Тоқаевтың Омбыға сапары: Қазақстан мен Ресей қандай жаңа мүмкіндіктерге жол ашты?

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Омбыға сапары осы жаздағы қазақ-орыс күн тәртібіндегі ең елеулі оқиғалардың бірі болды. Ресми тұрғыда келіссөздердің негізгі алаңы жаһандық логистикалық экожүйені қалыптастыру мәселесіне арналған Қазақстан мен Ресейдің ХХІІ өңіраралық ынтымақтастық форумы болды. Алайда экономикалық күн тәртібінің аясында көлік дәліздері мен өнеркәсіптік кооперациядан бастап, екіжақты қатынастардың болашағы мен халықаралық қауіпсіздікке дейінгі әлдеқайда кең мәселелер талқыланды.

25 шілдеде Омбыда Қазақстан мен Ресей президенттері Қасым-Жомарт Тоқаев пен Владимир Путин кездесті. Келіссөздер 24–25 шілдеде өткен екі елдің ХХІІ өңіраралық ынтымақтастық форумы аясында ұйымдастырылды. Форумның негізгі тақырыбы логистика болды. Өзгеріп жатқан жаһандық экономика жағдайында бұл бағыт Қазақстан мен Ресей үшін стратегиялық маңызға ие болып отыр.

Форум екі мемлекеттің өңірлік деңгейдегі өзара іс-қимылының ауқымын көрсетті. Оның жұмысына Қазақстан мен Ресей өңірлерінің, мемлекеттік органдардың, бизнес пен сарапшылар қауымдастығының өкілдері қатысты. Іс-шараның алғашқы күнінде шамамен 65 млрд рубльге келісімдер жасалды. Бұл кездесудің нақты экономикалық нәтижелерінің бірі болды.

Алайда Тоқаевтың Омбыға сапарының басты мәні қол қойылған құжаттар мен хаттамалармен ғана шектелмейді. Форум Қазақстан мен Ресейдің ынтымақтастықтың жаңа үлгісін құруға ұмтылып отырғанын көрсетті. Бұл модельде дәстүрлі сауда-экономикалық байланыстар заманауи көлік инфрақұрылымымен, цифрландырумен және өңірлер арасындағы неғұрлым тығыз кооперациямен толықтырылуға тиіс.

Логистика жаңа өсім нүктесіне айналып келеді

Форум тақырыбының таңдалуы заңды. Қазақстан Еуропа мен Азияның ірі нарықтарының ортасында орналасқан және өзінің географиялық орнын жай фактор ретінде емес, экономикалық артықшылыққа айналдыруға жүйелі түрде ұмтылып келеді.

Ресей де балама көлік бағыттарын кеңейтуге және Азия нарықтарымен байланысын нығайтуға мүдделі. Сондықтан екі елдің логистика саласындағы ынтымақтастығы жаңа серпін алуы мүмкін.

Тоқаевтың нақты ұсыныстарының бірі Қазақстан мен Ресей арасында пилоттық цифрлық көлік дәлізін құру болды. Бұл бастама цифрлық шешімдердің көмегімен жүк тасымалын ашық, жылдам әрі болжамды етуге бағытталған.

Егер бұл бастама жүзеге асса, оның маңызы екіжақты жүк тасымалымен ғана шектелмеуі мүмкін. Цифрландыру жүктерді бірыңғай бақылау жүйесін қалыптастыруға, шекарадан өту уақытын қысқартуға және әкімшілік кедергілерді азайтуға негіз бола алады.

Бизнес үшін бұл ең алдымен шығындарды азайту деген сөз. Ал мемлекеттер үшін – көлік бағыттарының бәсекеге қабілеттілігін арттыру мүмкіндігі.

Болашақта Қазақстан мен Ресей тасымалды жай үйлестіруден неғұрлым ықпалдасқан логистикалық жүйе құруға көшуі ықтимал. Оның құрамына теміржол және автокөлік бағыттары, шекара бекеттері, қойма инфрақұрылымы, цифрлық платформалар мен мультимодальды тасымал енуі мүмкін.

Осы бағыт қазіргі форумның басты практикалық нәтижелерінің біріне айналуы ықтимал.

Омбы – өңіраралық ынтымақтастықтың символы

Форум өтетін алаң ретінде Омбының таңдалуының да маңызы зор.

Омбы облысы Қазақстанмен географиялық әрі экономикалық тұрғыдан тікелей байланысты. Екі елдің шекаралас өңірлерінде сауда, өнеркәсіптік кооперация, ауыл шаруашылығы, көлік және гуманитарлық байланыстарды дамытуға нақты мүмкіндік бар.

Сондықтан өңіраралық ынтымақтастық форматы Мәскеу мен Астанаға президенттер деңгейіндегі саяси қатынастармен ғана шектелмей, облыстар, қалалар мен кәсіпорындар арасындағы нақты жобаларды талқылауға мүмкіндік береді.

Бұл екіжақты қатынастардың тұрақтылығы өңірлер деңгейіндегі байланыстың қаншалықты тығыз екеніне барған сайын көбірек тәуелді болып отырған жағдайда аса маңызды.

