Кәсіпкерлерге 7 млрд теңгеге дейін несие беріледі: Қазақстанда тағы қандай өзгерістер болады?

Қазақстанда шағын және орта бизнесті қолдау жүйесі жаңарып, кәсіпкерлерге қаржы тартудың жаңа мүмкіндіктері ұсынылып жатыр. Кепілдік беру қорлары, жеңілдетілген кредиттер, «Өрлеу» және «Іскер аймақ» бағдарламалары бизнестің дамуына, өндірісті кеңейтуге және өңірлердегі кәсіпкерлік белсенділікті арттыруға бағытталған. Сонымен қатар мемлекет әкімшілік кедергілерді азайтып, мемлекеттік қызметтерді цифрландыру мен бизнеске қойылатын талаптарды қайта қарауды көздеп отыр. Қазақстандағы кәсіпкерлік саясаты қалай өзгеріп жатыр және оның нәтижесі қандай?

Шағын және орта бизнес экономиканың негізгі тірегіне айналды

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Қазақстан халқына Жолдауында шағын және орта бизнесті дамыту елдің экономикалық әлеуетін нығайтудың негізгі шарттарының бірі екенін атап өтті.

Бүгінде шағын және орта кәсіпкерліктің жалпы ішкі өнімдегі үлесі 40%-ға жетті. Ал негізгі капиталға салынған инвестициялардағы үлесі 70%-ға жақындап келеді. Бұл көрсеткіштер бизнестің ел экономикасындағы рөлінің артып келе жатқанын көрсетеді.

Соңғы жеті жылда тіркелген шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны 1,5 есеге өсті. Сектордың жалпы қосылған құндағы үлесі 2019 жылғы 31,7%-дан 2025 жылы 39,5%-ға дейін артты. Өндірілген өнім көлемі үш есеге ұлғайып, 96 трлн теңгеге жетті. Ал секторда жұмыспен қамтылғандар саны 3,3 млн адамнан 4,5 млн адамға дейін өсті. Бұл – 36,7%-дық өсім.

Соған қарамастан, кәсіпкерлердің үштен бірінен астамы сауда саласында жұмыс істейді. Сондықтан бизнестің құрылымын әртараптандыру, өндірістік бағыттағы кәсіпорындардың санын көбейту және орта бизнесті дамыту маңызды міндеттердің бірі болып отыр.

Осы мақсатта кәсіпорындарды ұзақ мерзімді қаржыландыру, технологиялық жаңғырту және ірі өндірістермен ықпалдастыру тетіктерін қамтитын арнайы жоспар әзірлеу қажеттігі айтылды. Мұндай шаралар отандық компанияларға өндірісті кеңейтіп, өткізу нарықтарын табуға мүмкіндік береді. Бұл бағыт «Халықтық құрылыс» жобасы аясында отандық өнім өндірушілердің әлеуетін арттыру үшін де маңызды.

Мемлекеттік қолдау: мыңдаған жобаға қаржы бөлінді

Кәсіпкерлікті дамытуда мемлекеттік қаржылық қолдау шаралары маңызды рөл атқарады. 2019-2026 жылдары «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының жеңілдетілген кредит беру, субсидиялау және кепілдік беру құралдары 228,6 мың жобаны қамтыды.

Осы кезеңде берілген кредиттердің жалпы сомасы 13 197,7 млрд теңгені құрады. Бағдарламаларға қатысушылар 899,2 мың жұмыс орнын сақтап, 93,1 мың жаңа жұмыс орнын ашты. Сонымен қатар 134,8 трлн теңгенің өнімін өндіріп, бюджетке 9,4 трлн теңге салық төледі.

Бұл көрсеткіштер мемлекеттік қолдаудың жұмыспен қамтуға, өндіріс көлеміне және бюджет кірісіне ықпалын көрсетеді.

Дегенмен кәсіпкерлік секторын одан әрі дамыту үшін кәсіпорындар санын көбейту жеткіліксіз. Өндірістік қызметті кеңейту, еңбек өнімділігін арттыру және отандық бизнестің бәсекеге қабілеттілігін күшейту қажет.

