«Менің Қазақстаным»: Шәмші Қалдаяқов әнінің тарихы

Уақытша ғана танымал болатын әндер бар. Бір буынның жадында қалатын туындылар да болады. Ал кейбір шығармалар біртіндеп ұлттық сананың ажырамас бөлігіне айналады. «Менің Қазақстаным» – сондай әндердің бірі. Шәмші Қалдаяқов бұл әнді 1956 жылы Жұмекен Нәжімеденовтің сөзіне жазды. Арада жарты ғасыр өткенде оның әуені Қазақстан Республикасы Мемлекеттік гимнінің негізіне айналды.

Бүгінде ресми іс-шараларды, халықаралық спорт жарыстарын немесе мемлекеттік салтанатты рәсімдерді осы әуеннің алғашқы айбынды ноталарынсыз елестету қиын. Алайда «Менің Қазақстаным» әнінің тарихы мемлекеттік рәміз мәртебесін алғанға дейін көп жыл бұрын басталды.

1956 жылы дүниеге келген ән

1956 жылы Шәмші Қалдаяқов жас ақын Жұмекен Нәжімеденовтің сөзіне ән жазды. Туынды көп ұзамай кеңінен танылып, Қазақстандағы ең сүйікті патриоттық әндердің біріне айналды. Оның негізінде әр адамға түсінікті қарапайым сезімдер – туған жерге деген сүйіспеншілік, өз халқына деген мақтаныш және оның болашағына деген сенім жатты.

Шығарманың ерекшелігі – оның ресми идеологиялық ән ретінде қабылданбауында еді. Керісінше, әннен адамның өз еліне деген шынайы махаббаты сезілді.

Сондықтан «Менің Қазақстаным» біртіндеп концерт сахналарынан асып, халық арасына кеңінен тарады. Оны түрлі буын өкілдері шырқады, ән радиодан беріліп, мерекелер мен салтанатты іс-шараларда орындалды.

Осылайша ән халықтың төл туындысына айналды.

Халық сүйген әннен Мемлекеттік гимнге дейін

«Менің Қазақстаным» жаңа мәртебеге ие болғанға дейін жарты ғасырға жуық уақыт өтті.

2006 жылы халыққа кеңінен танымал патриоттық әннің негізінде Қазақстан Республикасының жаңа Мемлекеттік гимні қабылданды. Туындыға салтанатты сипат беру үшін бастапқы мәтінге өзгерістер енгізілді. 2006 жылғы 6 қаңтарда Парламент жаңа Мемлекеттік гимнді бекітті. Ал жаңа мәртебеде ол алғаш рет 11 қаңтарда Қазақстан Президентін ұлықтау рәсімінде орындалды.

Бүгінде Мемлекеттік гимн сөзінің авторлары ретінде Жұмекен Нәжімеденов пен Нұрсұлтан Назарбаев, музыкасының авторы ретінде Шәмші Қалдаяқов көрсетілген.

Сонымен бірге музыкалық негізі өткен ғасырдың ортасында-ақ қазақстандықтардың сүйікті әніне айналған туындымен сабақтастығын сақтап қалды.

Осылайша кезінде жас композитор жазған ән тәуелсіз Қазақстанның басты рәміздерінің біріне айналды.

Неліктен бұл ән халықтың жүрегінен орын алды?

«Менің Қазақстаным» әнінің осындай ерекше тағдырының сыры неде?

Бәлкім, ең алдымен оның шынайылығында болар. Әнде арнайы түсіндіруді қажет ететін күрделі ойлар жоқ. Оның мағынасы әр адамға түсінікті.

Онда алтын күннің, алтын даланың бейнесі, халықтың қаһармандық тарихы, оның күші мен ар-намысы көрініс тапқан. Қайырмасында Отанға тікелей үндеу бар. Адам өз елі туралы сырттай айтып тұрған жоқ, өзін сол елдің бір бөлшегі ретінде сезінеді.

Дәл осы сезімдік жақындық туындыны әр жастағы адамға түсінікті етеді.

Аналар кеңесінің төрайымы Айгүл Егізбайқызы Аманжолованың пікірінше, шығарманың күші оның қарапайымдылығы мен тереңдігінің үйлесуінде.

«Бұл ән патриоттық сезімді өте анық жеткізеді. Ондағы сөздер қарапайым болғанымен, мағынасы өте терең», – деді Айгүл Аманжолова.

Оның айтуынша, бірнеше жолдың өзінде туған жерге деген сүйіспеншіліктен әлдеқайда кең мағына жатыр.

«Әндегі сөздер әр адамға түсінікті. Қысқа ғана мәтінде халықтың тарихы да, оның қуатты рухы да көрініс тапқан», – деді Аналар кеңесінің төрайымы.

Оның пікірінше, бүгінгі күні гимнді түрлі буын өкілдерінің мақтанышпен орындауының бір себебі де осында.

Ұлы композитордың мұрасы

«Менің Қазақстаным» туралы айтқанда, Шәмші Қалдаяқовтың өзі туралы сөз қозғамау мүмкін емес.

Оның шығармашылығы Қазақстан музыкасының тарихында ерекше орын алады. Композитор есте тез сақталатын әрі қалың көпшілікке жақын әуендер тудыру қабілетіне ие болды.

