Теңге бағамына не әсер етеді: Мұнай ма, әлде басқа факторлар ма?

Теңге бағамының мұнай бағасына тәуелділігі - Қазақстан экономикасының басты сипаттамасы болып қала береді. Ұлттық валютаның кейбір кезеңдерде нығаюына қарамастан, іргелі факторлар шикізат нарығы мен ішкі валюта теңгерімі арасындағы тікелей байланысты сақтап тұр. BAQ.KZ материалынан толығырақ оқыңыз.

Теңге мұнайға қалай тәуелді?

«R-Finance» компаниясының экономисі әрі қаржы кеңесшісі Арман Байғанов бұл тәуелділіктің басты себебі - бюджет түсімдері мен экспорттың құрылымында екенін түсіндіреді.

Бюджет түсімдерінің 50%-дан астамы мұнай экспорты есебінен құралады. Сондықтан оның құнының құбылуы ұлттық валюта бағамына тікелей әсер етеді. Геосаяси қақтығыстар басталғалы мұнай бағасы барреліне 65-70 доллардан 110 долларға дейін, яғни шамамен 60-70%-ға өсті, бұл теңгенің нығаюына алып келді, - дейді сарапшы.

Демек, мұнай факторы валюта динамикасының негізгі драйвері болып табылады. Мұнайдың қымбаттауы валюталық түсімді арттырып, теңгеге оң әсер етеді. Алайда, бұл байланыс әрдайым біржақты емес. 

Геосаясат пен әлемдік экономиканың әсері

Екінші фактор - жаһандық экономика мен геосаясат.

Арман Байғановтың айтуынша, қақтығыстар кезінде оған қатысушы елдердің валютасы әдетте әлсірейді. Геосаяси шиеленіс ұзаққа созылған сайын, капиталдың сыртқа жылыстауы да күшейе түседі. Бұл доллардың позициясына да, жалпы валюта бағамдарына да әсер етеді.

Экспорт құрылымы мен валюталық есеп айырысу

Экспорттың 70-80%-ы шикізат ресурстарына (мұнай, кен өнімдері, уран және астық) тиесілі. Барлық есеп айырысулар доллармен жүргізілетіндіктен, тәуелділік арта түседі.

Экспорттаушылар үшін: Теңгенің нығаюы тиімсіз, өйткені ішкі шығындар өседі.

Халық үшін: Мықты теңге сатып алу қабілетін арттырады.

Осылайша, мүдделер қақтығысы бағамның бір деңгейде тұрақтауына мүмкіндік бермейді.

Ішкі нарыққа төнетін қауіптер

Теңгенің шамадан тыс нығаюы отандық өндіріске қауіп төндіруі мүмкін. Егер теңге көрші елдердің (мысалы, Ресей рублі) валютасына қарағанда қатты нығайса, импорттық тауарлар біздің нарықта бәсекеге қабілетті болып шығады. Соңғы үш айда теңге 10%-ға нығайған, бұл әзірге критикалық деңгей емес, бірақ ұзақмерзімді перспективада отандық өндірушілерді нарықтан ысырып тастауы мүмкін.

Жаһандық инфляцияның әсері

Мұнда бір парадокс бар: мұнай бағасының өсуі бір жағынан теңгені нығайтса, екінші жағынан жаһандық инфляцияны жеделдетеді.

Қазақстан дайын өнімдердің басым бөлігін импорттайды, сондықтан нығайған теңге баға өсімін тежейді. Бірақ жоғары мұнай бағасы әлемдік инфляцияны қоздырып жатыр. Мысалы, наурыз айында азық-түлік 2,5%-ға қымбаттады. Бұл күшті валютаның оң әсерін жоққа шығарады, - дейді экономист.

Сонымен қатар, АҚШ-тағы жұмыспен қамту статистикасы немесе ФРЖ (Федрезерв) шешімдері сияқты сыртқы факторлар да теңге бағамына мұнайдан кем әсер етпейді.

Не өзгеруі керек?

Ұзақмерзімді перспективада теңгенің мұнайға тәуелділігін төмендету үшін экономикада құрылымдық өзгерістер қажет.

Өңдеу салаларының үлесін арттыру қажет. Диверсификациялау әрекеттеріне қарамастан, экономика шикізатқа байланған күйінде қалып отыр. Өткен жылы мұнай бағасы төмен болған кезде өңдеу өнеркәсібі, жеңіл өнеркәсіп және агросектор белсендірек дамыды. Біз терең өңдеуге ставка жасауымыз керек - ауыл шаруашылығы дақылдарынан май шығару, ет өнімдерін, тоқыма және мұнай-химиясын дамыту қажет. Бұл шикізат экспортына тәуелділікті азайтуға және бағамды тұрақтандыруға мүмкіндік береді, - деп түйіндеді Байғанов.

Осылайша, теңге бағамының мұнай котировкаларына реакция білдіретін қазіргі моделі тұрақты әрі қайталана беретін сипатқа ие.

Өңдеу секторын кеңейтпей және шикізат экспортының үлесін азайтпайынша, нарықтағы қысқа мерзімді құбылмалылыққа қарамастан, ұлттық валютаның мұнайға деген іргелі тәуелділігі сақтала береді.