Мектептен мамандыққа дейін: Жасанды интеллектіні меңгеру не үшін қажет?

Жасанды интеллект енді тек IT мамандарының құралы емес. Бүгінде оны оқушылар сабаққа дайындалу үшін, студенттер зерттеу жүргізу үшін, ал мұғалімдер оқу материалдарын әзірлеу үшін пайдаланып жүр. Қазақстан да жаңа технологияны білім беру жүйесіне енгізе бастады. Бірақ жасанды интеллектіні қолдана білу мен оны сауатты пайдалану – екі бөлек нәрсе. Әлем елдері балаларды осыған қалай үйретіп жатыр? Қазақстанда қандай өзгерістер бар? BAQ.KZ тілшісі ресми деректер мен халықаралық тәжірибені зерделеп көрді.

Қазақстан мектептерінде не өзгерді?

2026 жыл Қазақстанның білім беру жүйесінде жасанды интеллектіні енгізу тұрғысынан маңызды кезеңге айналды. 12 мамырда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев орта білім беру жүйесіне жасанды интеллектіні енгізу жөніндегі Жарлыққа қол қойды. Құжат аясында 2026-2029 жылдарға арналған кешенді жоспар қабылданып, мектеп бағдарламаларын жаңарту жұмыстары басталды.

Оқу-ағарту министрлігінің мәліметінше, 2026-2027 оқу жылынан бастап 1-4-сыныптардағы «Цифрлық сауаттылық» пәні «Цифрлық сауаттылық және жасанды интеллект» деп, ал 5-11-сыныптардағы «Информатика» пәні «Информатика және жасанды интеллект» деп өзгертілді. Ең бастысы, пәндердің атауы ғана ауысқан жоқ. Оқу бағдарламаларына жасанды интеллект бойынша 43 жаңа оқу мақсаты енгізілді.

Бастауыш сынып оқушылары жаңа технологияның не екенін, интернеттегі қауіпсіздік пен жеке мәліметтерді қорғауды үйренеді. 5-9-сыныптарда балалар жасанды интеллектіге дұрыс сұрақ қоюды, оның жауабын тексеруді және дайын ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауды меңгереді. Ал жоғары сыныптарда машиналық оқыту, нейрондық желілер және деректерді талдау негіздері қарастырылады. Яғни, мақсат – барлық оқушыны бағдарламашы ету емес. Ең алдымен, технологияны түсінетін әрі оны жауапкершілікпен қолданатын ұрпақ тәрбиелеу.

Жасанды интеллект ауыл мектептеріне көмектесе ала ма?

Қазақстанда жасанды интеллектіні тек пән ретінде оқытып қана қоймай, оқу процесінің өзінде пайдалану жоспарланған. Үкіметтің 2026 жылғы мамырда жариялаған жоспарына сәйкес, алғашқы пилоттық жоба Қызылорда және Павлодар облыстарындағы 10 шағын жинақты мектепке арналған. Жобаның бірінші кезеңі 1 қыркүйек пен 26 қазан аралығын қамтыды. Екінші кезеңде, яғни 3 қараша мен 23 желтоқсан аралығында, қатысушы мектептер санын 50-ге жеткізу көзделген. Ал 2027 жылдың алғашқы жартысында тағы 300 мектепті қамту жоспарланып отыр.

Мұндағы маңызды бағыттардың бірі – оқытуды әр баланың білім деңгейіне бейімдеу.

Мысалы, оқушы математикадағы белгілі бір тақырыпты түсінбесе, арнайы ЖИ жүйесі оған қосымша тапсырмалар ұсынып, қателерін түсіндіруге көмектесе алады. Ал мұғалім қай оқушыға көбірек көңіл бөлу керегін анықтайды. Дегенмен бұл әзірге жоспарланған мүмкіндіктер. Пилоттық жобалардың білім сапасына нақты әсерін бағалау үшін олардың нәтижелері қажет.

350 мыңнан астам мұғалім ЖИ бойынша оқытудан өткен

Жасанды интеллект мектепке енгізілгенімен, оны мұғалімнің өзі дұрыс қолданбаса, технологиядан күткен нәтиже шықпауы мүмкін. Осыған байланысты Қазақстанда педагогтердің цифрлық дағдыларын жетілдіруге көңіл бөлініп отыр. Үкіметтің 2026 жылғы 26 мамырдағы мәліметі бойынша, 350 мыңнан астам педагог жасанды интеллектіні оқу процесінде тиімді қолдану бойынша арнайы оқытудан өткен. Сонымен қатар 100 мың мұғалімге GPT-edu платформасын пайдалану лицензиясы берілген.

Жасанды интеллект мұғалімге сабақ жоспарын әзірлеуге, әртүрлі деңгейдегі тапсырмалар дайындауға, мәтіндерді бейімдеуге және оқу материалдарын жүйелеуге көмектесе алады. Алайда жаңа технологияны енгізу мұғалімге қосымша жұмыс жүктемеуі керек. Мәселен, ЖИ көмегімен дайындалған мәліметті педагог бірнеше электронды жүйеге қайта енгізуге мәжбүр болса, цифрландырудың пайдасы азаяды.

