Наурызға неге тыйым салынды: Ұмытылмаған мерекенің шынайы тарихы

Қазақстан тарихында жай ғана оқиғаларды тіркеп қоймай, ұлттық жадтың қайта жаңғыруының символына айналған ерекше даталар бар. Солардың бірі – 1988 жыл. Дәл сол жылы 62 жылдық тыйымнан кейін ел Наурызды қайтадан ашық түрде атап өтті. Қазір қазақстандықтар әлеуметтік желілерде әр кезеңдегі Наурыз мерекесінің сирек кадрларын бөлісіп жүр. Тыйым не себепті енгізілді, қазақтар көктемгі күн мен түн теңелуін бұл шектеуге дейін қалай қарсы алды. Толығырақ BAQ.KZ материалында.

Ұмытылу, идеологиялық қысым және ондаған жылдық үнсіздік кезеңін бастан өткерген бұл мереке тек қайта оралып қана қоймай, тәуелсіз Қазақстанның басты рәміздерінің біріне айналды. Оның тарихы – бір ғана мерекенің жолы емес, сыртқы шектеулерге қарамастан дәстүрін сақтап қалған тұтас халық тағдырының көрінісі.

Наурызға неге 1926 жылы тыйым салынды

Революцияға дейін және кеңес билігінің алғашқы жылдарында Қазақстанда Наурыз кең көлемде тойланды. Ол халықтық Жаңа жыл, көктемнің, жаңарудың және жаңа өмірдің басталуының белгісі ретінде қабылданды. Бұл мереке мәдениетке терең сіңіп, өмірлік циклдің табиғи бір бөлігі саналды.

Алайда 1920-жылдардың ортасына қарай жағдай өзгере бастады. 1926 жылы Наурыз ресми түрде тыйым салынды. Кеңес билігі оны «ескінің сарқыншағы», «діни», тіпті «ұлтшылдық сипаттағы құбылыс» деп бағалады. Шын мәнінде бұл әлдеқайда терең үдерістің – жаңа идеология қалыптастырудың көрінісі еді.

Мемлекет ұлттық және дәстүрлі негіздерден бас тартқан «жаңа кеңес адамын» тәрбиелеуге ұмтылды. Революцияға дейінгі тұрмыс салтымен байланысты кез келген әдет-ғұрып қауіп ретінде қабылданды. Наурыз қатаң діни мереке болмаса да, атеистік саясаттың жалпы толқынына ілікті. Осындай дәстүрлерге тыйым салу арқылы мәдени болмысты біртіндеп өшіру жүзеге асты.

Жоғалмаған мереке

Ресми тыйымға қарамастан, Наурыз жоғалып кеткен жоқ. Ол тек алаңдардан үйлерге ауысты.

Адамдар оны тар отбасылық ортада атап өтуді жалғастырды: наурыз-көже пісірді, дастархан жайды, жақындарымен бас қосып, дәстүрді балаларға үйретті. Әсіресе шалғай ауылдарда мереке берік сақталды – мұнда ұрпақтар сабақтастығы мықты болып, ресми идеологияның ықпалы әлсіздеу сезілді.

Шын мәнінде Наурыз жарты ғасырдан астам уақыт «үнсіз» форматта өмір сүрді. Ол жарнамаланбады, жаппай той-думанмен өтпеді, бірақ халық жадында сақталып қалды. Дәл осы ішкі сақталу кейін оның қайта жаңғыруына негіз болды.

1988 жыл: ондаған жыл күткен оралу

Бұрылыс кезеңі 1980-жылдардың соңында, қайта құру жылдары туды. Қоғамда өз тамырына, мәдениеті мен тарихына қызығушылық күшейді. Өткенге жаңаша көзқарас қалыптасып, ұмыт қалған дәстүрлердің қайта оралуына жол ашылды.

1988 жылы Алматыда 62 жылдан кейін алғаш рет Наурыз ашық түрде тойланды. Бұл оқиға тарихи маңызға ие болды. Көпшілік үшін ол тек мерекенің қайтуы емес, әділеттің қалпына келуі еді.

Қала көшелерін халыққа толы думан кернеді: театрландырылған қойылымдар өтті, ұлттық музыка шырқалды, жәрмеңкелер мен халықтық серуендер ұйымдастырылды. Әртүрлі ұлт өкілдері бірге тойлаған бұл күн ерекше бірлік атмосферасын сыйлады. Отбасыларымен келген адамдар үшін ол жоғалған құндылықтардың қайта табылғанын сездірген әсерлі сәт болды.

Наурыз қалай мемлекеттік мерекеге айналды

1988 жылғы жаңғыру – тек бастамасы ғана еді. Кейінгі жылдары Наурыз бүкіл республикаға тез тарады. Оны ірі қалаларда ғана емес, өңірлерде де кеңінен атап өте бастады.

1990-жылдардың басында Наурыз қоғамдық өмірдегі маңызды орынға қайта ие болғаны анық байқалды. 1991 жылы ол ресми түрде мемлекеттік мереке ретінде бекітіліп, 22 наурыз демалыс күні болып жарияланды. Осы шешім Наурызды қоғамдық кеңістікке толық қайтарып, оның мәртебесін мемлекеттік деңгейде бекітті.

Тыйымға дейін Наурыз қалай тойланды

XX ғасырдың басына дейін қазақ даласында Наурыз жай ғана мереке емес, жаңа өмір кезеңінің басталуы ретінде қабылданды. Оны алдын ала күтіп, арнайы дайындалып, бірнеше күн бойы тойлайтын.