Үкіметтер арасындағы ірі келісімдер стратегиялық бағытты айқындаса, оны нақты жобаларға – жаңа өндірістерге, көлік бағыттарына, бірлескен кәсіпорындар мен сауда байланыстарына айналдыратын дәл осы өңірлер.

Осы тұрғыдан Омбыдағы форумды қазақ-орыс ынтымақтастығын нақты іске бағдарлау әрекеті ретінде қарастыруға болады.

Экономика: саудадан өнеркәсіптік кооперацияға

Форум қорытындысынан байқалатын тағы бір мүмкіндік – дәстүрлі саудадан тереңірек өнеркәсіптік кооперацияға көшу.

Қазақстан мен Ресей арасындағы өзара сауда көлемі қазірдің өзінде айтарлықтай. Алайда алдағы өсім шикізат немесе дайын өнім жеткізілімін арттырумен ғана емес, бірлескен өндірістер құрумен байланысты болуы мүмкін.

Бұл тұрғыда машина жасау, энергетика, ауыл шаруашылығы, мұнай-химия, металлургия, көлік және жабдық өндірісі ерекше қызығушылық тудырады.

Форум аясында жасалған келісімдер екі ел бизнесінің бірлескен жобаларға деген қызығушылығы сақталып отырғанын көрсетті. Ресей тарапының мәліметінше, форумның алғашқы күнінде ғана 65 млрд рубльге келісім жасалған.

Алдағы уақытта инвестициялық ынтымақтастықта өңірлердің рөлі күшеюі мүмкін. Қазақстан үшін бұл технологиялар мен құзыреттерді тартуға мүмкіндік берсе, Ресей өңірлері үшін – Қазақстан инфрақұрылымы арқылы Орталық Азия нарығына шығуға жол ашады.

Осылайша, Қазақстан Ресей тауарлары үшін тек соңғы нарық қана емес, маңызды логистикалық және өндірістік серіктес бола алады.

Ертіс жеке ынтымақтастық бағытына айналуы мүмкін

Болашақта дамуы ықтимал тағы бір бағыт – Ертіс өзені төңірегіндегі ынтымақтастық.

Өзен екі елдің аумағын байланыстырады. Сондықтан оның маңызы экология мәселесінен әлдеқайда кең. Мұнда сумен қамту, ауыл шаруашылығы, энергетика және табиғатты қорғау саясатының мүдделері тоғысады.

Алдағы уақытта Қазақстан мен Ресей Ертіс бассейнінің жағдайын бақылау, су ресурстарын ұтымды пайдалану және экологиялық жобаларды жүзеге асыру бағытындағы бірлескен жұмысты күшейтуі мүмкін.

Қазақстан үшін бұл мәселе айрықша маңызды. Климаттың өзгеруі мен су ресурстарына түсетін салмақтың артуы жағдайында трансшекаралық өзендер ұлттық қауіпсіздіктің негізгі элементтерінің біріне айналып отыр.

Сондықтан Ертіс мәселесі бойынша қазақ-орыс диалогын кеңейту көлік дәліздерін дамытудан кем емес маңызды болуы мүмкін.

Сапар Қазақстанға не береді

Қазақстан үшін сапардың басты нәтижесі Еуразиядағы негізгі көлік-логистикалық тораптардың бірі ретіндегі өз рөлін нығайту болуы мүмкін.

Ел бір мезгілде Ресеймен, Қытаймен, Орталық Азия мемлекеттерімен, Каспий маңы елдерімен және Еуропамен қарым-қатынасын дамытып келеді. Мұндай жүйеде логистика жай ғана экономика емес, сыртқы саяси стратегияның бір бөлігіне айналады.

Қазақстан аумағы арқылы өтетін көлік бағыттары неғұрлым көп болса, оның халықаралық саудадағы маңызы да соғұрлым арта түседі.

Сондықтан Ресеймен цифрлық көлік дәлізін құру туралы ұсыныс осы стратегияның заңды жалғасы болып көрінеді. Егер жоба іске асса, Қазақстан солтүстік бағыттағы жүк қозғалысын жеделдетіп, Шығыс пен Батыс арасындағы транзиттік бағыттар жүйесіндегі өз рөлін нығайта алады.

Алайда мұнда маңызды бір жайт бар: Қазақстан үшін бір ғана бағытқа тәуелді болып қалмау тиімді.

Елдің болашақ логистикалық стратегиясы әртараптандыруға негізделуі ықтимал. Ресей арқылы өтетін солтүстік бағыт Транскаспий халықаралық көлік бағытымен, Қытаймен және өзге де бағыттармен қатар дамуға тиіс.

Дәл осы түрлі бағыттардың үйлесімі Қазақстанға тұрақтылық пен маневр жасау мүмкіндігін сақтауға көмектеседі.

Бұл Ресей үшін нені білдіреді

Қазақстан Ресей үшін оңтүстік бағыттағы ең маңызды серіктестердің бірі болып қала береді.