Сондықтан мәселе мұғалімнің жаңа платформаны меңгеруімен шектелмейді. Білім беру жүйесіндегі басқару және есеп жүргізу тәсілдері де өзгеруі қажет. Оқу-ағарту министрлігі бекіткен әдістемелік ұсынымдарда жасанды интеллект мұғалімді алмастырмайтыны нақты көрсетілген. Оқушыны бағалау, оқу мазмұнын таңдау және түпкілікті шешім қабылдау педагогтің құзырында қалады.

706 мың студент жасанды интеллект бойынша білім алған

Жаңа технологияның ықпалы жоғары оқу орындарында да байқалып отыр. Қазақстанда AI-Sana бағдарламасы жүзеге асырылып жатыр. Оның мақсаты – студенттерге жасанды интеллектінің негіздерін үйретіп қана қоймай, алған білімін тәжірибеде қолдануға мүмкіндік беру. 2026 жылғы 6 қарашада Ғылым және жоғары білім вице-министрі Динара Щеглова елдегі 31 жоғары оқу орнында жасанды интеллект бағытындағы 44 білім беру бағдарламасы іске асырылып жатқанын хабарлады.

Министрлік мәліметіне сәйкес, AI-Sana аясында 706 мың студент оқытылған.

Ал қыркүйекте Үкімет жариялаған деректерде бағдарламаның тереңдетілген кезеңінен 100 мыңнан астам студент өткені, 515 жасанды интеллект шешімі сынақтан өткізіліп, енгізіліп жатқаны айтылған. Бұл жерде маңызды ерекшелік бар. Жасанды интеллект бойынша базалық курстан өту мен өз технологиялық өнімін әзірлеу бірдей емес. Сондықтан бағдарламаның келесі кезеңдерінде студенттердің алған білімін нақты жобаларға айналдыруға басымдық беріліп отыр.

Мысалы, болашақ дәрігер ЖИ көмегімен медициналық ақпаратты талдауды үйренсе, инженер өндірістік процестерді оңтайландыру жолдарын іздей алады. Ал журналист үлкен көлемдегі құжаттарды салыстыру, деректерді жүйелеу және зерттеу бағытын анықтау үшін жаңа технологияларды қолдана алады. Әрине, мұндай жағдайда да түпкілікті кәсіби жауапкершілік адамның өзінде қалады.

Әлемдік тәжірибе: Эстония мұғалімдерінің уақыты қалай үнемделді?

Жасанды интеллектіні білім беру жүйесіне енгізіп жатқан елдердің бірі – Эстония. Бұл мемлекет 2025 жылы AI Leap ұлттық бағдарламасын іске қосты. Алғашқы кезеңде жоба шамамен 20 мың жоғары сынып оқушысын және 5 мың мұғалімді қамтыды.

Бағдарламаның 2026 жылғы қорытындысында оған қатысқан педагогтердің 94 пайызы жасанды интеллектіні жұмысында пайдаланғаны, ал 63 пайызы оқыту тәсілдерін өзгерткені хабарланды. Еуропалық кәсіптік білім беруді дамыту орталығының 6 қарашада жариялаған мәліметіне сәйкес, жобаға қатысқан мұғалімдер ЖИ көмегімен аптасына орта есеппен екі сағаттай уақыт үнемдейтінін айтқан.

Эстонияның тағы бір ерекшелігі – оқушыларға дайын жауап бермей, олардың өз бетімен ойлануына көмектесетін арнайы ITI оқу қосымшасының әзірленуі. Мұндай жүйе оқушының орнына тапсырманы орындаудан гөрі, оған бағыт беруге арналған. 2026–2027 оқу жылында AI Leap бағдарламасы кәсіптік білім беру ұйымдарына да кеңейтіліп жатыр. Эстония тәжірибесі бір маңызды мәселені көрсетеді: технологияны мектепке енгізу жеткіліксіз, оны сабақтың мақсатына сай пайдалану керек.

Қытай жасанды интеллектіні барлық білім деңгейіне енгізбек

Қытай да бұл бағытта ауқымды жоспар қабылдады. 2026 жылғы сәуірде елдің Білім министрлігі «AI Plus Education» бастамасын жариялады. Жоспар бойынша 2030 жылға қарай жасанды интеллект сауаттылығын мектептен бастап жоғары оқу орындарына және ересектердің білім алу жүйесіне дейін қамтитын құрылым қалыптастыру көзделген.

Бастауыш және орта мектептерде ЖИ бойынша арнайы курстар мен тәжірибелік сабақтарды дамыту жоспарланған. Университеттерде бұл технологияны тек IT мамандықтарында емес, өзге салалардағы студенттерге де оқыту ұсынылған. Қытай билігі жасанды интеллектіні мұғалімдердің күнделікті жұмысын жеңілдету, оқушыларға қосымша түсіндіру жұмыстарын жүргізу және білім нәтижелерін талдау үшін де пайдалануды қарастырып отыр.

Еуропада ЖИ сауаттылығы ұйымдардың міндетіне айналды

Еуропалық одақ жасанды интеллектіні меңгеруді тек білім беру мәселесі ретінде қарастырмайды.

