IT-қызметтердің экспорты $1 млрд-тан асты: Цифрлық экономика Қазақстанның жаңа ресурсына айналуда

Қазақстанның жасанды интеллект пен цифрлық экономика саласындағы әлеуеті шетелдік БАҚ назарын аударды. Британдық Global Banking & Finance Review басылымы елімізде суперкомпьютерлер мен дата-орталықтар салу, халықаралық технологиялық компаниялармен ынтымақтастық орнату және IT-қызметтер экспортын арттыру бағытында атқарылып жатқан жұмыстарға шолу жасады, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі. 

Жасанды интеллект әлемдік экономиканың даму бағытын өзгертіп жатыр. Бұрын елдердің бәсекеге қабілеттілігі табиғи ресурстарымен, өндірістік әлеуетімен және географиялық орналасуымен өлшенсе, қазір оған есептеу қуаты, деректер қоры, технологиялық инфрақұрылым мен білікті мамандар да қосылды. Бұл өзгеріс Қазақстан үшін жаңа мүмкіндікке жол ашты. Энергетикалық әлеуеті, Еуропа мен Азия арасындағы географиялық орны және дамып келе жатқан IT-секторы елді халықаралық цифрлық нарыққа шығара алады.

Соңғы жылдары Қазақстан электронды үкіметті дамытудан бастап, суперкомпьютерлерді іске қосу, деректерді өңдеу орталықтарын салу және халықаралық технологиялық компаниялармен әріптестік орнатуға дейінгі бірнеше бағытта жұмыс жүргізіп келеді. 2026 жылды Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жариялау да осы саланың мемлекеттік саясаттағы басымдығын көрсетеді.

Британдық Global Banking & Finance Review басылымының Қазақстандағы жасанды интеллектінің дамуына арналған материалдарында елдің осы бағыттағы мүмкіндіктері, халықаралық инвестициялар және цифрлық инфрақұрылым жобалары сөз болады. Басылым назар аударған негізгі мәселелердің бірі – Қазақстанның технологиялық жобаларды іске асырумен шектелмей, олардың экономикалық нәтижесін өз ішінде қалыптастыра алуы.

Цифрлық экономика: қызмет көрсетуден технология өндіруге дейін

Қазақстанның цифрлық дамуындағы алғашқы маңызды көрсеткіштердің бірі – IT-қызметтер экспортының өсуі. Берілген деректерге сәйкес, 2020 жылы елдің IT-қызметтер экспорты 33,5 млн доллар болса, 2025 жылдың қорытындысында 1,142 млрд долларға жеткен. Яғни бес жылда бұл көрсеткіш шамамен 34 есе өскен.

Сонымен қатар 2025 жылы IT-қызметтер экспортынан түскен кіріс импортқа жұмсалған шығыннан 2,6 еседен астам жоғары болған. Бұл цифрлық қызметтердің Қазақстан үшін сыртқы саудадағы дербес табыс көзіне айнала бастағанын көрсетеді.

Бүгінде мемлекеттік қызметтердің 90,3 пайызы электронды форматта қолжетімді, ал интернетке қол жеткізу деңгейі халықтың 97,5 пайызын қамтиды. Бұл көрсеткіштер елде цифрлық қызметтерді дамытуға қажетті бастапқы ортаның қалыптасқанын аңғартады.

Алайда IT-қызметтер экспортының өсуі Қазақстанның әлемдік технология нарығында толыққанды орны қалыптасты дегенді білдірмейді. Мұнда маңызды айырмашылық бар: біріншісі – шетелдік компаниялардың тапсырысын орындау, бағдарламалық қызмет көрсету және IT-консалтингпен айналысу; екіншісі – өз өніміңді жасап, оны халықаралық нарықта сату.

Мысалы, қазақстандық мамандар шетелдік тапсырыспен бағдарламалық өнім әзірлесе, елге қызмет көрсету үшін табыс түседі. Ал компания өз технологиясын жасап, оны әртүрлі мемлекеттегі миллиондаған тұтынушыға ұсына алса, экономикалық қайтарымы ұзақмерзімді болуы мүмкін. Өйткені мұндай жағдайда компания өнімнің дамуын, зияткерлік меншік құқығын және нарықтағы орнын өзі басқарады.

