Шәмші Қалдаяқовтың әндері театр сахнасында жаңаша шырқалды

Белгілі қазақстандық композитор Шәмші Қалдаяқовтың туған күніне орай Қазақстанда оның шығармашылығына арналған мәдени іс-шаралар өтіп жатыр. Соның бірі – миллиондаған тыңдарманға таныс әндер сахнада жаңаша өрілген театр қойылымы. Қойылымның идеясы, композитордың музыкалық мұрасымен жұмыс істеу және оның шығармашылығының бүгінгі көрерменге неліктен әлі де жақын екені туралы қоюшы Әділет Ақанов айтып берді. Толығырақ BAQ.KZ материалынан оқыңыз.

- Неліктен дәл Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылығына тоқталдыңыз? Қойылымды жасауға не түрткі болды?

- Шәмші Қалдаяқовтың музыкасы әлдеқашан мәдени өміріміздің бір бөлігіне айналды. Оның әндерін бала кезімізден естіп өстік, әр мерекеде шырқалады, әуендерін жақсы білеміз әрі жақсы көреміз. Бірақ жұртқа әбден таныс осы әндердің астарында терең драматургия жатыр.

Бастапқы ойымыз көпшілікке белгілі әндердің ар жағындағы тарихқа үңіліп, олардың қалай дүниеге келгенін, қандай сезімдер мен оқиғалар шабыт бергенін түсіну болды. Музыкалық жадымызда сақталған осы мол мұраны заманауи театр тілімен жеткізгіміз келді.

- Шәмші Қалдаяқов – бірнеше буынға жақсы таныс тұлға. Оны бүгінгі көрерменге қалай көрсеткіңіз келді?

- Ең бастысы, біз ескерткіш іспетті қойылым жасағымыз келген жоқ. Біздің қойылымдағы Шәмші Қалдаяқов – оқулықтағы алыста қалған классик емес, тірі адам.

Біз оны әр адамға түсінікті сезімдер арқылы көрсетеміз: сәтсіздіктері, шығармашылық дағдарыстары, бақытты сәттері бар. Оның айналасындағы адамдарды да көрсету маңызды болды. Өйткені ортасы композиторға әсер етсе, ол да өз кезегінде айналасындағы адамдарға ықпал етті.

Сонымен бірге қойылымның ескірген сипатта көрінбеуіне мән бердік. Авторлық әуендер сол күйінде сақталды, ал қойылымның ырғағы мен сахнадағы берілу тәсілі бүгінгі көрерменнің қабылдауына бейімделді.

- Қойылыммен жұмыс істеу барысында ең қиыны не болды?

- Барлығы дерлік жатқа білетін материалмен жұмыс істеу оңай емес. Әр көрерменнің санасында өз Шәмшісі бар. Сондықтан біз үшін ең үлкен міндет өмірбаяндық деректер мен театрлық шарттылықтың арасындағы тепе-теңдікті табу болды.

Қойылымның кәдімгі концертке немесе караоке кешіне айналып кетпеуі маңызды еді. Біздің алдымызда музыка жай ғана сүйемелдеу емес, драматургияның бір бөлігіне айналған тұтас оқиғаны баяндау міндеті тұрды. Әрине, осындай тұлғаның ауқымды өмірі мен шығармашылығын сахнадағы екі сағатқа сыйғызу да оңай болған жоқ.

- Шәмші Қалдаяқовтың қандай шығармалары қойылымда ерекше орын алады?

- Біз белгілі бір дәуірді жай ғана сипаттайтын емес, оқиғаны алға жетелейтін әндерді таңдадық.

«Ана туралы жыр» жеке әрі лирикалық желінің шарықтау шегіне айналды. Бұл – шексіз махаббат пен тамыр туралы туынды.

«Сыған серенадасы» Шәмшіні тәжірибе жасаудан қорықпаған, өзге халықтардың фольклорлық сарындарына жүгініп, жаңа өрнек іздеген батыл өнер иесі ретінде танытуға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар қойылымда музыканың өзі ғана емес, оның жанды дауыста орындалуы да өте маңызды. Бізде жанды оркестр ойнады. Меніңше, бұл қойылымның басты артықшылықтарының бірі болды. Барлығы бір-бірімен өте үйлесімді қабысып, соның арқасында Шәмшінің музыкасы ерекше жанды әрі жылы естілді.

- Қойылымнан кейін көрерменге қандай негізгі ой қалдырғыңыз келді?

- Біз шынайы шығармашылықтың қандай жағдай болса да жеңіп шығатынын көрсеткіміз келді. Шәмші Қалдаяқов өз дәуірінің түрлі шектеулеріне тап болды, бірақ оның әндері соның бәрінен өтіп, бүгінге жетті.

Бұл – адамның өзіне және тыңдарманына адалдығы түбінде бәрінен биік тұратыны туралы оқиға. Адам шын жүректен дүние тудырса, ол тек өз дәуірінің еншісінде қалмайды. Кейінгі ұрпақпен бірге өмір сүре береді.

- Сіздің ойыңызша, бүгінгі көрермен қойылымнан кейін қандай сезіммен шығуы керек?

- Көрермен залдан жылылық пен жеңіл, жарық мұң сезімін алып шықса екен деймін.

Біз қазір бәрі жылдам өзгеретін, цифрлық ақпарат толассыз ағылатын заманда өмір сүріп жатырмыз. Сондықтан Шәмшінің музыкасы – аз уақыт болса да баяулап, өзіңе құлақ түруге мүмкіндік.

Меніңше, адам бір нәрсені түсінуі керек: бұл әндер оларды «есте сақтау керек» болғандықтан өмір сүріп жатқан жоқ. Олар әлі күнге дейін шырқалады, өйткені олардың бойында адамгершіліктің өте дәл әрі қарапайым коды бар. Бұл код бүгін, 2026 жылы да өз мәнін жоғалтқан жоқ.

Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылығы өз дәуірінің шеңберінен әлдеқашан асып кетті. Оның әндері Қазақстанның мәдени жадының бір бөлігіне айналды, ал кейінгі буын өкілдері олардан әр адамға жақын тақырыптарды әлі де табады: анаға және туған жерге деген махаббат, адами сезімдер, қуаныш, үміт пен жарық мұң.

Заманауи театр қойылымы белгілі композиторға сүйікті әндердің авторы ретінде ғана емес, күмәні мен ізденісі, қуанышы мен қиындығы қатар жүрген адам ретінде қарауға мүмкіндік береді. Жанды оркестр, сахналық драматургия және таныс шығармалардың жаңаша ұсынылуы Шәмші Қалдаяқовтың музыкасын басқа қырынан тыңдауға жол ашады.

Оның әндерінің өміршеңдігінің басты сыры да осында болуы мүмкін: дәуір де, технология да, көрермен де өзгереді, ал шынайы адамдық сезім бәріне бірдей түсінікті болып қала береді.

- Сұхбатыңызға рахмет!