Жолдау міндеттері: мәдени мұраны сақтау мен музей ісін дамытудың жаңа мүмкіндіктері

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2026 жылғы 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауы елдің алдағы даму кезеңіндегі негізгі міндеттерді айқындады. Онда әлеуметтік инфрақұрылымды жаңғырту, барлық өңірде мәдениет ошақтарын дамыту, цифрландыру мен жасанды интеллектіні кеңінен енгізу мәселелеріне ерекше назар аударылды. Бұл міндеттер мәдениет саласы мен музей ісінің дамуына да жаңа мүмкіндіктер ашады. Өйткені музей – тарихи жәдігерлер сақталатын орын ғана емес, ұлттық құндылықтарды дәріптейтін, ұрпақ сабақтастығын жалғайтын және қоғамның тарихи санасын қалыптастыратын маңызды мәдени орталық. Осы орайда Жолдауда белгіленген міндеттердің музей саласындағы маңызы жөнінде Жамбыл аудандық тарихи-өлкетану музейінің директоры Асқар Сырлыбаевпен сұхбаттастық.

– Мемлекет басшысының соңғы Жолдауында ел дамуының жаңа кезеңіне қатысты бірқатар міндет белгіленді. Осы құжаттың мәдениет саласы үшін маңызын қалай бағалайсыз?

– Президент Жолдауында айтылған міндеттер еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуын жаңа деңгейге көтеруге бағытталған. Әсіресе, өңірлік инфрақұрылымды жаңғырту, мәдениет нысандарын салу, цифрлық технологияларды дамыту мәселелерінің көтерілуі мәдениет саласы үшін де маңызды.

Жолдауда Мемлекет басшысы барлық аймақта әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту қажеттігін атап өтті. Оның ішінде мәдениет ошақтарын салу мен жаңғыртуға да басымдық берілді. Бұл – өңір тұрғындарының мәдени қызметтерге қолжетімділігін арттыруға бағытталған маңызды қадам.

Менің ойымша, мәдениет саласының дамуы тек жаңа нысандар салумен шектелмеуі керек. Олардың мазмұны, халыққа берер пайдасы, тарихи-рухани құндылықтарды насихаттаудағы орны да маңызды. Музейлер осы міндеттерді жүзеге асыруда айрықша рөл атқарады. Себебі тарихи мұраны сақтау – ұлттық бірегейлікті нығайтудың және келешек ұрпаққа рухани негіз қалдырудың маңызды жолы.

– Президент алдағы кезеңде өңірлерде мәдениет ошақтарын салу және қолданыстағы инфрақұрылымды жаңғырту міндетін қойды. Бұл аудандық музейлердің дамуына қандай мүмкіндік береді?

– Мәдениет нысандарының қолжетімді әрі заманауи талаптарға сай болуы – халықтың рухани қажеттілігін қамтамасыз етудің маңызды шарты. Әсіресе, аудандық деңгейдегі мәдени мекемелердің материалдық-техникалық базасын нығайтуға ерекше мән берілуі қажет.

Біздің музей үшін де инфрақұрылымдық жаңғырудың маңызы зор. 2024 жылдың 25 қыркүйегінде музейдің жаңа ғимараты пайдалануға берілді. Бұл мекеменің жұмысын жаңа деңгейде ұйымдастыруға мүмкіндік жасады.

Қазіргі таңда музейде «Археология, этнография және мәдени мұра» және «ХХ–ХХІ ғасырлардағы өлке тарихы» атты екі экспозициялық зал жұмыс істейді. Мұнда ауданның тарихи өткені, тұрғындардың тұрмыс-тіршілігі, ұлттық дәстүрлері мен мәдени мұрасынан сыр шертетін жәдігерлер қойылған.

Алдағы уақытта да музейдің материалдық-техникалық мүмкіндіктерін жетілдіріп, экспозициялық жұмыстардың мазмұнын байыту маңызды. Өйткені заманауи музей келушілерге тек тарихи ақпарат ұсынып қана қоймай, олардың танымдық сұранысын да қанағаттандыруы керек.

– Жолдауда келесі жылды Жалпыхалықтық ауқымды құрылыс жылы деп жариялау ұсынылды. Осы бастаманың мәдениет саласы үшін мәні қандай?

– Бұл бастаманың негізгі мақсаты – елді мекендердің инфрақұрылымын дамыту, халыққа қолайлы жағдай жасау және өңірлердің әлеуетін арттыру. Президент мәдениет ошақтарын, кітапханаларды, шығармашылық орталықтарды және басқа да әлеуметтік нысандарды салу қажеттігін атап өтті.

Мұндай жобалар ауылдық және аудандық жерлердегі мәдени өмірді жандандыруға ықпал етеді. Себебі мәдениет мекемелері – тұрғындардың басын қосатын, шығармашылық қабілетін дамытуға және рухани қажеттілігін өтеуге мүмкіндік беретін орта.

