Келісімдерден нақты жобаларға дейін: ТМҰ-мен ынтымақтастық Қазақстанға не береді?

Келісімдердің орындалуын қамтамасыз ету, тасымал мерзімін нақтылау, бизнес шығындарын азайту және жаңа нарықтарға жол ашу – Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы ынтымақтастықтың тиімділігін осы нәтижелер арқылы бағалау қажет. Президенттің ТМҰ саммитіне қатысуының маңызы мен өзара іс-қимылдың келешегі туралы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының (ҚСЗИ) Азияны зерттеу бөлімінің басшысы Айдар Құрмашев BAQ.KZ тілшісіне берген пікірінде айтып берді.

Ортақ бағыт үйлесімді шешімдерді талап етеді

Сарапшының айтуынша, Қазақстан үшін ТМҰ-ға қатысу сыртқы нарықтарға қолжетімділікті кеңейтумен және Каспий теңізі, Оңтүстік Кавказ бен Түркия арқылы өтетін бағыттарды дамытумен байланысты. Бұл ретте жүк тасымалының тиімділігі жол бойындағы барлық елдің іс-қимылын үйлестіруге тәуелді.

Қазақстан портының жаңғыртылуы шектеулі нәтиже береді, егер бағыттың келесі бөлігінде кідірістер сақталса. ТМҰ мұндай мәселелерді мемлекет басшылары деңгейінде талқылауға және ведомстволардың жұмысын үйлестіруге мүмкіндік береді, – деп түсіндірді Құрмашев.

Сарапшы Президенттің саммиттегі сөзінде келісімдердің орындалуына, ұйым ішіндегі қайталанатын функцияларды жоюға және басым бағыттарды айқындауға назар аударғанын атап өтті.

Оның пікірінше, бұл жұмыстың нақты нәтижесі тасымал шарттарының болжамдылығын арттыру, өңделген өнім экспортын кеңейту және бірлескен инвестициялар тарту болуы керек.

Ұйымға қатысу кәсіпорындар үшін нақты нәтиже беруі тиіс: шығындарды азайтып, жаңа нарықтарға шығуға көмектесуі керек, – деп атап өтті ол.

Қазақстан қандай жобаларды ілгерілете алады?

Құрмашев перспективалы бағыттардың бірі ретінде Түркі инвестициялық қоры арқылы қаржыландыруға арналған бірлескен жобаларды әзірлеуді атады. Сарапшының сөзінше, қордың басым бағыттарына өнеркәсіп өндірісі, логистика, цифрлық инфрақұрылым және шағын әрі орта бизнесті қолдау кіреді.

Қазақстан ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу, тауарларды сақтау мен жеткізу, сондай-ақ өндірістік кооперация бойынша жобалар ұсына алады. Алайда әр бастаманың нақты экономикалық моделі болуы қажет.

Әрбір өтінімде түсінікті схема көрсетілуі керек: кім инвестиция салады, өндіріс қай жерде құрылады, өнімді кім сатып алады және ол тұтынушыға қалай жеткізіледі, – деді сарапшы.

Сауда саласында сарапшы электрондық құжаттарды өзара тануды және кеден органдары арасында деректер алмасуды ілгерілетуді орынды деп санайды. Оның айтуынша, ТМҰ аясында электрондық көлік құжаттары мен жеңілдетілген кеден дәлізін енгізу жұмыстары жүргізіліп жатыр.

Келесі қадам ретінде елдер жүк рәсімдеу уақытын бірлесіп өлшеп, қайталанатын рәсімдерді жоятын пилоттық тасымалдарды іске қосуға болады.

Құрмашевтің пікірінше, мұндай ұсыныстар көлік бағыттарының жүктемесін арттыруға мүдделі Әзербайжан мен Түркияны, сондай-ақ сыртқы нарықтарға сенімді әрі қолжетімді жол ашуға мүдделі Өзбекстан мен Қырғызстанды қызықтыруы мүмкін.

Алайда нақты жобаны қолдау әр қатысушының шығындары мен күтілетін пайдасының қалай бөлінетініне байланысты болады, – деп нақтылады ол.

Сарапшының пікірінше, саммиттер арасындағы кезеңде бұл жұмысты үйлестіруге Президент ұсынған Тұрақты өкілдер кеңесі ықпал ете алады.

Қазірдің өзінде қандай нәтижелер бар?

Құрмашев ынтымақтастықтың ең нақты нәтижелерін көлік және цифрлық инфрақұрылым салаларынан көреді. Ол саммитте Президенттің 2026 жылдың тоғыз айында Орта дәліз арқылы тасымал көлемі 30%-ға өскенін айтқанын, сондай-ақ Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісінің іске қосылғанын атап өткенін еске салды.

Гуманитарлық салада сарапшы бірлескен ғылыми басылымдар мен мұраны сақтау жөніндегі жобаларды ерекше атап өтті.

Сонымен бірге ол ұйымның үлесін жекелеген мемлекетаралық және коммерциялық бастамалардың нәтижелерінен ажырата қарау қажеттігін айтты.

