасуы – бір күндік дипломатиялық шара емес, елдің экономикалық тығырықтан шығуға бағытталған ұзақ мерзімді ізденісінің бір бөлігі. Астанада қол қойылған 2026–2030 жылдарға арналған бірлескен іс-қимыл жоспары осы бағыттағы нақты қадам саналады.

Бұл құжаттың табысты болуы бірнеше факторға тәуелді. Біріншіден, ЕАЭО елдері Кубамен ынтымақтастықты нақты жобаларға айналдыра ала ма? Екіншіден, санкциялық тәуекелдер қалай есептеледі? Үшіншіден, АҚШ бұл процесті қалай қабылдайды? Төртіншіден, Кубаның өзі ішкі экономикалық реформаларға қаншалықты дайын?

Бахтияр Мурат Арастың пікірінше, Куба үшін басты мәселе – АҚШ-қа толық тәуелді болып қалмай, экономикалық балама табу. Бұл тұрғыда ЕАЭО, Еуропалық одақ және басқа да серіктестер Гавана үшін жаңа мүмкіндік ретінде қарастырылып отыр.

Алайда Кубаның жолы оңай болмайды. АҚШ факторы, санкциялық қысым, логистикалық алшақтық және ЕАЭО елдерінің өз ішкі экономикалық шектеулері бұл процесті баяулатуы мүмкін. Соған қарамастан, Астанадағы кездесулер Кубаның сыртқы экономикалық саясатында жаңа кезең басталғанын көрсетті. Гавана енді тек саяси қолдау емес, нақты экономикалық көмек күтеді.