Еңбек адамына құрмет: Елімізде жұмысшы мамандықтарға қандай қолдау көрсетіліп жатыр?

27 қыркүйек – Қазақстандағы Еңбек күні. Бұл мереке қыркүйектің соңғы жексенбісінде аталып өтеді. Еңбек күні – түрлі сала мамандарының ел дамуына қосқан үлесін бағалап, адал еңбек пен кәсіби шеберлікті дәріптеуге арналған. 2026 жылы мереке 27 қыркүйекке түсіп отыр.

Еңбек адамының мәртебесін көтеру мәселесі соңғы жылдары мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының біріне айналды. Соның ішінде 2025 жыл Жұмысшы мамандықтары жылы болып жарияланып, кәсіптік білім беру, еңбек қауіпсіздігі, кадр даярлау және жұмысшы мамандықтардың беделін арттыруға бағытталған бірқатар шара қолға алынды.

Еңбек күні қалай аталып өтеді?

2026 жылғы Еңбек күні қарсаңында елімізде еңбек адамдарына арналған бірқатар іс-шара ұйымдастырылуда.

Биылғы негізгі шаралардың бірі – «Еңбек – ел мұраты» іс-шарасы. Оған Премьер-министр Олжас Бектенов қатысып, жұмыспен қамту, кадр даярлау және өндірістік қауіпсіздік саласындағы жаңа шешімдер таныстырылды. Іс-шара барысында еңбек нарығына енгізіліп жатқан цифрлық құралдар, дуальды оқыту және өндірістегі қауіпсіздік технологиялары көрсетілді.

Сонымен қатар Еңбек күні аясында «Еңбек жолы» республикалық байқауының жеңімпаздарын марапаттау дәстүрі жалғасып келеді. Байқау үш номинация бойынша өткізіледі:

• «Үздік еңбек әулеті»;

• «Жұмысшы жастардың үздік тәлімгері»;

• «Үздік жас жұмысшы».

Байқаудың мақсаты – еңбек адамының жетістігін көрсету, жұмысшы мамандықтардың беделін арттыру және аға буынның тәжірибесін кейінгі ұрпаққа жеткізу.

Биылғы мерекелік шараларда түрлі салада ондаған жыл еңбек еткен азаматтарға мемлекеттік наградалар табысталды. Олардың арасында жүргізушілер, монтерлер, станокшылар, токарьлар, слесарьлар, машинистер, механизаторлар, электр мамандары, мұнай-газ және тау-кен саласының қызметкерлері бар.

Жұмысшы мамандықтары жылы не берді?

2025 жылды Жұмысшы мамандықтары жылы деп жариялау жұмысшы кәсіптерінің мәртебесін көтеруге бағытталған кешенді шараларға жол ашты.

Үкімет арнайы іс-шаралар жоспарын бекітіп, оның аясында кәсіптік бағдар беру, техникалық және кәсіптік білім беруді дамыту, жұмыс берушілермен байланысты күшейту, дуальды оқыту және еңбек қауіпсіздігін жақсарту шараларын белгіледі.

Мәселен, мектептерде оқушыларға кәсіп таңдауға көмектесетін педагог-кәсіптік бағдар беруші лауазымы енгізілді. Жоғары сынып оқушыларына жұмысшы біліктілігін беру бойынша пилоттық жоба іске асырылды. 2025 жылғы мәлімет бойынша, оның алғашқы кезеңінде 905 түлек кәсіби біліктілік алып шыққан.

Техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінде бүгінде 772 колледжде 556 мың студент білім алады. Мемлекеттік білім беру тапсырысының 65 пайызы техникалық мамандықтарға бағытталған. Мемлекеттік тапсырысты геология, энергетика, металлургия, машина жасау, көлік, IT, құрылыс, медицина, тау-кен және су салалары бойынша арттыру көзделген.

Дуальды оқытуға басымдық берілуде

Жұмысшы кадрларды даярлауда колледж бен кәсіпорын арасындағы байланысты күшейтуге ерекше көңіл бөлініп отыр.

2026 жылғы дерек бойынша 552 колледждің 138 мың студенті және 11 мыңға жуық кәсіпорын дуальды оқытуға қатысады. Бұдан бөлек, 43 мың студент жұмыс берушілердің мақсатты тапсырысы бойынша білім алып жатыр.

Яғни студент теориялық біліммен қатар өндірісте тәжірибе жинақтап, нақты жұмыс жағдайына бейімделеді.

Жұмысшы мамандарға сұраныс бар ма?

Бар. 2026 жылдың басынан бері Электрондық еңбек биржасында 102,7 мың бос жұмыс орны жарияланған. Оның 48,9 мыңы немесе 47,6 пайызы жұмысшы мамандықтарына тиесілі. Сонымен бірге барлық вакансиялардың 80 пайыздан астамы білікті кадрларға бағытталған.

Бұл еңбек нарығында техникалық және өндірістік мамандарға сұраныстың жоғары екенін көрсетеді.

Қазіргі таңда жұмысшы мамандықтарға деген қажеттілік өндіріс, құрылыс, энергетика, көлік, ауыл шаруашылығы, тау-кен, мұнай-газ және коммуналдық шаруашылық сияқты салаларда ерекше байқалады.