2025 жылғы 2 ақпаннан бастап Еуропалық одақтың жасанды интеллект туралы заңындағы ЖИ сауаттылығына қатысты талап қолданыла бастады. Бұл талапқа сәйкес, жасанды интеллект жүйелерін ұсынатын және пайдаланатын ұйымдар өз қызметкерлерінің технологияны түсінуі мен оны жауапкершілікпен қолдануын қамтамасыз етуге бағытталған шаралар қабылдауға тиіс.

2026 жылғы өзгерістерден кейін де бұл міндет сақталды. Алайда әр қызметкердің ЖИ сауаттылығы белгілі бір нақты деңгейде болуы міндеттелмейді. Яғни, Еуропада жасанды интеллектімен жұмыс істеу қабілеті тек болашақ мамандарға емес, қазіргі қызметкерлерге де қажетті дағды ретінде қарастырылып отыр.

UNESCO: ЖИ-ді қолдану ғана емес, оны түсіну де маңызды

Жасанды интеллект туралы білім беру мәселесіне UNESCO да ерекше назар аударып келеді. Ұйымның оқушыларға арналған құзыреттілік шеңберінде 12 дағды төрт бағытқа топтастырылған. Олар – адамға бағдарланған көзқарас, жасанды интеллект этикасы, технологияны қолдану және ЖИ жүйелерін жобалау.

Бұл дағдыларды меңгеру үш кезеңге бөлінеді: түсіну, қолдану және жасау. Ал мұғалімдер үшін бес бағыт бойынша 15 құзыреттілік ұсынылған. Олардың арасында ЖИ этикасы, технологияның негіздерін меңгеру, педагогикалық мақсатта қолдану және кәсіби дамуда пайдалану бар.

UNESCO ұстанымындағы негізгі ой – оқушы технологияны жай тұтынушы ғана емес, оның мүмкіндіктері мен шектеулерін түсінетін тұлға болуы қажет. Өйткені жасанды интеллект сенімді көрінетін, бірақ шындыққа сәйкес келмейтін ақпарат та ұсынуы мүмкін. Сондықтан мектептер балаларға дұрыс сұрақ қоюды ғана емес, алынған мәліметті тексеруді, бірнеше дереккөзді салыстыруды және өз бетінше қорытынды жасауды үйретуі керек.

ЖИ-ге тым сену оқушының біліміне кері әсер етуі мүмкін

Жаңа технологияның пайдасымен бірге тәуекелдері де бар. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) 2026 жылғы «Digital Education Outlook» баяндамасында осы мәселеге назар аударылған. Зерттеулерге жасалған шолуға сәйкес, генеративті жасанды интеллект оқушылардың тапсырманы жақсы орындауына көмектесе алады. Бірақ бұл әрдайым олардың тақырыпты терең меңгергенін білдірмейді. Кейбір зерттеулерде ЖИ көмегімен жұмыс істеген оқушылар сапалы жауап дайындағанымен, технологиясыз тапсырма орындау кезінде сол артықшылық сақталмаған.

Себебі оқушы ойланудың, ізденудің және қателерін түзетудің бір бөлігін жасанды интеллектіге тапсыруы мүмкін.

OECD білім беру жүйелеріне ЖИ-ді дайын жауап беретін құрал ретінде ғана емес, оқушыны ойлануға жетелейтін көмекші ретінде пайдалануды ұсынады.

Мәселен, бала есепті шығара алмаса, жасанды интеллект бірден шешімін жазып бермей, есептің қай жерінде қиналғанын анықтауға көмектескені пайдалырақ. Бұл тәсіл оқушының өздігінен ойлау қабілетін сақтауға бағытталған.

2030 жылға қарай еңбек нарығында қандай дағдылар маңызды болады?

Жасанды интеллектіні меңгеру мәселесі мектеп пен университет қабырғасынан тыс жерде де өзекті. Дүниежүзілік экономикалық форумның 2025 жылғы «Future of Jobs» баяндамасына сәйкес, жұмыс берушілер 2030 жылға қарай қызметкерлердің негізгі кәсіби дағдыларының орта есеппен 39 пайызы өзгереді деп күтеді. Зерттеуде жасанды интеллект және үлкен деректермен жұмыс істеу алдағы жылдары маңызы ең жылдам өсетін дағдылар қатарында аталған.

Алайда сұраныс тек технологиялық білімге ғана артпайды. Аналитикалық ойлау, шығармашылық қабілет, икемділік және үздіксіз білім алу да маңызды болып қала береді. Бұл болашақта барлық адам бағдарламашы болуы керек дегенді білдірмейді.

Керісінше, дәрігер, мұғалім, заңгер, инженер, экономист немесе журналист өз кәсібін жақсы меңгерумен қатар, жаңа технологияны орынды қолдануды да үйренуі қажет.

Өйткені жасанды интеллект кейбір күнделікті жұмыстарды жеңілдеткенімен, күрделі жағдайды бағалау, жауапкершілік алу және адаммен қарым-қатынас жасау сияқты міндеттерде кәсіби пайым маңызды болып қала береді.