Қазақстанның келесі мақсаты – 2030 жылға қарай IT-қызметтер экспортын 5 млрд долларға жеткізу. Бұл үшін қазіргі көрсеткішті төрт еседен астам арттыру қажет. Мұндай межеге жету үшін тек IT-компаниялар санын көбейту жеткіліксіз. Жасанды интеллект, бұлтты технологиялар, киберқауіпсіздік, деректерді талдау және өндірісті автоматтандыру бағытында бәсекеге қабілетті отандық өнімдер қажет.

Суперкомпьютерлер мен дата-орталықтар: Қазақстан неге есептеу қуатын арттырып жатыр?

Жасанды интеллектінің дамуы үлкен көлемдегі деректерді өңдеуге және күрделі есептеулер жүргізуге мүмкіндік беретін инфрақұрылымға тікелей байланысты. Мұндай технологияларды дамыту үшін қуатты серверлер, арнайы графикалық процессорлар, тұрақты электр энергиясы және жоғары жылдамдықтағы интернет қажет.

Қазақстан осы бағытта суперкомпьютерлік инфрақұрылымды кеңейтіп жатыр. Берілген материалда елде екі суперкомпьютердің іске қосылғаны, ал үшіншісін 2026 жылдың соңына дейін пайдалануға беру жоспарланғаны көрсетілген.

Сонымен қатар Alem.Cloud ұлттық есептеу кластерінің ресурстары мемлекеттік органдарға, ғылыми институттарға, университеттерге, стартаптар мен жеке компанияларға ұсынылған. Оның қуатының 90 пайыздан астамы 50-ден астам ұйым арасында бөлінген. Бұл инфрақұрылымды тек ірі халықаралық жобалар үшін емес, ел ішіндегі ғылыми зерттеулер мен отандық технологиялық өнімдерді әзірлеу үшін де пайдалануға мүмкіндік береді.

Дегенмен Қазақстанның цифрлық инфрақұрылымындағы ең ірі бастамалардың бірі – Екібастұз қаласында жүзеге асырылып жатқан Data Center Valley жобасы.

Жоба аясында деректерді өңдеу орталықтары мен жасанды интеллект модельдерін оқытуға қажетті есептеу қуаттарын біріктіретін ірі кешен құру көзделген. Алғашқы кезеңде 2027 жылы жалпы қуаты 300 МВт болатын дата-орталықтарды іске қосу жоспарланып отыр. Ұзақмерзімді жоспарда алаңның қуатын кемінде 1 ГВт-қа жеткізу, ал кеңейтілген перспективада 5 ГВт деңгейіндегі кластер қалыптастыру көзделген.

Жобаның алғашқы кезеңінің коммерциялық іске қосылуы 2027 жылдың үшінші тоқсанына жоспарланған. Бұл көрсеткіштер әзірге жоспарланған қуаттар екенін ескеру қажет. Яғни олардың барлығы қазірдің өзінде жұмыс істеп тұрған инфрақұрылым емес.

Мұндай ірі кешенді салу үшін серверлерді орналастыру жеткіліксіз. Оған қосалқы станциялар, электр беру желілері, резервтік қуат көздері, салқындату жүйелері, талшықты-оптикалық байланыс және киберқауіпсіздік инфрақұрылымы қажет.

Осы тұста Қазақстанның энергетикалық әлеуеті ерекше маңызға ие болады. Жасанды интеллект модельдерін оқыту мен пайдалану үлкен көлемде электр энергиясын тұтынады. Сондықтан дата-орталықтардың дамуы энергетика саласындағы мүмкіндіктермен қатар, электр желілерінің өткізу қабілетіне, энергия бағасына және тұтынушыларды үздіксіз қамтамасыз етуге де тәуелді.

Мемлекет басшысы да электр энергиясымен қамтамасыз етуді елдің бәсекеге қабілеттілігі мен экономикалық егемендігінің маңызды факторларының бірі ретінде қарастырған.

