Қазақстан БҰҰ-ның үздік 10 елінің қатарында енді: Еліміз АҚШ пен Нидерландыны қалай басып озды?

Қазақстан тозған жерлерді қалпына келтіру аумағы бойынша әлемде үшінші орынға шықты. Бұл – 8,13 млн гектар немесе ел аумағының 3%-ы. Көрсеткіш тек Қытай мен Моңғолияда ғана жоғары. Бұл деректер БҰҰ-ның табиғатты қалпына келтіру туралы алғашқы әлемдік баяндамасында келтірілген.

Сонымен қатар Қазақстан су қоймаларын қалпына келтіру бойынша да үздік ондыққа енді, ал «Алтын Дала» далалық бағдарламасы жануарлардың табиғи ортасына қайта оралуының жарқын үлгісі ретінде аталды.

«Табиғаттың қайта оралуы» баяндамасын БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО), БҰҰ Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (ЮНЕП) және Биологиялық әртүрлілік туралы конвенция хатшылығы дайындаған. Бұл – әлем елдерінің бүлінген экожүйелерді қалай қалпына келтіріп жатқаны туралы тарихтағы алғашқы жиынтық бағалау.

Әлем Қазақстан аумағымен тең жерді сауықтыруда

Қазіргі уақытта 149 елде 252 млн гектарға жуық құрлық пен су айдындары қалпына келтірілуде. БҰҰ бұл аумақты Қазақстанның жер көлемімен салыстырады. Бұл – бақылау жүргізілген бүкіл тарих ішіндегі ең ауқымды жұмыс.

Ең көп қалпына келтіру жұмыстары Азияда жүргізілуде – 192,2 млн гектар (әлемдік көлемнің 76%-ы).

Құрлық бойынша үшінші орын

Көшбасшы болып отырған ел – Қытай (127,4 млн гектар, бұл ел аумағының 13,5%-ы). Екінші орында 12,18 млн гектармен Моңғолия тұрса, үшінші орында 8,13 млн гектармен Қазақстан орнықты.

Қалпына келтіріліп жатқан жер аумағы бойынша Қазақстан Эфиопия, Индонезия, Бразилия, Түркия, Оңтүстік Африка Республикасы, Канада және Филиппинді артта қалдырды. Мысалы, Бразилия 3,41 млн гектарды, ал Канада 2,47 млн гектарды қалпына келтіруде.

Су қоймалары бойынша алтыншы орын

Әлемде су айдындарының жағдайы құрлыққа қарағанда әлдеқайда күрделі. Барлығы 62 елде 11 млн гектарға жуық көл, өзен, батпақты жерлер мен торфтар қалпына келтірілуде. Бұл – 2030 жылға қарай жасалуы тиіс жұмыстың тек 4,5%-ы.

Бұл бағытта Индонезия көш бастап тұр (6 млн гектарға жуық торфты жерлер). Польша мен Бениннің әрқайсысы 1 млн гектарға жуық аумақты қалпына келтіруде, одан кейін Камерун, Ирак және Қазақстан келеді. Қазақстанда бұл көрсеткіш 330 мың гектарды құрайды (ел аумағының шамамен 0,1%-ы). Су айдындарын қалпына келтіру аумағы бойынша Қазақстан АҚШ, Нидерланды, Кения және Моңғолияны озып кетті.

Баяндамада су айдындарын қалпына келтіру дегеніміз – батпақты-батпақты жерлерді қорғау мен сауықтыру, жағалаудағы өсімдіктерді қайта өсіру, өзендерді жайылмалармен қайта қосу, су режимі мен су сапасын жақсарту деп түсіндіріледі.

Авторлар мұның елдердің жетістік рейтингі емес, мемлекеттер есеп берген аумақтар екенін баса айтады. Сандарға елдің көлемі де, бағдарламалардың ауқымы да, есепке алудың қаншалықты жолға қойылғаны да әсер етеді.

Алтын Даладағы ақбөкендер мен жабайы жылқылар

Қазақстандағы «Алтын Дала» далалық бағдарламасы – БҰҰ-ның әлемдегі табиғатты қалпына келтірудің үздік флагманы ретінде танылған 35 жобасының бірі. Баяндамада ол жануарлардың табиғатқа оралуының ең жарқын мысалдарымен қатар аталған: Шығыс Африкадағы тау гориллалары, Бразилиядағы ягуарлар, Қырғызстандағы барыстар және Үндістандағы Ганг дельфиндері. Авторлар Алтын Далаға ақбөкендер мен жабайы жылқылардың оралғанын ерекше атап өтеді.

Жалпы, бұл флагмандық жобалар 18 млн гектарды қалпына келтіріп, 1,1 млн-нан астам жұмыс орнын ашты және 1,2 млн-нан астам адамды оқытты.

Орталық Азия тәжірибесі

Баяндамада Орталық Азияның құрғақ аймақтары мен Руандада жүргізілген зерттеу жеке аталып өтеді. Бұл зерттеу БҰҰ-ның үш негізгі экологиялық конвенциясы бойынша міндеттемелерді бөлек-бөлек орындауға дамушы елдердің көпшілігінде қаражат жеткіліксіз екенін көрсетті. Ең үлкен үнемдеуді табиғатты қалпына келтіруді мониторингтеудің бірыңғай ұлттық жүйесі қалыптастырады. Мұнда бірдей тексерілген деректер бірден бірнеше есепке қызмет етеді.

Әлем әлі артта келеді

Елдер 1 млрд гектарға жуық жерді қалпына келтіруге уәде бергенімен, оның ширегі ғана орындалды. 2030 жылға қарай бүлінген экожүйелердің 30%-ын қалпына келтіру үшін қарқынды үш есе арттыру қажет.

Қаржы да жеткіліксіз. 2022 жылы әлемде табиғатты қалпына келтіруге 64 млрд доллар жұмсалса, 2030 жылға қарай жылына 296 млрд доллар қажет. Бұл – төрт еседен де көп. Сонымен қатар, авторлардың бағалауынша, табиғатты қалпына келтіру 32 млн-ға дейін жаңа жұмыс орнын құра алады.