Президент осыған байланысты кәсіпкерлер үшін қолайлы жағдай қалыптастыруға, мемлекеттік сатып алу мен квазимемлекеттік сектордың сатып алуларына қатысу тетіктерін жетілдіруге басымдық беріп отыр. Оның ішінде шағын және орта бизнеске сатып алынатын өнім көлемінің белгілі бір бөлігін резервтеу және өнім берушілерге қойылатын талаптарды жеңілдету мәселелері қарастырылуда.

Салық саласында жаңа Салық кодексіндегі қайшылықтар мен әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік беретін нормаларды жою, кәсіпкерлерге түсетін шамадан тыс жүктемені азайту және бизнес жүргізу қағидаларын жиі өзгертпейтін тұрақты реттеу жүйесін қалыптастыру көзделген.

Сондай-ақ бақылау-қадағалау жүйесін қайта жаңғырту және реттеудің цифрлық моделіне көшу үшін микро және шағын бизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізу мәселесін қарастыру ұсынылды.

Кәсіпкерлерге арналған екі кепілдік беру қоры қалай жұмыс істейді?

Кәсіпкерлердің алдында тұрған негізгі мәселелердің бірі – кредит алуға жеткілікті кепіл мүлкінің болмауы. Осы кедергіні азайту үшін 2025 жылғы сәуірде «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының базасында екі кепілдік беру қоры құрылды.

Олар банктерден қаржы алуға қажетті кепілдікпен қамтамасыз етіп, кәсіпкерлердің мемлекеттік бюджетке тікелей тәуелділігін азайтуға бағытталған. Қорлардың жұмысы мемлекет, қаржы институттары және жеке бизнес арасындағы әріптестікті дамытуға негізделген.

Бірінші қор: шағын және орта бизнеске қолдау

Кепілдік беру қоры 1 шағын және орта бизнес субъектілерімен, сондай-ақ құны 7 млрд теңгеге дейінгі жобалармен жұмыс істейді.

Қор қаржыландыру сомасының 85%-ына дейін, бірақ 3,5 млрд теңгеден аспайтын мөлшерде кепілдік береді. Комиссия жылдық 1,5%-ды құрайды және бір рет төленеді.

Қорды толықтыруға екінші деңгейдегі банктер де қатысады. Қазіргі уақытта 15 банкпен келісімдерге қол қойылып, 27,3 млрд теңге тартылды.

2026 жылдың тоғыз айында жалпы сомасы 429,5 млрд теңгені құрайтын 2 080 жобаға қолдау көрсетілді. Берілген кепілдіктер көлемі 221,8 млрд теңгеге жетті.

Ал 2025 жылдың қорытындысы бойынша жалпы сомасы 509,2 млрд теңгені құрайтын 3 104 жоба мақұлданған.

Екінші қор: ірі инвестициялық жобаларға кепілдік

Кепілдік беру қоры 2 құны 7 млрд теңгеден басталатын ірі жобаларға арналған. Ол жоба құнының 30%-ына дейінгі бөлігін 20 жылға дейінгі мерзімге кепілдікпен қамтиды.

Қордың басым бағыттарына өңдеу өнеркәсібі, тау-кен өндіру саласы мен агроөнеркәсіптік кешендегі терең өңдеу және инфрақұрылымдық жобалар кіреді.

2026 жылдың тоғыз айында жалпы сомасы 619,9 млрд теңгені құрайтын 13 жобаға қолдау көрсетілді. Кепілдіктер көлемі 160,8 млрд теңгені құрады.

2025 жылдың қорытындысында жалпы сомасы 94,2 млрд теңгені құрайтын бес жоба қолдау тапты.

Осылайша, екі қор кәсіпкерлердің қажеттілігіне қарай әртүрлі жобаларды қаржыландыруға мүмкіндік береді. Бірінші қор шағын және орта бизнеске қолжетімділікті кеңейтсе, екіншісі ірі инвестициялық бастамаларды іске асыруға бағытталған.

«Өрлеу» бағдарламасы: кәсіпкерлерге қандай мүмкіндік береді?

Қазақстанда өндірісті дамыту мен инвестициялық белсенділікті арттыруға бағытталған бағдарламалардың бірі – «Өрлеу».