Демек, Data Center Valley жобасының табысы оның қанша сервер орнататынымен ғана өлшенбейді. Негізгі көрсеткіштер – нақты іске қосылған қуат, электр энергиясының құны, орталықтардың жүктемесі және көрсетілетін қызметке сұраныс.

45 мың NVIDIA үдеткіші және халықаралық технологиялық әріптестік

Қазақстанның халықаралық технологиялық нарыққа шығу амбициясын көрсететін тағы бір маңызды жоба – америкалық Firebird компаниясының қатысуымен жүзеге асырылып жатқан есептеу инфрақұрылымы.

Материалда компанияның NVIDIA Grace Blackwell платформасына жататын 45 мың үдеткішті жеткізуге АҚШ-тан экспорттық лицензия алғаны жазылған. Бұл жабдық Екібастұздағы Data Center Valley алаңында құрылатын есептеу инфрақұрылымының алғашқы кезеңіне арналған.

Мұндай үдеткіштер жасанды интеллектінің ірі модельдерін оқыту және іске қосу сияқты күрделі есептеулерде қолданылады. Компания алғашқы кезеңді коммерциялық пайдалануға беруді 2027 жылдың үшінші тоқсанына жоспарлаған.

Ал 2026 жылғы маусымда жасанды интеллект пен цифрлық инфрақұрылым саласындағы халықаралық келісімдер пакетінің көлемі 10 млрд долларға дейін жетуі мүмкін екені жарияланған. Жоспарланған бастамалардың қатарында 100 мыңға дейін графикалық процессорды қамтуы ықтимал ірі есептеу кластерін құру да бар.

Бұл жобалар Қазақстанның халықаралық нарықтағы рөлін өзгертуі мүмкін. Бұған дейін елдің экспорттық әлеуеті негізінен мұнай, газ, металл және басқа да табиғи ресурстармен байланысты болса, енді есептеу қуатын, бұлтты қызметтер мен цифрлық шешімдерді экспорттау мүмкіндігі қарастырылып отыр.

Алайда шетелдік компаниялардың келуі автоматты түрде Қазақстанның технологиялық дербестігін қамтамасыз етпейді. Ол үшін жергілікті мамандардың қатысуы, отандық компаниялардың инфрақұрылымға қол жеткізуі және ел ішінде жаңа өнімдердің жасалуы маңызды.

Сондықтан халықаралық келісімдердің нәтижесін инвестиция көлемімен ғана емес, Қазақстанда қанша жаңа жұмыс орны ашылғанымен, жергілікті компаниялар қаншалықты технологиялық тәжірибе жинағанымен және елге қандай экономикалық пайда түскенімен бағалау қажет.

Қазақстан технологияны тұтынушы ғана емес, өндіруші бола ала ма?

Елдің технологиялық әлеуетін бағалағанда халықаралық нарықта табысқа жеткен қазақстандық командаларға да назар аудару керек. Соның бірі – генеративті жасанды интеллект негізінде видео жасау құралдарын әзірлейтін Higgsfield стартапы.

Компанияның платформасында тіркелген қолданушылар саны 40 миллионнан асқан. Қазақстанда жобаның өнімін әзірлеуге және дамытуға 300-ден астам маман қатысады.

2026 жылғы тамызда Higgsfield Series B инвестициялық раунды аясында 400 млн доллар тартқан. Сол кезде компанияның нарықтық бағасы 5,4 млрд долларға бағаланған. Қазан айында инвестициялық раундты кеңейтуге NVIDIA мен TCV венчурлық компаниясы қатысқаны хабарланған.

Бұл мысал Қазақстанда жұмыс істейтін мамандардың әлемдік нарықта сұранысқа ие технологиялық өнімдерді жасауға қатыса алатынын көрсетеді.

Дегенмен стартаптың жоғары бағалануы мен Қазақстан экономикасына түсетін нақты пайда бірдей көрсеткіш емес. Мұнда бірнеше мәселе маңызды: компанияның негізгі инженерлік жұмысы қай жерде жүргізіледі, зияткерлік меншік құқығы кімге тиесілі, Қазақстанда қанша маман тұрақты жұмыс істейді және елде қандай технологиялық құзыреттер қалыптасады?