Дайындық ерте басталатын. Үй-жай ретке келтіріліп, аулалар тазартылып, киіз үйлер жөнделіп, тұрмыстық бұйымдар жаңартылатын. Мерекені сыртқы әрі ішкі тазалықпен қарсы алу маңызды саналды. Сол себепті адамдар ренжіскендермен татуласып, туыстарымен қарым-қатынасты түзетуге тырысатын.

Наурыз күні көктемгі күн мен түн теңелуімен байланысты болды. Бұл табиғаттағы үйлесімнің, тепе-теңдіктің белгісі деп қабылданды. Осы сәтте табиғатпен бірге адамның өмірі де жаңарады деген сенім болды.

Таң атқаннан адамдар ең сәнді киімдерін киді. Ерлер шапан жамылып, әйелдер әшекейлі ұлттық киімдер киді. Жастар топ-топ болып ауылдарды аралап, үлкендерді құттықтап, бата алды. Ақсақалдарға арнайы барып сәлем беру ерекше мәнге ие болды.

Мерекенің басты нышаны – дастархан. Ондағы негізгі тағам – жеті түрлі дәмнен дайындалатын наурыз-көже. Әрбір құрам бөлігі молшылық, денсаулық, күш-қуат, даналық пен берекенің белгісі саналды. Одан неғұрлым көп адам дәм татса, жыл соғұрлым ырысты болады деген сенім болды.

Наурыз – жомарттық уақыты. Адамдар ас-суын бөлісіп, қонақ шақырып, мұқтаждарға көмектесетін. Қонаққа дәм татқызбау жаман ырым саналды.

Сондай-ақ түрлі ойындар мен жарыстар өткізілді: бәйге, күрес, халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылды. Жастар алтыбақан маңына жиналып, ән айтып, танысып, сырласатын.

Кей өңірлерде тазару мен жаңару рәсімдері жасалды. Үйді түтінмен аластау сияқты символикалық әрекеттер орындалды.

Айтыс – мерекенің маңызды бөлігі болды. Ақындар суырыпсалма өнер арқылы халықтың тарихы мен құндылықтарын жеткізді.

Наурыз бір күнмен шектелмей, бірнеше тәулікке созылатын. Ауылдан ауылға жалғасқан бұл кезең ашықтықтың, қозғалыстың, қуаныш пен қауышудың уақыты еді.

Осылайша терең мағыналы Наурыз XX ғасырдың басына дейін өмір сүрді. Кейінгі жаңғыру кезінде дәл осы дәстүрлер оның заманауи сипатының негізіне айналды.

38 жылдағы өзгеріс

1988 жылдан бері Наурыз жыл сайын үзіліссіз тойланып келеді: бүгінде оған отыз жылдан асты. Осы уақыт ішінде мереке сақтықпен қайта оралудан ауқымды мәдени құбылыс деңгейіне дейін өсті.

Егер 1980-жылдардың соңында тойлау шағын әрі жергілікті деңгейде өтсе, бүгінде Наурыз бүкіл елді қамтитын үлкен мерекеге айналды. Ол миллиондаған адамды біріктіріп, Қазақстандағы барлық этностарды ортақ қуанышқа тоғыстырады.

Форматы да өзгерді: шағын концерттердің орнын этноауылдар, фестивальдер, спорт жарыстары мен дәстүрлерді жаңғырту шаралары басты.

2009 жылы Наурыз ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енді, ал 2010 жылы БҰҰ деңгейінде халықаралық мереке ретінде танылды. Бұл оның жаһандық маңызын айқындады.

Наурызнама – жаңа дәстүр

Қазіргі Қазақстанда Наурыз бір күнмен шектелмейді. Ол Наурызнама деп аталатын онкүндік форматында өтеді. Әр күн белгілі бір құндылыққа арналады:
14 наурыз – Көрісу күні

15 наурыз – Қайырымдылық күні

16 наурыз – Мәдениет және ұлттық салт-дәстүр күні

17 наурыз – Шаңырақ күні

18 наурыз – Ұлттық киім күні

19 наурыз – Жаңару күні

20 наурыз – Ұлттық спорт күні

21 наурыз – Ынтымақ күні

22 наурыз – Ұлыстың ұлы күні

23 наурыз – Тазару күні

Бұл формат Наурызды жай мерекеден гөрі қоғам өмірінің түрлі саласын қамтитын құндылықтар жүйесіне айналдырды.

Қоғамдық мәні – мерекеден де ауқымды

Бүгінде Наурыз – мәдени құбылыс қана емес, маңызды қоғамдық құрал. Ол халық бірлігін нығайтып, дәстүрді сақтауға ықпал етеді әрі ұлтаралық келісімді күшейтеді.

Тәуелсіздік жылдарында мереке ұлттық болмыстың негізгі элементтерінің біріне айналды. Ол арқылы ұрпақтар сабақтастығы қалыптасып, ортақ мәдени кеңістік сезімі күшейеді.

Тыйымнан ел символына дейін

Қазақстандағы Наурыз тарихы – төзімділік тарихы. Ол тыйымды, идеологиялық қысымды, ұзақ үнсіздікті бастан өткерсе де жоғалған жоқ.

Ол адамдардың жүрегінде, отбасылық дәстүрлерде, халық жадында сақталды. Сол себепті қайта орала алды.

Бүгінде Наурыз – жай ғана көктем мерекесі емес. Бұл мәдени жадтың уақыттан да мықты екенін, ал дәстүрдің кез келген тыйымнан үстем түсетінін еске салатын символ.