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы ақпанда жаңа инвестицияларды заманауи өнеркәсіптік негіз қалыптастыруға бағыттау қажеттігін атап өтті. Сондай-ақ 2025 жылы 6,4% өсім тіркелген өңдеу өнеркәсібіне ерекше назар аударып, шағын және орта бизнесті жабдықтар лизингі мен жеңілдетілген кредит беру арқылы қолдауды ұсынды.

«Өрлеу» бағдарламасы 2025 жылғы маусымнан бастап іске асырылып келеді. Оны банктер мен «Даму» қоры тең шарттар негізінде қаржыландырады.

Бағдарламаның негізгі шарттары:

• Сыйақы мөлшерлемесі: жылдық 12,6%-дан аспайды;
• Кредиттің ең жоғары сомасы: 7 млрд теңгеге дейін;
• Инвестициялық кредит мерзімі: 10 жылға дейін.

2025-2026 жылдары серіктес банктерге бағдарлама аясында 251,3 млрд теңге орналастырылды. 2025 жылы жалпы сомасы 588,2 млрд теңгені құрайтын 2 278 жоба мақұлданды.

Бағдарлама кәсіпорындардың өндірістік қуатын кеңейтуге, жабдықтарды жаңартуға және жаңа инвестициялық жобаларды іске асыруға мүмкіндік береді. Мұндай қолдау өңдеу өнеркәсібінің дамуына, жұмыс орындарының ашылуына және отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етуі мүмкін.

«Іскер аймақ»: өңірлердегі кәсіпкерлерге арналған бағдарлама

Кәсіпкерлікті дамытудағы тағы бір маңызды бағыт – өңірлер арасындағы қаржыландыруға қолжетімділік айырмашылығын азайту.

Президент 2025 жылғы желтоқсанда өңірлердің мамандануын ескере отырып, шағын бизнесті қолдаудың бірыңғай бағдарламасын қабылдауды тапсырды. Желтоқсан айының соңында «Іскер аймақ» бағдарламасы бекітілді.

Бағдарлама микро және шағын бизнес субъектілеріне, ауыл шаруашылығы кооперативтері мен әлеуметтік кәсіпкерлерге арналған.

Оның шарттары бойынша кәсіпкерлер үш жылға дейінгі мерзімге 200 млн теңгеге дейін кредит ала алады. Мемлекет сыйақы мөлшерлемесінің 40%-ын субсидиялайды. Соның нәтижесінде кәсіпкер үшін нақты мөлшерлеме жылдық шамамен 12,6%-ды құрайды.

Барлық өңірдегі негізгі басымдық – өңдеу өнеркәсібі. Ал өзге бағыттарды әкімдіктер жергілікті экономиканың салалық әлеуетіне сәйкес анықтайды.

2026 жылы республикалық бюджеттен бағдарламаға 24 млрд теңге бөлінді. Төртінші тоқсанның басына қарай жалпы сомасы 38 млрд теңгені құрайтын 577 жобаға қолдау көрсетілді.

Бағдарлама өңірлердегі кәсіпкерлерге жергілікті нарықтың ерекшелігін ескере отырып, бизнесін кеңейтуге мүмкіндік беруді көздейді. Әсіресе өндіріс, ауыл шаруашылығы және әлеуметтік кәсіпкерлік салаларындағы жобалар үшін қаржыландыруға қолжетімділік маңызды.

Кәсіпкерлік саясатының жаңа өлшемі қандай?

Мемлекеттік қолдаудың жаңа моделі кәсіпкерлік субъектілерінің санын көбейтумен ғана шектелмейді. Оның негізгі мақсаты – нақты жұмыс істейтін, өнім өндіретін, салық төлейтін және тұрақты жұмыс орындарын ашатын бизнесті дамыту.

Президент жүргізілген реформалардың нәтижесін Әділетті, Қуатты, Прогрессивті және Таза Қазақстанның іргетасын қалау деп бағалады. Бұл бағытта мемлекеттік институттарды жаңарту және кәсіпкерлерге көрсетілетін қолдаудың тиімділігін арттыру міндеті қойылып отыр.

Сонымен бірге бірқатар мәселе әлі де шешімін күтуде. Ірі инвестициялық жобаларды қаржыландырудың тұрақты ұзақ мерзімді көздерін қамтамасыз ету, оның ішінде екінші кепілдік беру қорын капиталдандыру қажеттігі бар.

