Нұркен Асанов: Берік қоғам құру үшін алдымен берік отбасы керек

Қазақстанда соңғы жылдары отбасы институтын нығайту, бала құқығын қорғау және ата-аналардың жауапкершілігін арттыру мәселесі жиі көтеріле бастады. Бұл бағытта мемлекетпен қатар қоғамдық ұйымдар да белсенді жұмыс істеп келеді. «Сенімен Болашақ» республикалық қоғамдық бірлестігінің негізін қалаушы Нұркен Асановпен отбасы құндылықтары, қазіргі қоғамдағы өзекті мәселелер және азаматтық қоғамның рөлі туралы әңгімелестік.

- Нұркен мырза, «Сенімен Болашақ» қоғамдық бірлестігі осыдан бес жыл бұрын құрылды. Ұйымды ашуға не түрткі болды?

- Көпшілік біздің ұйымды тек отбасы мәселесімен байланыстырады. Шын мәнінде, отбасы – үлкен жұмыстың бір ғана бағыты. Қоғамдағы көптеген мәселенің түп-төркіні адамның тәрбиесіне келіп тіреледі. Сондықтан біз ең алдымен азаматтық жауапкершілігі жоғары, ұлттық құндылықтарды құрметтейтін саналы қоғам қалыптастыруды мақсат еттік.

«Саналы қоғам – сапалы мемлекет» деген ұстанымды бекер таңдаған жоқпыз. Себебі мемлекет ең алдымен оны құрайтын азаматтардың сапасымен өлшенеді. Ал саналы азамат тәрбиесі отбасынан басталады.

- Қоғамда отбасы институтының әлсіреп бара жатқаны жиі айтылады. Сіз бұл пікірмен келісесіз бе?

- Кейбір мәселелердің күрделенгені рас. Ажырасу көбейді, балалар арасындағы буллинг, интернетке тәуелділік, лудомания сияқты қауіптер күшейді. Бірақ мұның бәрін тек бір факт ретінде қабылдамай, себебін іздеуіміз керек.

Көп жағдайда ата-аналар да заманның өзгерісіне ілесе алмай жатыр. Бұрын болмаған мәселелер пайда болды. Сондықтан бүгінгі ата-анаға да үздіксіз білім алып, өз тәрбиелік құзыретін жетілдіру маңызды.

- Ұйым жұмысы өңірлерде қалай ұйымдастырылған?

- Біз барлық облысқа бірдей дайын бағдарлама ұсынбаймыз. Әр өңірдің өз ерекшелігі бар.

Бір жерде тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі өзекті болса, басқа өңірде жастар тәрбиесі немесе буллинг көбірек алаңдатады. Сондықтан филиалдар жергілікті жағдайды зерттеп, соған сәйкес жобаларды жүзеге асырады.

Қазір еліміздің көптеген өңірінде біздің бөлімшелер жұмыс істейді. Соның арқасында нақты сұранысты көріп, жұмысты соған бейімдей аламыз.

- Соңғы бес жылдағы қай жобаларды ерекше атар едіңіз?

- Әр жобаның өз орны бар. Мысалы, Қызылордада жастардың репродуктивті денсаулығына арналған кездесулер ұйымдастырдық. Бұл тақырып көп отбасында әлі де ашық талқылана бермейді. Сондықтан жастар кәсіби мамандардан нақты ақпарат алды.

Тағы бір маңызды бағыт – балалар үйлеріндегі тәрбиеленушілермен жұмыс. Біз олардың материалдық жағдайынан бұрын эмоциялық қолдауға мұқтаж екенін көрдік. Сондықтан психологтеріміз бен еріктілеріміз олармен тұрақты кездесіп, бірге уақыт өткізуге тырысады.

- Ұйым психологтері бүгінде ювеналды сотпен де жұмыс істейді. Бұл бастама қалай жүзеге асып жатыр?

- Бұл – біз үшін өте жауапты бағыттардың бірі. Қазір біздің тәжірибелі психологтер Астана қаласының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотымен жұмыс істеп жатыр.

Олар баланың тұрғылықты жерін анықтау, ата-анамен кездесу тәртібі, ата-ана құқығына қатысты даулар бойынша психологиялық зерттеу жүргізеді.

Бұл жерде ең басты қағида – баланың мүддесі.

- Психологтердің жұмысы нақты қалай жүргізіледі?

- Бұл сұраққа мамандарымыз толығырақ жауап береді. Бірақ жалпы айтқанда, олар ешқашан дайын пікірмен бармайды. Әр отбасы жеке зерттеледі. Әрбір қорытынды ғылыми әдістерге сүйеніп дайындалады.

Біз үшін баланың психологиялық қауіпсіздігі бірінші орында.

- Соңғы жылдары сізді ең көп алаңдататын мәселе қандай?

- Мені алаңдататыны – адамдардың бір-бірін тыңдай алмауы.

Біз көбіне мәселенің салдарымен күресеміз де, себебіне үңілмейміз. Ал оның түбі көбіне отбасындағы қарым-қатынасқа барып тіреледі.

Егер ата-ана баламен сөйлесе білсе, уақыт бөлсе, оның жан дүниесін түсінуге тырысса, көптеген мәселенің алдын алуға болады.

- Кейбіреулер қоғамдық ұйымдардың ықпалы шектеулі деп есептейді. Сіз бұған не дейсіз?

- Қоғамды бір ғана мемлекеттік орган өзгерте алмайды. Бұл – ортақ жұмыс.

