Тазалық – ортақ жауапкершілік: әлемдік бастамадан Тараздағы игі іске дейін

Бұл мәселенің өзектілігі жергілікті деңгеймен шектелмейді. Бүгінде тұрмыстық қалдықтардың көбеюі бүкіл әлем үшін ортақ сын-қатердің біріне айналып отыр. Сондықтан әр жыл сайын өтетін World Cleanup Day – Дүниежүзілік тазалық күні адамдарды қоршаған ортаны тазартуға ғана емес, қалдықтарды азайтуға, ресурстарды ұқыпты пайдалануға және экологиялық мәдениетті қалыптастыруға үндейтін халықаралық бастама ретінде қалыптасты.

Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 2023 жылғы 8 желтоқсандағы 78/122 қарарымен 20 қыркүйек Дүниежүзілік тазалық күні болып жарияланды. БҰҰ бұл күн аясындағы іс-шаралар қоршаған ортаны таза ұстауға, қалдықтарды тиімді басқаруға және тұрақты дамуға қоғамның назарын аударуға бағытталғанын атап өтеді.

Дегенмен бұл бастаманың тамыры БҰҰ шешімінен әлдеқайда бұрын басталған. 2008 жылы Эстонияда «Let's Do It!» азаматтық қозғалысы ұйымдастырылып, бір күнде ел аумағын тазартуға 50 мыңға жуық адам жұмылған. Кейін бұл идея шекара асып, жаһандық экологиялық қозғалысқа айналды. 2025 жылы World Cleanup Day шараларына ұйымдастырушылардың дерегінше, 190 ел мен аумақтан 25 миллион адам қатысты.

Осыдан-ақ тазалықтың бір күндік науқаннан әлдеқайда кең ұғым екенін аңғаруға болады. Ол – адамның табиғатқа, өз қаласына, ауласына және қоғамдық кеңістікке деген күнделікті қарым-қатынасының көрінісі.

Қалдық мәселесі – жаһандық мәселе

Қазіргі таңда әлемдегі қалдық көлемінің артуы экологиялық мәдениетті қалыптастырудың маңызын одан әрі күшейтіп отыр. БҰҰ мәліметтерінде әлемде жыл сайын екі миллиард тоннадан астам тұрмыстық қалдық түзілетіні айтылған. Ал қалдықтарды басқару мәселесі дұрыс жолға қойылмаған жағдайда оның қоршаған ортаға әсері де арта түседі.

Сондықтан Дүниежүзілік тазалық күнінің мәні тек саябақтарды, көшелерді, орман-тоғайларды немесе су арналарының маңын тазалаумен шектелмейді. Бұл – қалдықтарды азайту, қайта пайдалану, сұрыптау, қайта өңдеуге бағыттау және табиғи ресурстарға ұқыпты қарау мәдениетін қалыптастыруға арналған ортақ әрекет.

БҰҰ-ның 2026 жылғы World Cleanup Day материалдарында да тазалық мәселесі тұрақты тұтыну және азық-түлік қалдықтарын азайту тақырыптарымен байланыстырылып отыр. Яғни қоршаған ортаны қорғау күнделікті өмірдегі қарапайым әдеттерден – қажетсіз затты шашпау, тағамды ысырап етпеу, бір реттік бұйымдарды шамадан тыс пайдаланбау, қоқысты тиісті орынға тастау сияқты әрекеттерден басталады.

«Таза Қазақстан»: әлемдік идеяның елдегі жалғасы

Халықаралық бастаманың негізгі идеялары Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан «Таза Қазақстан» жалпыұлттық экологиялық бастамасымен де сабақтас.

Бұл бағыттағы жұмыстардың мақсаты – елді мекендердің санитарлық жағдайын жақсарту, абаттандыру мен көгалдандыруды күшейту ғана емес, қоғамда тазалыққа деген жауапкершілікті қалыптастыру.

Өйткені таза қала қалыптастыру тек коммуналдық қызметтердің жұмысына байланысты емес. Мемлекеттік органдар қажетті жұмыстарды ұйымдастырып, инфрақұрылымды қамтамасыз еткенімен, қоғамдық кеңістіктің тазалығын сақтау әр тұрғынның күнделікті әрекетінен басталады.

Осы тұрғыдан алғанда, World Cleanup Day мен «Таза Қазақстан» бастамаларының ортақ тұсы айқын: екеуі де адамдарды бір мақсатқа жұмылдырып, тазалықты қоғамдық құндылыққа айналдыруға бағытталған.