Қатаң макроэкономикалық бақылау жағдайында жеңілдетілген қаражатты игерудің жоғары қарқынын сақтау да маңызды. Бұдан бөлек, ірі қалалар мен өңірлер, моноқалалар мен ауылдар арасындағы қаржыландыруға және кәсіпкерлік сүйемелдеуге қолжетімділік айырмашылығын азайту қажет.

Табыстылықтың жаңа өлшемі кәсіпорындардың санына ғана емес, олардың нақты қызмет көлеміне, ашықтығына және мемлекетпен әрі банктермен тәуекелдерді бөлісуге дайындығына негізделеді.

Қолдау тетіктері де біртіндеп өзгеріп келеді. Тікелей бюджеттік қаржыландырумен қатар портфельдік кепілдік және нарықтық құралдардың маңызы артып отыр. «Өрлеу» бағдарламасынан бастап «Іскер аймақ» бағдарламасына дейінгі бастамалар өңдеу секторын дамытуға және қосылған құн қалыптастыруға басымдық береді.

Әкімшілік кедергілерді азайту: бизнеске не өзгереді?

Қаржыландыруға қолжетімділікпен қатар, кәсіпкерлер үшін әкімшілік рәсімдердің күрделілігі де өзекті мәселе болып отыр. Артық құжаттар, қайталанатын талаптар және мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылдағы қиындықтар бизнестің дамуын тежейтін факторлардың қатарында.

Осыған байланысты мемлекет қолданыстағы нормаларды қайта қарауды, негізсіз талаптарды жоюды және мемлекеттік қызметтерді цифрлық форматқа көшіруді көздеп отыр.

Реттеушілік реформа аясында нормативтік құқықтық актілерге ревизия жүргізіліп, Міндетті талаптар тізілімі қалыптастырылуда.

Жұмыс топтарының 18 отырысында 180-нен астам мәселе қаралды. Олардың қатарында «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасының жер пайдалану, теміржол көлігі, экология, өнеркәсіптік қауіпсіздік, өңдеу өнеркәсібі, денсаулық сақтау, сауда, байланыс және мемлекеттік-жекешелік әріптестік салалары бойынша ұсыныстары бар.

Жұмыс нәтижесінде мемлекеттік органдарға артық, тиімсіз, қайталанатын және негізсіз нормаларды жою үшін түзетулер әзірлеуге қажетті талаптар айқындалды. Сонымен қатар Міндетті талаптар тізілімін талдау кезінде жасанды интеллектіні қолдану мүмкіндігі де қарастырылып жатыр.

Мұндай тәсіл реттеушілік жүктемені азайтып, бизнеске қойылатын талаптарды түсінікті әрі бірізді етуге бағытталған.

Кәсіпкерлер мен мемлекет арасындағы диалог жалғасады

Әкімшілік кедергілерді жоюда кәсіпкерлік қоғамдастықпен тұрақты диалог жүргізудің маңызы зор.

Проблемалық мәселелерді қарау үшін бірнеше алаң жұмыс істейді. Олардың қатарында Үкімет жанындағы Отандық кәсіпкерлер кеңесі, «Әділет» партиясы жанындағы Іскерлік кеңес және Үкіметтің кәсіпкерлік қызметті реттеу жөніндегі ведомствоаралық комиссиясы жанындағы Сарапшылық топ бар.

2022 жылдан бері осы алаңдарда 664 мәселе қаралып, оның 389-ы немесе 58,6%-ы шешілді. Қалған 275 мәселе бойынша жұмыс жалғасып жатыр.

Мемлекет басшысы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: цифрлық трансформация арқылы өзекті міндеттер және оларды шешу жолдары» атты Қазақстан халқына Жолдауында мемлекеттік қызметтерді цифрландыруда ілгерілеу болғанымен, бюрократиялық рәсімдер бизнес үшін әлі де елеулі кедергі болып отырғанын атап өтті. Оның айтуынша, цифрлық шешімдер де әзірге өз міндетін толық көлемде орындамай отыр.

Осыған байланысты «eGov Business» жүйесін дамытудың 2026-2027 жылдарға арналған кешенді жоспары аясында «Бизнестің цифрлық картасы» ведомствоаралық жүйесі әзірленуде.