Музейлер де осы инфрақұрылымның маңызды бөлігі. Олардың қызметін дамыту арқылы жергілікті тарихты зерттеуге, тарихи тұлғаларды танытуға және ұлттық құндылықтарды насихаттауға кең мүмкіндік ашылады.

Сондықтан алдағы кезеңде мәдениет нысандарының сапасына, олардың халыққа қолжетімділігіне және атқаратын қызметінің тиімділігіне басымдық берілуі қажет деп есептеймін.

– Мемлекет басшысы цифрлық экономиканы қалыптастыру мен жасанды интеллектіні кеңінен енгізу міндетін қойды. Бұл бағыт музей жұмысына қандай өзгерістер әкелуі мүмкін?

– Бүгінде цифрландыру барлық салаға еніп келеді. Музей ісі де осы үдерістен тыс қалмауы керек. Керісінше, жаңа технологиялар тарихи мұраны сақтау мен оны кеңінен насихаттаудың қосымша мүмкіндіктерін ашады.

Мәселен, музей қорындағы жәдігерлерді цифрлық форматқа көшіру, олардың электронды каталогын жасау, тарихи құжаттар мен фотосуреттердің электронды базасын қалыптастыру маңызды. Бұл бір жағынан құнды материалдардың сақталуына мүмкіндік берсе, екінші жағынан зерттеушілер мен келушілер үшін ақпаратқа қолжетімділікті арттырады.

Сонымен қатар виртуалды көрмелер, бейнетаныстырылымдар мен интерактивті экскурсияларды дамытуға болады. Жасанды интеллект құралдарын да тарихи материалдарды жүйелеу, ақпарат іздеу және танымдық контент әзірлеу барысында тиімді пайдалануға мүмкіндік бар.

Дегенмен мұндай технологияларды қолданғанда тарихи деректердің шынайылығына ерекше мән беру қажет. Жасанды интеллект маманның кәсіби жауапкершілігін алмастырмайды. Сондықтан кез келген тарихи ақпарат ғылыми тұрғыдан тексеріліп, нақты дереккөздерге негізделуі тиіс.

– Жолдауда білім мен ғылымды дамытуға, адами капиталдың әлеуетін арттыруға да басымдық берілген. Музейлердің осы бағыттағы мүмкіндіктері қандай?

– Музей мен білім беру саласы бір-бірімен тығыз байланысты. Өйткені музей – бейресми білім берудің маңызды ортасы. Мұнда оқушылар мен студенттер тарихи кезеңдермен, ұлттық мәдениетпен және туған өлкенің өткенімен тікелей таныса алады.

Тарихты кітаптан оқу мен тарихи жәдігерді өз көзіңмен көрудің арасында үлкен айырмашылық бар. Жәдігердің өзін тамашалау, оның шығу тарихын тыңдау, белгілі бір кезеңнің тұрмыс-тіршілігін көз алдына елестету баланың танымын кеңейтеді.

Сондықтан білім беру ұйымдарымен байланысты нығайту, оқушыларға арналған тақырыптық экскурсиялар мен танымдық кездесулер ұйымдастыру маңызды. Сонымен қатар өлкетану бағытындағы зерттеу жұмыстарына жастарды тарту қажет.

Біздің мақсатымыз – жас ұрпаққа дайын ақпарат берумен шектелмей, олардың өз бетінше ізденуіне, тарихи деректерді зерделеуіне және туған жеріне деген қызығушылығының артуына жағдай жасау.

– Жолдауда өңірлердің әлеуетін тиімді пайдалану және әр азаматтың өзін-өзі дамытуына мүмкіндік жасау мәселесі де қозғалды. Осы тұрғыда өлкетанудың маңызы неде?

– Өлкетану – туған жердің тарихын, табиғатын, мәдениетін, тарихи тұлғалары мен рухани мұрасын зерттейтін маңызды бағыт. Әрбір өңірдің өзіндік шежіресі, тарихта із қалдырған тұлғалары мен ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан дәстүрлері бар.

Жамбыл ауданының да тарихи-мәдени мұрасы бай. Оны зерттеу, жинақтау және көпшілікке таныту – біздің негізгі міндеттеріміздің бірі. Өлке тарихын зерттеу барысында мұрағат материалдары, тарихи құжаттар, фотосуреттер, ауызша тарих деректері мен тұрғындардың жеке қорларындағы жәдігерлер маңызды рөл атқарады.

Әсіресе, аға буын өкілдерінің естеліктерін жинақтаудың мәні зор. Себебі кейбір тарихи оқиғалар мен жергілікті тұлғалар туралы құнды мәліметтер халық жадында сақталған.

Өлкетануды дамыту арқылы біз туған жердің тарихын ғана емес, оның қазіргі қоғамдық өмірдегі орнын да тереңірек түсінеміз. Бұл азаматтардың туған өлкесіне деген жауапкершілігін арттыруға ықпал етеді.

– Ұлттық құндылықтарды сақтау мен тарихи мұраны келер ұрпаққа жеткізу мәселесінде музейлерге қандай жауапкершілік жүктеледі?