Тасымал көлемінің өсуін толығымен ТМҰ қызметімен байланыстыруға болмайды. Бұған мемлекеттер мен компаниялардың инвестициялары, екіжақты келісімдер, бағыттарға деген сұраныстың өзгеруі әсер етеді. Ұйым осы күш-жігерді үйлестіруге көмектесе алады, – деп түсіндірді Құрмашев.

Оның бағалауынша, әлі де шешімін күткен мәселелердің бірі – бизнеске арналған ортақ әрі үйлесімді ережелер қалыптастыру. Сарапшы цифрлық экономика саласындағы әріптестік туралы келісімге 2024 жылғы қарашада қол қойылғанын, алайда кеден органдары арасында деректер алмасудың практикалық рәсімдерін келісу жұмыстары әлі жалғасып жатқанын еске салды.

Нәтижені жаңа тетіктерді қанша компанияның нақты пайдаланып отырғанына, құжаттарды рәсімдеу уақытының қысқарған-қысқармағанына және бір құжаттарды қайта тапсыру қажеттілігінің жойылған-жойылмағанына қарап бағалау керек, – деп атап өтті ол.

Орта дәліздің дамуына не кедергі?

ТМҰ аясындағы ынтымақтастық Орта дәліздің маңызды учаскелеріндегі тасымал шарттарын үйлестіруге мүмкіндік береді. Қазақстан үшін бұл экспорт географиясын кеңейтіп, көлік тораптарының маңында өндіріс орындарына инвестиция тартуға жол ашады.

Алайда жүк ағынының артуы өздігінен өнеркәсіптік кооперацияны қамтамасыз етпейді. Ол үшін кәсіпорындар, жеткізушілер, білікті кадрлар және тұрақты тапсырыстар қажет.

Сарапшы негізгі шектеу ретінде бүкіл бағыттағы жұмыстың жеткілікті деңгейде үйлестірілмеуін атады. Ол Дүниежүзілік банктің 2026 жылғы қыркүйектегі баяндамасына сілтеме жасай отырып, инфрақұрылымдық шектеулерді, шекарадағы кідірістерді, цифрлық рәсімдердің бытыраңқылығын және операторлар арасындағы өзара іс-қимылды жақсарту қажеттігін атап өтті.

Жүк жөнелтуші үшін жеткізудің түпкілікті құны мен мерзімінің болжамды болуы маңызды. Егер жекелеген қатысушылар әртүрлі кестемен жұмыс істесе, ал құжаттарды қайта рәсімдеуге тура келсе, жаңа инфрақұрылымның артықшылықтары ішінара жоғалады, – деді Құрмашев.

Бұдан бөлек, дәлізді дамыту кезінде тасымалданатын тауарларға сұраныс қалыптастыратын Еуропа нарықтарын қоса алғанда, ТМҰ-ға кірмейтін елдердің мүдделерін де ескеру қажет. Ұйым ішіндегі келісімдер бағыттың өзге қатысушыларының мүмкіндіктерімен үйлесуі тиіс.

Қатысушылардың мүддесін ескеретін саяси диалог

Құрмашевтің пікірінше, геосаяси шиеленіс жағдайында ТМҰ тұрақты саяси диалогты қолдап, ортақ мүдделерге қатысты мәселелер бойынша қатысушылардың іс-қимылын үйлестіруге көмектесе алады.

Бұл көлік байланыстарын сақтау, гуманитарлық ынтымақтастық және саудадағы іркілістердің алдын алу мәселелерін қамтуы мүмкін. Ол үшін қазірдің өзінде сыртқы істер министрлерінің кездесулері мен сыртқы саяси консультациялар өткізіліп келеді.

Сонымен бірге елдердің ортақ ұстаным қалыптастыруға дайындығы талқыланатын нақты тақырыпқа байланысты болады.

Мемлекеттердің сыртқы байланыстары, міндеттемелері мен қауіп-қатерлерге беретін бағасы әртүрлі. Мәдени жақындық диалогты жеңілдетеді, бірақ бұл айырмашылықтарды жоймайды. Сондықтан тұрақты келісімге әр қатысушының дербестігін құрметтеу арқылы ғана қол жеткізуге болады, – деп есептейді сарапшы.

Ол сондай-ақ Президенттің ТМҰ әскери одаққа айналмауы керектігі туралы ұстанымына және Ресейді «ТМҰ+» форматында немесе бақылаушы ретінде қатыстыру жөніндегі ұсынысына назар аударды.

Құрмашевтің бағалауынша, мұндай тәсіл ұйымның ашық сипатын сақтауға және сауда-экономикалық әрі көлік жобалары үшін қосымша мүмкіндіктерді пайдалануға ұмтылысты көрсетеді.

Қазақстан үшін ТМҰ аясындағы ынтымақтастық серіктестермен өзара іс-қимыл мүмкіндіктерін кеңейтіп, сыртқы саяси таңдау еркіндігін сақтауға мүмкіндік беруі керек, – деп түйіндеді сарапшы.