Жаңа жүйе мемлекеттік қызметтер мен қолдау шараларын «бір терезе» қағидаты бойынша біріктіруге, ақпараттық жүйелерді интеграциялауға және кәсіпорынның даму кезеңдерін ескере отырып, қызмет алу рәсімдерін жеңілдетуге мүмкіндік береді деп күтілуде.

Бұл бастама кәсіпкерлердің мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылын оңайлатып, әкімшілік жүктемені азайтуға бағытталған.

Сонымен қатар Ұлттық экономика министрлігі мемлекеттік органдармен, «Атамекен» ҰКП-мен, бейінді қауымдастықтармен және әлеуметтік кәсіпкерлермен бірлесіп, әлеуметтік кәсіпкерлік туралы заңнаманы жетілдіру жөніндегі ұсыныстарды пысықтап жатыр.

Кепілдік, кредит және цифрландыру: бизнестің жаңа мүмкіндіктері

Қазақстанда кәсіпкерлікті қолдау шаралары қаржыландыру тетіктерін кеңейтумен шектелмейді. Мемлекет бизнестің мемлекеттік сатып алуға қатысуын жеңілдетуді, банктердің инвестициялық кредит беруін ынталандыруды және жаңа қаржы құралдарын енгізуді де жоспарлап отыр.

Банктердің негізгі міндеттерінің бірі – инвестициялық кредит беруге белсенді қатысу. Экономиканың негізгі салаларын ұзақ мерзімді қаржыландырудың жаңа тетіктері іске қосылып, кәсіпорындар биржалық құралдарды пайдалануға ынталандырылмақ.

Кәсіпкерлікті қолдау шараларын маркетплейстердің, банктердің, логистикалық компаниялардың және цифрлық сервистердің мүмкіндіктерімен біріктіру де көзделген. Ал активтерді токенизациялау кәсіпкерлерге капиталды тікелей тартуға мүмкіндік беретін құралдардың бірі ретінде қарастырылып отыр.

Салық саласындағы қайшылықтарды жою, міндетті талаптарды қайта қарау және мемлекеттік қызметтерді цифрландыру да кәсіпкерлік ортаны жақсартуға бағытталған.

Президент 2026 жылғы 24 қыркүйекте Қазақстан Халық Кеңесінің бірінші сессиясында 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енген Негізгі заң ұлттық идеология мәселесіне түпкілікті нүкте қойғанын мәлімдеді. Кәсіпкерлік саласындағы өзгерістер де заң үстемдігін, ашықтықты және мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыру міндеттерімен сабақтасып жатыр.

Бизнесті қолдаудың нәтижесі немен өлшенеді?

Қазақстандағы кәсіпкерлік саясаты жаңа кезеңге өтіп келеді. Бір жағынан, мемлекет кепілдік беру қорлары, жеңілдетілген кредиттер және субсидиялау арқылы қаржыландыруға қолжетімділікті арттыруға тырысады. Екінші жағынан, әкімшілік кедергілерді азайтып, мемлекеттік қызметтерді цифрландыру және кәсіпкерлермен диалог жүргізу арқылы бизнес жүргізу жағдайларын жақсартуды көздейді.

«Даму» қорының қолдау құралдары, «Өрлеу» және «Іскер аймақ» бағдарламалары өндірістік жобаларды іске асыруға, жұмыс орындарын ашуға және өңірлердегі кәсіпкерлік белсенділікті арттыруға бағытталған.

Сонымен бірге бизнестің ұзақ мерзімді дамуы тек мемлекеттік қаржыландыруға емес, кәсіпорындардың өнімділігіне, технологиялық жаңаруына, нарықтағы бәсекеге қабілеттілігіне және қаржылық тұрақтылығына байланысты болады.

Сондықтан қабылданған шаралардың тиімділігі бөлінген қаражаттың көлемімен ғана емес, нақты өндірістің өсуімен, жаңа жұмыс орындарының ашылуымен, кәсіпорындардың тұрақты жұмыс істеуімен және әкімшілік рәсімдердің жеңілдеуімен бағалануға тиіс.

Қазақстан үшін негізгі міндет – кәсіпкерлердің санын көбейтумен қатар, олардың экономикаға қосатын үлесін арттыру, отандық өндірісті нығайту және бизнестің тұрақты дамуына жағдай жасау.