Тараз әлемдік бастамаға үн қосты

Бұл идея Жамбыл облысының орталығы – Тараз қаласында да нақты істермен жалғасын тапты.

2026 жылғы 19 қыркүйекте «Таза Қазақстан» жалпыұлттық экологиялық бастамасы аясында Таразда World Cleanup Day – Дүниежүзілік тазалық күніне арналған ауқымды сенбілік өтті. Экологиялық шараға мемлекеттік органдардың, қоғамдық ұйымдар мен кәсіпорындардың өкілдері, жастар және қала тұрғындары қатысты.

Тазалық жұмыстары «Мамыр» саябағында, «Бәйтерек» шағынауданында және «Қарасу» каналының аумағында ұйымдастырылды. Әсіресе су арналары мен арық жүйелерін ретке келтіруге көңіл бөлінді. Ресми мәлімет бойынша, жалпы ұзындығы 15 шақырым арық жүйелері мен каналдар тазартылып, 350 тонна күл-қоқыс шығарылды.

Экологиялық акцияға Жамбыл облысының әкімі Ербол Қарашөкеев, жастар, мемлекеттік органдардың, қоғамдық ұйымдар мен кәсіпорындардың өкілдері қатысты. Облыс әкімі тазалықтың бір күндік шара емес, әр адамның күнделікті әдетіне айналуы қажеттігін атап өтті.

Бұл шараның ерекшелігі – халықаралық бастаманың Тараз жағдайына бейімделіп, нақты қалалық мәселелермен ұштасуында. Саябақтарды тазалау, арықтар мен каналдарды ретке келтіру, қоғамдық аумақтарды абаттандыру – тұрғындардың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін жұмыстар.

Ал мұндай іске мыңдаған адамның жұмылуы тазалықтың қоғамның ортақ ісі екенін көрсетеді.

Тазалық жұмыстары жүйелі түрде жалғасуда

Тараздағы экологиялық шара World Cleanup Day күнімен ғана шектелмейді. Қалада «Таза Қазақстан» бастамасы аясында санитарлық тазалық, абаттандыру және көгалдандыру жұмыстары тұрақты жүргізіліп келеді.

Мәселен, 12 қыркүйекте қалада жалпықалалық сенбілік ұйымдастырылды. Оған шамамен 1 мың адам қатысып, 10 арнайы техника жұмылдырылды. Нәтижесінде 2 тоннаға жуық қоқыс шығарылды. Сенбілік барысында көшелер мен аулалар, қоғамдық орындар тазаланып, қураған ағаштарға санитарлық кесу және шөп ору жұмыстары жүргізілді. «Қарасу» шағынауданындағы канал аумағында да тазалау жұмыстары атқарылды.

Ал қалада 5 қыркүйек пен 31 қазан аралығында күзгі екі айлық санитарлық тазалық және абаттандыру жұмыстары жүргізілуде.

Демек, Тараздағы тазалық жұмыстары бір күндік сенбілікпен шектелмей, жүйелі сипат алып отыр. Бір шарада мыңға жуық адамның қатысуы, енді бірінде халықаралық бастама аясында ірі аумақтардың тазалануы – барлығы қаланың санитарлық жағдайын жақсартуға бағытталған ортақ жұмыстың құрамдас бөлігі.

Жамбыл облысы бойынша да «Таза Қазақстан» аясындағы жұмыстардың ауқымы кең. Ресми мәліметке сәйкес, жыл басынан бері облыстағы акцияларға 79,7 мың адам және 2,1 мыңнан астам кәсіпорын мен мекеме қатысқан. Осы кезеңде 48,5 мың түп жасыл желек отырғызылып, 5,5 мың шақырым көше, 950 шақырым арық жүйесі мен канал және 750,4 мың шаршы метр саябақтар мен скверлер аумағы тазартылған. 12,1 мың тонна күл-қоқыс шығарылған.

Бұл көрсеткіштер тазалық пен абаттандыру жұмыстарының бір реттік акция емес, тұрақты бағытқа айналып келе жатқанын көрсетеді.

Тазалық мәдениеті күнделікті әрекеттен басталады

Дегенмен кез келген акцияның нәтижесі оны ұйымдастырумен ғана өлшенбейді. Тазаланған аумақтың қайта ластанбауы, абаттандырылған жердің сақталуы – тұрғындардың өзіне де байланысты.