Егер халықаралық деңгейдегі компанияның Қазақстандағы командасы жаңа инженерлерді даярлап, ғылыми зерттеулерге жол ашып, жергілікті мамандардың тәжірибесін арттырса, оның елге тигізетін ұзақ мерзімді әсері де жоғары болуы мүмкін.

Осы тұрғыдан алғанда, Higgsfield секілді жобалар Қазақстан үшін тек инвестициялық жетістік емес, отандық технологиялық экожүйені дамытудың да үлгісі бола алады.

Жасанды интеллект өндірісті қалай өзгертеді?

Цифрлық экономиканың басты нәтижесі тек IT-компаниялардың табысымен шектелмеуі керек. Жасанды интеллектінің шынайы экономикалық тиімділігі оның дәстүрлі салалардың жұмысын қаншалықты жақсарта алатынымен өлшенеді.

Қазақстан үшін бұл мәселе ерекше өзекті. Өйткені ел экономикасында тау-кен өндірісі, энергетика, ауыл шаруашылығы және көлік-логистика салалары маңызды орын алады.

Мысалы, өнеркәсіпте жасанды интеллект жабдықтардың жұмысын бақылап, ықтимал ақауларды алдын ала анықтауға көмектеседі. Бұл өндірістің тоқтап қалу қаупін азайтып, жөндеу шығындарын оңтайландыруға мүмкіндік береді.

Энергетика саласында алгоритмдер электр энергиясына түсетін жүктемені болжауға, желілердегі шығындарды азайтуға және жабдықтардың тиімділігін арттыруға қолданылуы мүмкін.

Ауыл шаруашылығында жасанды интеллект су ресурстарын тиімді бөлуге, егістік жағдайын бақылауға, өнімділікке әсер ететін факторларды талдауға көмектеседі. Ал логистикада тасымал бағыттарын оңтайландырып, уақыт пен шығынды қысқартуға мүмкіндік береді.

Бұл бағыт Physical AI деп аталатын технологиялармен де байланысты. Яғни жасанды интеллект тек мәтін, сурет немесе видео жасаумен шектелмей, нақты физикалық нысандарды, өндірістік жабдықтарды және автоматтандырылған жүйелерді басқаруға қатысады.

Қазақстанның табиғи ресурстарға, өнеркәсіптік нысандарға және аграрлық секторға ие болуы осы бағытта өзіндік шешімдер әзірлеуге мүмкіндік береді. Бірақ ол үшін кәсіпорындарда сапалы деректер базасы, цифрлық жүйелермен жұмыс істей алатын инженерлер және жаңа технологияларды енгізуге дайын басқару жүйесі болуы қажет.

Цифрлық экономикаға кім кадр даярлайды?

Технологиялық инфрақұрылымның болуы мен оны тиімді пайдалана алатын мамандардың болуы – екі бөлек мәселе. Сондықтан Қазақстан үшін жасанды интеллект саласындағы кадр даярлау стратегиялық міндеттердің біріне айналып отыр.

Материалда Qazaq AI Research University оқу орнының жұмысын бастағаны көрсетілген. Университет машиналық оқыту, өнеркәсіптік жасанды интеллект, интеллектуалды жүйелер, инженерия және жасанды интеллект қауіпсіздігі бағыттарына басымдық береді. Алғашқы кезеңде бакалавриат пен магистратураға 528 студент қабылданған.

Бұл бастама жоғары оқу орындарында тек теориялық білім берумен шектелмей, ғылыми зерттеулер мен нақты өндірістік сұранысты байланыстыру қажеттігін көрсетеді.

Мәселен, өнеркәсіпке жасанды интеллектіні енгізу үшін бағдарламашылар ғана емес, өндірістік процестерді білетін инженерлер, деректерді талдаушылар, киберқауіпсіздік мамандары және ғылыми зерттеушілер қажет.

Олардың білімі кәсіпорындардың нақты мәселелерін шешуге бағытталуы тиіс. Әйтпесе жоғары технология саласында дипломы бар мамандар саны артқанымен, өндірісте оларды қолданатын орта қалыптаспай қалуы мүмкін.