– Музейлердің ең басты міндеттерінің бірі – халықтың тарихи жадын сақтау. Әрбір жәдігер белгілі бір дәуірдің тыныс-тіршілігінен, ата-бабаларымыздың өмір салты мен дүниетанымынан хабар береді.

Ұлттық құндылықтарды сақтау дегеніміз – тек көне бұйымдарды жинақтау емес. Оның астарындағы тарихи мағынаны, мәдени ерекшелікті және рухани сабақтастықты түсіндіру де маңызды.

Мәселен, этнографиялық бұйымдар арқылы халқымыздың қолөнерін, ұлттық киім үлгілерін, тұрмыстық мәдениетін танытуға болады. Ал тарихи құжаттар мен фотосуреттер белгілі бір кезеңдегі қоғамдық өзгерістер мен ауданның даму жолын зерделеуге мүмкіндік береді.

Сондықтан музей қызметкерлері жәдігерлерді сақтап қана қоймай, оларды ғылыми тұрғыдан зерттеп, мазмұнды экспозициялар арқылы көпшілікке ұсынуы керек. Бұл – ұлттық мұраны келер ұрпаққа аманаттаудың маңызды жолы.

– Қазіргі қоғамда мәдениет мекемелерінің халықпен байланысы да маңызды. Музейге келушілердің қызығушылығын арттыру үшін қандай жұмыстар жүргізілуі қажет?

– Қазіргі музей қоғамнан оқшау болмауы керек. Ол тұрғындардың танымдық және рухани сұранысына жауап беретін ашық мәдени кеңістікке айналуы қажет.

Ол үшін музей қызметінің мазмұнын үнемі жаңартып, әртүрлі аудиторияға арналған іс-шаралар ұйымдастыру маңызды. Мәселен, мектеп оқушыларына арналған тарихи сабақтар, студенттермен кездесулер, тақырыптық көрмелер, танымдық дәрістер мен мәдени шаралар келушілердің қызығушылығын арттырады.

Сонымен қатар әлеуметтік желілер мен интернет ресурстары арқылы музей қорындағы құнды жәдігерлерді, олардың тарихын және зерттеу нәтижелерін тұрақты жариялап отыру қажет. Бұл музейге келе алмайтын азаматтардың да тарихи мұрамен танысуына мүмкіндік береді.

Ең бастысы, музей халық үшін жұмыс істеуі керек. Тұрғындардың ұсыныстары мен қызығушылығын ескеру, олардың тарихи-мәдени бастамаларын қолдау да мекеме қызметінің маңызды бөлігі деп санаймын.

– Жолдауда мемлекеттік басқару сапасын арттыру, кәсіби жауапкершілік пен жұмыстың нақты нәтижесіне басымдық беру мәселесі де айтылды. Бұл қағидаттар мәдениет мекемелерінің қызметінде қалай көрініс табуы тиіс?

– Кез келген мемлекеттік мекеменің жұмысы нақты нәтижеге бағытталуы керек. Музей қызметінде де өткізілген іс-шаралардың немесе ұйымдастырылған көрмелердің санымен ғана шектелу жеткіліксіз. Ең маңыздысы – олардың мазмұны, қоғамға берер пайдасы және келушілердің танымына тигізетін әсері.

Мысалы, белгілі бір тарихи көрме ұйымдастырылғанда оның ғылыми негізі, тақырыптық мазмұны және келушілерге ұсынатын ақпараты сапалы болуы қажет. Сонымен қатар музей қорын толықтыру, жәдігерлерді есепке алу, сақтау жағдайын бақылау және зерттеу жұмыстарын жүйелі жүргізу маңызды.

Мұның барлығы мамандардың кәсіби біліктілігіне, жауапкершілігіне және өз ісіне деген адалдығына байланысты. Жолдауда көтерілген мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру міндетін мәдениет мекемелерінің жұмысына да осы тұрғыдан қолдануға болады.

– Президент Жолдауында белгіленген міндеттерді жүзеге асыруда музейлердің алдағы рөлін қалай елестетесіз?

– Менің ойымша, музейлердің қоғамдағы маңызы алдағы уақытта да арта түседі. Өйткені технология қаншалықты дамыса да, тарихи жады мен ұлттық құндылықтардың орны бөлек. Цифрлық мүмкіндіктерді пайдалану арқылы біз тарихи мұраны сақтаудың және оны кеңінен танытудың жаңа жолдарын қалыптастыра аламыз.

Президент Жолдауында белгіленген инфрақұрылымды жаңғырту, цифрландыру, адами капиталды дамыту және мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру міндеттері музейлердің қызметін жетілдіруге де негіз бола алады.

Біздің басты мақсатымыз – аудан тарихын терең зерттеу, құнды жәдігерлерді сақтау, ұлттық мұраны насихаттау және жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру. Бұл бағыттағы жұмыс бір күндік науқан емес, тұрақты жалғасатын маңызды міндет.