Мемлекет өз міндетін атқарады. Ал қоғамдық ұйымдар халықпен күнделікті жұмыс істейді. Олар қоғамдағы өзгерісті бірінші болып байқайды. Сондықтан мемлекет пен азаматтық қоғам бірін-бірі толықтырғанда ғана нақты нәтиже болады.

- Қазақстанда жауапты ата-аналық мәдениетін қалыптастыру үшін тағы не істеу керек?

- Меніңше, ең алдымен ата-ананы кінәлаудан бұрын оған көмектесуді үйренуіміз керек.

Психологқа бару, маманнан кеңес алу, тәрбие туралы оқып-үйрену қалыпты құбылысқа айналуы тиіс.

Бала тәрбиесі – бір отбасының ғана мәселесі емес. Бұл – ұлттың болашағына қатысты мәселе.

- Әңгімеңіздің соңында ата-аналарға не айтар едіңіз?

- Әрбір ата-ана өз баласына уақыт бөлсін дер едім. Баланың қандай баға алғанынан бұрын, оның өзін қалай сезінетінін сұраңыз. Оны тыңдаңыз. Онымен сөйлесіңіз. Сонда көптеген мәселе сотқа да, психологке де жетпейді. Өйткені берік қоғам ең алдымен берік отбасынан басталады.

- Соңғы жылдары қоғамда ажырасу көбейіп, балалардың психологиялық жағдайына қатысты алаңдаушылық артты. Сіздің ойыңызша, мұның негізгі себебі неде?

– Бір ғана себеппен түсіндіру қиын. Әр отбасының өз тарихы бар. Бірақ ортақ мәселелер де жоқ емес. Біз кейде материалдық жағдайды бірінші орынға қоямыз да, отбасы ішіндегі қарым-қатынасты екінші кезекке ысырып қоямыз. Адамдар бір-бірімен сөйлесуді, тыңдауды ұмытып бара жатқандай көрінеді. Ал баланың ең алдымен қажет ететіні – ата-анасының назары мен мейірімі. Көп мәселе дәл осы қарапайым дүниенің жетіспеуінен туындайды.

- Қазір ата-аналар көбіне қандай қателік жібереді?

- Біздің байқағанымыз – көптеген ата-ана баласының материалдық қажеттілігін толық қамтамасыз етсе, тәрбиелік міндетін де орындадым деп ойлайды. Шын мәнінде, балаға қымбат телефон немесе жақсы киімнен бұрын ата-анамен ашық сөйлесу, бірге уақыт өткізу маңызды. Баланың ішкі жан дүниесіне үңілуді үйренуіміз керек.

- Кейде қоғамда «қазіргі балалар мүлде өзгеріп кетті» деген пікір айтылады. Сіз бұған қалай қарайсыз?

- Мен бұл пікірмен толық келіспеймін. Балалар өзгерген жоқ, өзгерген – орта. Ақпарат көбейді, қауіп көбейді, таңдау көбейді. Сондықтан бұрынғы тәрбиелеу тәсілдерінің бәрі бүгін дәл сол күйінде жұмыс істемеуі мүмкін. Ата-ана да заманмен бірге өзгеруі тиіс. Баланы қорқытып емес, түсіндіріп тәрбиелеу маңызды.

- Ұйымның өңірлердегі жұмысы барысында сізді ерекше ойландырған жағдай болды ма?

- Әрине. Әсіресе жастармен кездесулерде көп нәрсеге көз жеткіздік. Мысалы, репродуктивті денсаулыққа қатысты қарапайым ақпараттың өзін білмейтін жастар аз емес. Олар сұрауға ұялады, ал отбасы ішінде мұндай тақырыптар көбіне жабық күйінде қалады. Сондықтан біз мамандарды шақырып, ашық пікір алмасатын алаңдар ұйымдастырдық.

- Балалар үйлеріне барып жүргендеріңізді айтып қалдыңыз. Сол жерде сізге ең ауыр тигені не болды?

- Балалардың материалдық жағдайына емес, эмоциялық жағдайына көбірек көңіл бөлдік. Кейбір бала алғаш кездескенде ештеңе айтпайды, жақындамайды. Бірақ уақыт өте келе сенім пайда болады. Кейде жай ғана бірге шай ішу немесе әңгімелесу бала үшін үлкен қолдау екенін көрдік. Мұндай сәттер адамды бейжай қалдырмайды.

- Қоғамдық ұйымдардың жұмысы көбіне жобамен өлшенеді. Ал сіз үшін жұмыстың нәтижесі немен өлшенеді?

- Біз үшін нәтиже – есептегі сан емес. Егер бір отбасы ажыраспай қалса, бір ата-ана баласын жақсырақ түсіне бастаса немесе бір жас өміріне дұрыс бағыт таңдаса – бұл біз үшін үлкен жетістік. Қоғамды өзгерту бір күнде болмайды. Ол адамның санасынан басталады.

- Қазақстандағы әрбір ата-анаға бір ғана кеңес беру мүмкіндігі болса, не айтар едіңіз?

- Балаларыңызға уақыт бөліңіздер дер едім. Олармен сөйлесіңіздер. Тыңдаңыздар. Кейде балаға ең керегі – ақыл емес, оны түсінетін адамның болуы. Отбасыдағы сенім жоғалмаса, көптеген мәселенің алдын алуға болады. Берік қоғам құру үшін алдымен берік отбасы керек.

- Әңгімеңізге рахмет!