Сонымен бірге ғылымға бөлінетін қаржының нәтижелілігі де маңызды. Қазақстанда ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға жұмсалған ішкі шығын 2018 жылы 72,2 млрд теңге болса, 2025 жылы 261,5 млрд теңгеге жеткен. Бұл – номиналды есеппен 3,6 есе өсім.

Алайда ғылыми қаржының көбеюі өздігінен технологиялық серпіліске кепілдік бермейді. Зерттеу нәтижелері өндірісте қолданылатын өнімге, коммерциялық жобаға немесе экспортқа шығатын технологияға айналуы керек.

Цифрлық дамудың екінші жағы: энергия, қауіпсіздік және тәуелділік

Қазақстанның цифрлық инфрақұрылымды дамыту жоспары ауқымды болғанымен, оның алдында шешімін қажет ететін бірнеше мәселе бар.

Біріншісі – электр энергиясы. Дата-орталықтар үздіксіз жұмыс істеуі керек және үлкен көлемде энергия тұтынады. Сондықтан мұндай нысандарды салу электр генерациясы мен тарату желілерінің мүмкіндігіне сәйкес жоспарлануы қажет. Егер цифрлық инфрақұрылымды дамыту халық пен кәсіпорындардың энергиямен қамтамасыз етілуіне қосымша салмақ түсірсе, жобалардың экономикалық тиімділігіне сұрақ туындайды.

Екіншісі – технологиялық тәуелділік. Жоғары өнімді есептеу жабдықтарының басым бөлігі халықаралық компаниялардың технологияларына негізделеді. Сондықтан Қазақстан үшін жабдықты сатып алу ғана емес, оны пайдалану, қызмет көрсету, бағдарламалық шешімдер әзірлеу және өз мамандарын даярлау да маңызды.

Үшіншісі – деректер қауіпсіздігі. Жасанды интеллект мемлекеттік қызметтерде, қаржыда, медицинада, білім беруде және бизнесте қолданылған сайын азаматтардың жеке деректері мен ақпараттық жүйелерді қорғау мәселесі өзекті бола түседі.

Берілген материалда Қазақстанда жасанды интеллект пен цифрлық саланы реттейтін құқықтық негізді қалыптастыру, цифрлық кодекс пен жасанды интеллект туралы заңнаманы дамыту бағыттары да сөз болады. Мұндай реттеу алгоритмдердің ашықтығын, синтетикалық контентті белгілеуді және пайдаланушылардың құқықтарын қорғауды көздейді.

Бірақ заңның қабылдануы жеткіліксіз. Оның іс жүзінде қалай орындалатыны, азаматтардың деректері қаншалықты қорғалатыны және автоматтандырылған шешімдерге қатысты жауапкершілік қалай белгіленетіні маңызды.

Төртіншісі – инвестицияның нақты қайтарымы. Халықаралық компаниялармен келісімдер мен миллиардтаған долларлық жобалар елдің технологиялық әлеуетін арттыруы мүмкін. Алайда жобалардың тиімділігі нақты пайдалануға берілген нысандармен, тартылған клиенттермен, экспорт көлемімен, жергілікті мамандардың қатысуымен және экономикалық пайдамен өлшенуі керек.

Халықаралық рейтингтер нені көрсетеді?

Қазақстанның цифрлық даму деңгейін халықаралық индекстер арқылы да бағалауға болады.

Oxford Insights ұйымының Government AI Readiness Index рейтингінде Қазақстан 2025 жылы 195 елдің арасында 60-орынға орналасып, бір жылда 16 сатыға жоғарылаған. Ал БҰҰ-ның 2024 жылғы электронды үкіметті дамыту индексінде 193 мемлекеттің ішінде 24-орын алған.

Сонымен қатар Network Readiness Index 2025 рейтингінде Қазақстан 127 экономиканың арасында 65-орынға тұрақтаған.

Бұл көрсеткіштер елдің электронды мемлекеттік қызметтер мен цифрлық басқару саласында белгілі бір база қалыптастырғанын аңғартады. Бірақ жасанды интеллектіні дамыту үшін мемлекеттік сервистерді цифрландырудан бөлек, технологиялық зерттеулер, жеке сектордың белсенділігі және инновациялық өнімдер өндірісі де қажет.