Өз ауласын таза ұстау, қоқысты белгіленген орынға шығару, қоғамдық орындарға ұқыпты қарау, жасыл желекті бүлдірмеу, арықтар мен каналдарға тұрмыстық қалдық тастамау – қарапайым болғанымен, қоршаған ортаға әсері зор әрекеттер.

Экологиялық мәдениет те осындай қарапайым әдеттерден қалыптасады.

Бір тұрғын өз ауласының тазалығына мән берсе, оның әрекеті көршілеріне де үлгі болуы мүмкін. Бір ауладағы тәртіп бір көшенің көркіне әсер етеді. Ал бірнеше көше мен қоғамдық кеңістіктің тазалығы тұтас шағын ауданның келбетіне айналады.

Сондықтан тазалықты сақтау үшін міндетті түрде жалпықалалық сенбілікті күтудің қажеті жоқ. Қоғамдық бастаманың ең маңызды нәтижесі – адамның тазалықты белгілі бір күндегі міндет емес, күнделікті өмір салты ретінде қабылдауы.

Ортақ еңбек – ортақ нәтиже

Тазалық мәселесінде мемлекеттік органдардың, кәсіпорындар мен ұйымдардың және тұрғындардың өзара жауапкершілігі маңызды.

Бір жағынан, қаланың инфрақұрылымын дамыту, санитарлық тазалықты ұйымдастыру, аумақтарды абаттандыру және тиісті техниканы жұмылдыру қажет. Екінші жағынан, сол жасалған ортаны таза әрі ұқыпты сақтау тұрғындардың күнделікті мәдениетіне байланысты.

World Cleanup Day осы екі бағытты тоғыстыратын халықаралық алаң ретінде қызмет етеді. Ал «Таза Қазақстан» бастамасы оның жергілікті деңгейдегі мазмұнын нақты жұмыстармен толықтырады.

Тараздағы «Мамыр» саябағында, «Бәйтерек» шағынауданында және «Қарасу» каналы аумағында жүргізілген жұмыстар, сондай-ақ қала бойынша ұйымдастырылып жатқан тұрақты сенбіліктер – соның нақты көрінісі.

Таза қала – ортақ жауапкершіліктің нәтижесі

Дүниежүзілік тазалық күні әлемдік экологиялық мәселенің шешімі жергілікті әрекеттен басталатынын көрсетеді. Эстонияда 2008 жылы басталған азаматтық бастаманың халықаралық қозғалысқа айналуы – ортақ мақсатқа жұмылған адамдардың нақты әрекетінің нәтижесі. Бүгінде бұл бастамаға әлемнің ондаған елінен миллиондаған адам қатысып келеді.

Қазақстанда бұл идея «Таза Қазақстан» бастамасымен сабақтасып, елді мекендердегі нақты жұмыстар арқылы жүзеге асуда. Ал Тараздағы World Cleanup Day аясындағы сенбілік халықаралық бастаманың жергілікті деңгейдегі мазмұнын айқын көрсетті.

Саябақ тазаланып, арықтар мен каналдар ретке келтірілді. Қоғамдық орындар абаттандырылды. Мыңдаған адам ортақ іске атсалысты.

Бірақ тазалықтың ең басты нәтижесі шығарылған қоқыстың көлемімен ғана өлшенбейді. Оның ұзақ мерзімді нәтижесі – адамның өз ортасына деген көзқарасының өзгеруінде.

Өйткені таза қала тек тазалаушылардың еңбегімен қалыптаспайды. Таза қала – билік пен қоғамның, ұйымдар мен тұрғындардың ортақ жауапкершілігі қалыптасқан жерде орнығады.

Бір адамның ауласын таза ұстауы, бір ұжымның сенбілікке шығуы, бір тұрғынның қоқысты белгіленген жерге тастауы – жеке-жеке қарағанда шағын әрекет. Бірақ осындай мыңдаған әрекет біріге келгенде, қаланың санитарлық жағдайы мен қоғамдық мәдениетіне әсер етеді.

Сондықтан World Cleanup Day-дің әлемдік идеясы мен «Таза Қазақстан» бастамасының жергілікті мазмұны бір ортақ ойға тоғысады: тазалық – бір күндік науқан емес, күн сайынғы жауапкершілік.

Таза орта – ортақ еңбекпен қалыптасады. Ал сол ортаны таза сақтау – әр адамның өзінен басталады.