Оның әндері сезімге толы, әуезді әрі адам жанына жақын еді. Олардан махаббатты, қуанышты, үмітті, сағынышты және туған жерге деген мақтанышты сезінуге болады.

Ал «Менің Қазақстаным» осы мол мұраның ерекше биігіне айналды.

«Ұлы композитор, жан дүниесі әнмен өрілген адам бізге осындай тамаша мұра қалдырды», – дейді Айгүл Аманжолова.

Бүгінде Шәмші Қалдаяқовтың мұрасы тек музыкалық шығармаларда ғана өмір сүріп жатқан жоқ. Оның әуендерін балалар да, ересектер де, кәсіби музыканттар да, өнерпаздар да, аға буын мен жастар да орындап келеді.

Келесі ұрпаққа не қалдыруымыз керек?

Мәдени мұраны сақтау – өткеннің ұлы тұлғаларын есте ұстаумен ғана шектелмейді. Жаңа таланттардың қалыптасуына жағдай жасау да маңызды.

Қазіргі жастар мүлде басқа музыкалық ортада өмір сүріп жатыр. Бүгінде өнер жолын бастаған орындаушыға немесе композиторға цифрлық құралдар, әлеуметтік желілер, дыбыс жазу студиялары мен онлайн-платформалар қолжетімді. Музыканы әлемнің кез келген нүктесінде дерлік жасап, көпшілікке таратуға болады.

Алайда технологияның өзі талантты қалыптастырмайды.

Таланттың дамуы үшін білім, тәлімгер, қолдау және сүйікті ісімен кәсіби деңгейде айналысуға мүмкіндік қажет.

Айгүл Аманжолова қазіргі жастар арасында Қазақстанның мәдени дәстүрін жалғастыра алатын дарынды адамдар аз емес деп санайды.

«Қазіргі жастардың арасында музыка мен өнерді сүйетін, талантты жастар көп екеніне сенімдімін», – деді ол.

Оның айтуынша, қоғамның міндеті – осындай жастарды дер кезінде байқап, қабілетін ашуға көмектесу.

«Талантты жастардың өсіп, дамуына жағдай жасау керек», – дейді Айгүл Аманжолова.

Ол шығармашылық білім беруді дамыту қажеттігіне де назар аударды.

«Өнер мектептерін, шығармашылық орталықтарды ашып, шығармашылық мамандықтарға мемлекеттік гранттарды көбірек бөлу қажет», – деді Аналар кеңесінің төрайымы.

Ұлы композиторлар қалай қалыптасады?

Шәмші Қалдаяқовтың өмір жолы үлкен өнер таланттан басталғанымен, таланттың өзі жеткіліксіз екенін көрсетеді.

Оған орта, білім, қолдау және, әрине, өз ісіне деген сүйіспеншілік қажет. Ұлы композитор тек табиғи дарынның арқасында қалыптаспайды. Әрбір үлкен есімнің артында жылдар бойғы еңбек, ізденіс, күмән мен үздіксіз даму тұрады.

Сондықтан қазіргі Қазақстан Шәмші Қалдаяқовтай ірі композитор тәрбиелей ала ма деген мәселе «екінші Шәмшіні» іздеуге емес, әрбір жас автордың өз жолын табуына мүмкіндік жасауға келіп тіреледі.

«Ұлы композиторларды қолдау мен дұрыс тәрбие арқылы шынымен де өсіріп шығаруға болады», – дейді Айгүл Аманжолова.

Бәлкім, дәл қазір еліміздің бір жеріндегі музыка мектебінде немесе шығармашылық орталықта бірнеше онжылдықтан кейін бүкіл ел білетін шығарма жазатын бала білім алып жүрген болар. Оның дамуына бүгін қандай жағдай жасалатыны Қазақстан мәдениетінің болашағына да әсер етеді.

Буындарды біріктірген ән

«Менің Қазақстанымның» таңғаларлық бір қасиеті бар – ол ескірмейді.

Бұл әнді ондаған жыл бұрын алғаш естігендер үшін ол жастық шақпен және ел тарихымен байланысты. Ал бүгінгі балалар мен жасөспірімдер үшін бұл – мектептегі салтанатты жиындарда, спорт жарыстарында және мемлекеттік мерекелерде еститін Мемлекеттік гимн.

Бірақ жасына қарамастан, адамдар бұл әуеннен бір сезімді – Қазақстанға деген сүйіспеншілікті сезінеді.

Сондықтан Шәмші Қалдаяқов туындысының маңызы музыка тарихының аясынан әлдеқайда кең.

«Менің Қазақстаным» халықтың мәдени жадының бір бөлігіне айналды. Оның тарихы ресми мәртебе алу үшін жазылмаған шығарманың уақыт сынынан өтіп, тұтас мемлекеттің символына айнала алатынын көрсетті.

Бүгінде Мемлекеттік гимн шырқалғанда, Шәмші Қалдаяқовтың музыкасымен бірге қазақстандықтардың бірнеше буынының тарихы да жаңғырады.

Композитор үшін нағыз мәңгілік деген осы шығар – өзі жазған әуен бір сәтте тек авторға тиесілі туынды болудан қалып, тұтас халықтың үніне айналғанда.