Сондықтан халықаралық рейтингтерді түпкілікті жетістік ретінде емес, елдің қай бағытта ілгерілеп, қай салада әлі де жұмыс істеуі керектігін көрсететін өлшем ретінде қарастырған жөн.

Каспий арқылы өтетін кабель: Қазақстанның цифрлық дәлізі

Цифрлық экономиканың дамуы үшін серверлер мен суперкомпьютерлердің болуы жеткіліксіз. Олар халықаралық желілермен жылдам әрі тұрақты байланысуы керек. Осы тұрғыдан Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісінің маңызы зор.

Жобада Каспий теңізінің түбімен шамамен 380 шақырым кабель тарту қарастырылған. Оның жобалық өткізу қабілеті секундына 400 терабиттен асады. Ал бағыт іске қосылған жағдайда Қазақстан арқылы өтетін транзиттік трафик көлемін 21,6 терабитке дейін арттыру мүмкіндігі бар.

Бұл желі Орталық Азияны Кавказ және Еуропа желілерімен байланыстыратын цифрлық дәліздің бір бөлігіне айналуы мүмкін.

Жобаның экономикалық маңызы тек интернет жылдамдығын арттырумен шектелмейді. Ол Қазақстанда орналасатын дата-орталықтардың халықаралық клиенттерге қызмет көрсетуіне, бұлтты сервистер мен есептеу қуаттарын экспорттауына жағдай жасай алады.

Алайда нақты нәтиже кабельдің өткізу қабілетіне ғана емес, құрлықтағы желілерге қосылуына, халықаралық трафик алмасу нүктелеріне, операторлар арасындағы келісімдерге және қызмет құнына байланысты болады.

Осылайша, Қазақстанның цифрлық инфрақұрылымы энергетика, суперкомпьютерлер, дата-орталықтар және халықаралық телекоммуникация желілерінен тұратын біртұтас жүйе ретінде дамуы керек.

Қазақстан үшін басты міндет – технологияны экономикалық нәтижеге айналдыру

Қазақстанның жасанды интеллект саласындағы қазіргі бағыты бірнеше маңызды өзгерісті қамтиды. Біріншіден, IT-қызметтер экспорты өсіп келеді. Екіншіден, елде халықаралық деңгейдегі есептеу инфрақұрылымын қалыптастыруға бағытталған жобалар қолға алынған. Үшіншіден, қазақстандық мамандар әлемдік нарыққа арналған технологиялық өнімдерді әзірлеуге қатысып жатыр.

Дегенмен осы бастамалардың барлығы бір маңызды сұраққа келіп тіреледі: Қазақстан цифрлық экономиканың қандай бөлігін өз ішінде қалыптастыра алады?

Егер ел тек электр энергиясын ұсынып, шетелдік компаниялардың серверлерін орналастыратын алаң болып қалса, цифрлық инфрақұрылымның экономикалық әсері белгілі бір деңгеймен шектелуі мүмкін. Ал егер оның негізінде отандық стартаптар дамып, ғылыми зерттеулер коммерцияланып, өнеркәсіп кәсіпорындары өнімділігін арттырып, қазақстандық компаниялар халықаралық нарыққа өз технологияларын шығарса, онда цифрлық экономика жаңа өсім көзіне айналады.

Сондықтан алдағы кезеңде Қазақстан үшін басты көрсеткіш суперкомпьютерлер саны немесе дата-орталықтардың жалпы қуаты ғана болмауы керек. Ең маңыздысы – олардың көмегімен қанша отандық өнім жасалды, қанша кәсіпорынның жұмысы тиімді болды, қанша маман жаңа құзырет игерді және елге қанша экспорттық табыс түсті?

Жасанды интеллект дәуірінде технологиялық бәсекеге қабілеттілік дайын инфрақұрылымды иеленумен емес, оны өз экономикаңның игілігіне жарата білумен өлшенеді. Қазақстанның цифрлық державаға айналу мүмкіндігі де осы қабілетке байланысты.