Мемлекет жұмыс іздеген азаматтарға қалай көмектеседі?

Жұмыспен қамту бағытында бірнеше тетік бар. 2026 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларымен 131,3 мың адам қамтылып, 200,4 мың азамат жұмысқа орналастырылған.

Жұмысқа орналасу:

• жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шаралары;

• Электрондық еңбек биржасы (Enbek.kz);

• «10 мың тұрғынға 100 жұмыс орны» бастамасы;

• мемлекеттік және басқа да жобалар арқылы жүзеге асырылады.

Әлеуметтік осал санаттағы азаматтарға кәсіп бастау үшін де қолдау қарастырылған. 2026 жылы жаңа бизнес-идеяларды іске асыру үшін 400 АЕК-ке дейінгі мөлшерде 9 мың мемлекеттік грант беру жоспарланған.

Еңбек адамының құқығы қандай?

Қазақстандағы еңбек қатынастары ең алдымен Еңбек кодексімен реттеледі. Құжат қызметкер мен жұмыс берушінің құқықтары мен міндеттерін белгілейді.

Қызметкердің негізгі құқықтарының қатарында:

• еңбек шартын жасасу;

• қауіпсіз және талапқа сай еңбек жағдайында жұмыс істеу;

• еңбегі үшін жалақы алу;

• демалу және жыл сайынғы ақылы еңбек демалысына шығу;

• еңбек даулары туындаған жағдайда оларды заңда белгіленген тәртіппен шешу;

• еңбек қауіпсіздігі талаптарының сақталуын талап ету мүмкіндігі бар.

Ал жұмыс беруші еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау талаптарын сақтауға, қызметкерге жалақыны уақытылы төлеуге және еңбек заңнамасында көзделген міндеттерді орындауға тиіс.

Еңбек қауіпсіздігі де назарда

Жұмысшы мамандықтарының беделі тек жалақы немесе марапатпен өлшенбейді. Өндірістегі қауіпсіздік те маңызды мәселе.

Жұмысшы мамандықтары жылы аясында еңбек қауіпсіздігін бақылаудың цифрлық тетіктерін дамытуға көңіл бөлінді. Олардың қатарында Кәсіпорынның цифрлық картасы, өндірістік тәуекелдерді бағалау, электрондық наряд-рұқсаттар, жұмысшылардың жағдайын бақылау жүйелері және бейнеаналитика элементтері бар технологиялар бар.

Мысалы, өндірістік нысандарда жұмысшылардың қауіпсіздігін бақылауға арналған «Ақылды каска» сияқты жасанды интеллект шешімдері де таныстырылды.

Еңбек даулары мен жалақы мәселесі

Еңбек қатынастарында қызметкердің құқығын қорғаудың тағы бір тетігі – еңбек инспекциясы.

Мәселен, Астана қаласында 2026 жылы Еңбек күніне орай әлеуметтік-еңбек мәселелері бойынша ашық есік күні өткізілді. Оған шамамен 50 адам қатысып, еңбек даулары және басқа да мәселелер бойынша түсіндірме алды.

Мемлекеттік еңбек инспекторлары жалақының уақытылы төленуін де бақылайды. Астанада жыл басынан бері 355 жұмыскердің алдында 188,2 млн теңге көлеміндегі жалақы берешегі өтелген.

Әлеуметтік әріптестік

Еңбек саласында жұмыс беруші, қызметкер және кәсіподақ арасындағы әлеуметтік әріптестіктің маңызы зор.

2026 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша Қазақстанда 19 683 ұжымдық шарт цифрландырылған. Бұл көрсеткіш өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 11 мыңнан астам шартқа өскен.

Ұжымдық шарттар еңбек жағдайлары, әлеуметтік кепілдіктер, еңбекақы және қызметкерлерге берілетін басқа да жеңілдіктерді нақтылауға мүмкіндік береді.

Еңбек адамының беделі – елдің беделі

Жұмысшы мамандықтарының мәртебесін көтеру тек бір жылмен шектелетін науқан емес. Қазақстанда бұл бағытта кәсіптік білім беру, еңбек нарығының сұранысын зерттеу, кадрларды қайта даярлау, өндірістік қауіпсіздік және әлеуметтік қорғау тетіктері қатар дамып келеді.

Бүгінде еңбек нарығындағы нақты сұраныс та осының маңызын көрсетеді: 2026 жылы жарияланған бос жұмыс орындарының жартысына жуығы жұмысшы мамандықтарына тиесілі.

Ал Еңбек күні – осы мамандық иелерінің күнделікті еңбегін қоғамға тағы бір мәрте танытып, кәсіби шеберлік пен адал еңбектің құндылығын көрсетуге арналған мүмкіндік.

Еңбек адамы – экономиканың ғана емес, қоғамның да тірегі. Сондықтан жұмысшының еңбегін бағалау оның кәсібін насихаттаумен қатар, лайықты жалақы, қауіпсіз еңбек жағдайы, кәсіби өсу және әлеуметтік кепілдіктермен қатар жүруі маңызды.