Жаһандық логистика мен сауда ағындары өзгеріп жатқан жағдайда Ресей экономикасы Орталық Азия және Қытаймен байланысты кеңейтуге мүдделі. Бұл жүйеде Қазақстан географиялық орны мен көлік инфрақұрылымының арқасында ерекше орын алады.

Қазақстанмен ынтымақтастықты нығайту Ресейге экономикалық байланыстарды кеңейтуге, шекаралас өңірлерді дамытуға және жаңа көлік бағыттарына шығуға мүмкіндік береді.

Сондықтан Мәскеу үшін Омбыдағы форум тек өңіраралық жобаларды талқылайтын алаң емес. Бұл – Орталық Азиядағы негізгі көрші әрі серіктеспен байланысты нығайту мүмкіндігі.

Басты мәселе – келісімдердің қаншалықты жылдам жүзеге асуында. 

Әрбір ірі форумнан кейін бір сұрақ туындайды: қол қойылған келісімдер іс жүзінде қаншалықты орындалады?

Омбыдағы кездесудің нәтижелері үшін де басты сынақ осы болмақ.

Егер уағдаластықтар жаңа нысандардың салынуына, өндірістердің іске қосылуына, шекара инфрақұрылымының жаңғыртылуына және тасымалдың цифрландырылуына әкелсе, форумды шын мәнінде нәтижелі деуге болады.

Ал келісімдердің бір бөлігі декларация деңгейінде қалса, оның әсері негізінен саяси сипатта болмақ.

Сондықтан алдағы айлар аса маңызды. Дәл осы кезеңде қай жобаның қаржыландырылатыны, қайсысына нақты мерзім белгіленетіні, ал қайсысы ниет күйінде қалатыны белгілі болады.

Омбыдағы кездесуден кейін қандай мүмкіндіктер ашылады

Ұзақ мерзімді кезеңде бірнеше ықтимал бағытты бөліп көрсетуге болады.

Біріншісі – цифрлық логистика. Пилоттық цифрлық көлік дәлізі екі елдің көлік жүйелерін одан әрі цифрлық ықпалдастыруға негіз болуы мүмкін.

Екіншісі – шекаралық сауданы дамыту. Рәсімдерді жеңілдету мен инфрақұрылымды жақсарту шекара бойындағы өңірлерге жаңа серпін бере алады.

Үшіншісі – өнеркәсіптік кооперация. Қазақстан мен Ресей қосылған құны жоғары бірлескен өндірістер мен жобалардың санын көбейтуі ықтимал.

Төртіншісі – көлік бағыттарын әртараптандыру. Қазақстан бір мезгілде бірнеше халықаралық бағытты дамыта береді, ал Ресеймен ынтымақтастық осы жүйенің бір бөлігі болады.

Бесіншісі – экологиялық ынтымақтастық. Ертіс, трансшекаралық сулар және экологиялық қауіпсіздік мәселелері екіжақты күн тәртібінің жеке бағытына айналуы мүмкін.

Алтыншысы – өңірлік диалогты күшейту. Екі елдің облыстары мен қалалары арасындағы байланыс неғұрлым дербес әрі нақты іске бағытталған сипат алуы мүмкін.

Қасым-Жомарт Тоқаевтың Омбыға сапары қазақ-орыс қатынастарының бір мезгілде бірнеше бағыт бойынша дамып келе жатқанын көрсетті.

Экономика ынтымақтастықтың негізі болып қала береді, бірақ оның мазмұны өзгеріп жатыр. Алдыңғы қатарға логистика, цифрландыру, өнеркәсіптік кооперация және инфрақұрылым шығып келеді.

Сонымен қатар Қазақстан өзінің сыртқы саяси бағытын сақтап, Ресеймен тек екіжақты мәселелерді ғана емес, кең ауқымды халықаралық күн тәртібін де талқылауға дайын екенін көрсетті.

Омбы кездесуінің басты қорытындысын былай түйіндеуге болады: Қазақстан мен Ресей арасындағы қатынастар дәстүрлі саудадан өзара байланысқан экономикалық жүйе құруға қарай ойысып келеді.

Алайда бұл үдерістің қаншалықты табысты болатыны қол қойылған құжаттардың санына емес, олардың нақты орындалуына байланысты.

Егер форумда жасалған уағдаластықтар жүзеге асса, Омбы қазақ-орыс ынтымақтастығының жаңа кезеңіне бастау болған нүктеге айналуы мүмкін. Бұл кезеңнің негізгі ұғымдары – логистика, цифрландыру, инвестиция және өңірлік кооперация болмақ.

Қазақстан үшін бұл ретте тепе-теңдікті сақтау аса маңызды: солтүстік бағытты дамыта отырып, Қытаймен, Орталық Азиямен, Каспий өңірімен және Еуропамен байланысты қатар нығайту қажет. Сонда Ресеймен ынтымақтастық шектеу емес, Қазақстанды Еуразияның негізгі логистикалық және экономикалық орталықтарының біріне айналдыруға бағытталған кең ауқымды стратегияның бір бөлігі болады.