«Экономикалық конституция». Жаңа Азаматтық кодекс қазақстандықтардың өмірі мен бизнес жүргізу шарттарын қалай өзгертеді?

Пәтер сатып алу, мұраны рәсімдеу, несие алу, кәсіп ашу, тіпті интернеттен тауарға тапсырыс беру сияқты әрекеттердің бәрі Азаматтық кодекс нормаларымен реттеледі. Меншік қалай қорғалады, тараптар арасында қандай міндеттемелер туындайды, шарт бұзылса, кім жауап береді? Мұның бәрін Азаматтық кодекс айқындайды. Енді Қазақстан осы құжатты ауқымды түрде жаңартуға дайындалып жатыр. Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша жаңа Азаматтық кодекс 2027 жылдың соңына дейін әзірленіп, қабылдануға тиіс. Бұл өзгерістерді қарапайым азаматтар қалай сезінуі мүмкін, бизнеске оның қандай пайдасы бар және мамандар кодексті неліктен елдің «экономикалық конституциясы» деп атайды? Бұл сұрақтарды BAQ.KZ тілшісі зерделеді.

Қазақстан Азаматтық кодексті неліктен жаңартпақ?

Мемлекет басшысы 2026 жылғы 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауында болашақ экономиканың құқықтық негізін қалыптастыратын жаңа Азаматтық кодекс әзірлеуді тапсырды.

Қолданыстағы құжат мүлде басқа экономикалық жағдайда қабылданған. Азаматтық кодекстің Жалпы бөлімі 1994 жылғы 27 желтоқсанда, ал Ерекше бөлімі 1999 жылғы 1 шілдеде бекітілді. Демек, азаматтық заңнаманың негізгі ережелері ширек ғасырдан астам уақыт бұрын, Қазақстан нарықтық экономиканы енді қалыптастыра бастаған, ал бүгінгі цифрлық технологиялардың көбі әлі болмаған кезеңде әзірленді.

Содан бері бизнес жүргізу тәсілдері айтарлықтай өзгерді. Электрондық сауда алаңдары, қашықтан көрсетілетін қаржы қызметтері, цифрлық шарттар мен мүліктік қатынастардың жаңа түрлері пайда болды. Осыған байланысты азаматтар мен кәсіпкерлерді қорғаудың құқықтық тетіктерін жетілдіру қажеттігі туындады.

Алдағы жұмыстың негізгі бағыттарына сүйенсек, қолданыстағы құқықтық институттар сақталады. Кодексті әзірлеушілер тиімділігі дәлелденген нормаларды қалдырып, жаңартуды қажет ететін ережелерді қайта қарауды көздеп отыр.

Жұмыстың маңызды бағдарларының бірі – адам құқықтарына кепілдік беруді, меншіктің түрлі нысандарын тең қорғауды және азаматтардың цифрлық ортадағы құқықтарын қорғауды көздейтін жаңа Конституцияның ережелерін іске асыру.

Реформаның негізгі бағыттары ретінде меншік кепілдіктерін нығайту, мүлікті адал иеленушілерді қорғау, шарттық міндеттемелердің тұрақтылығын қамтамасыз ету және шарт еркіндігін кеңейту белгіленген.

«Жинақталған тәжірибені жоққа шығаруға болмайды». Заңгерлер кодексті жаңартуды неліктен қолдайды?

ҚР Әділет министрлігінің Заңнама және құқықтық ақпарат институтының бас ғылыми қызметкері, заң ғылымдарының докторы, Конституциялық Сот жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестің мүшесі Николай Турецкий бұл бастама дер кезінде көтерілді әрі қажет деп санайды.

Оның айтуынша, құқықтық реттеу қазіргі экономикада қалыптасып жатқан қатынастарға сай болуы және сонымен бірге заңнаманың сабақтастығын қамтамасыз етуі керек.

Бұл бастама дер кезінде көтерілді әрі қажет деп санаймын. Соңғы онжылдықтарда Қазақстанның экономикасы да, адамдардың күнделікті өмірі де айтарлықтай өзгерді. Біз тауарды интернет арқылы сатып аламыз, қызмет ақысын телефоннан төлейміз, шарттарды қашықтан жасасамыз, цифрлық платформаларды пайдаланамыз. Кәсіпкерлер жаңа өнімдер әзірлейді, шетелдік серіктестермен жұмыс істейді, жасанды интеллектіні қолданады. Мұның бәріне түсінікті құқықтық ережелер қажет.

Қолданыстағы Азаматтық кодекс тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуында үлкен рөл атқарды. Ол жеке меншіктің, кәсіпкерліктің және шарттық қатынастардың негізін бекітіп, нарықтық экономиканың қалыптасуына ықпал етті. Сондықтан жинақталған тәжірибені жоққа шығару дұрыс болмас еді», – деді Николай Турецкий.

Сарапшы Президент Жолдауындағы бір маңызды тұжырымға назар аударды. Онда жаңа кодекс болашақ экономикасына біртіндеп көшуді қамтамасыз етуі керек делінген.

„Біртіндеп“ деген сөзге назар аударыңыз. Заңнаманы жаңарту кезінде сабақтастық сақталуға тиіс. Адамдар мен компаниялар бұрын жасалған шарттардың, сатып алынған мүліктің және салынған қаражаттың тағдыры не болатынын түсінуі керек. Жаңа ережелер ертеңгі күнге деген сенімді нығайтуы қажет.

Академик Майдан Сүлейменов Азаматтық кодексті жиі „екінші конституция“ немесе „экономикалық конституция“ деп атайтынын айтқан. Бұл оның маңызын дәл сипаттайды. Пәтер сатып алу, баспана жалдау, қарыз алу, кәсіп ашу, мүлікті мұраға алу, келтірілген зиянды өтеу сияқты әр адам күнделікті өмірде кездесетін қатынастардың негізін осы құжат айқындайды, – деп түсіндірді сарапшы.

Азаматтық кодекс күнделікті мүліктік қатынастардың едәуір бөлігін реттейді. Оның ережелері ірі компаниялар мен инвесторларға да, баспана сатып алатын, қызмет ақысын төлейтін немесе шарт жасасатын отбасыларға да қатысты.

Николай Турецкий жиі кездесетін бірнеше жағдайды мысалға келтірді. Мердігер жөндеуге ақша алғанымен, жұмысты орындамайды. Тапсырыс беруші жеткізілген тауар үшін кәсіпкерге ақы төлемейді. Сатып алушы қосымша арқылы алған затының ақшасын қайтара алмай жүр.

Ереже түсінікті болса, кәсіпкерге іс бастау, инвесторға қаражат салу, азаматқа мүлікке қатысты маңызды шешім қабылдау оңайырақ. Талаптарды анықтауға, шарттарды келісуге және дауларды шешуге кететін шығын азаяды. Ұзақ мерзімді жобаларды іске асыруға және жұмыс орындарын ашуға көбірек мүмкіндік туады. Дегенмен жаңа құжатты қабылдаудың өзі нәтижеге кепілдік бермейді. Оның сапасы әзірлеушілердің азаматтар мен бизнестің нақты мәселелерін және сот практикасын қаншалықты мұқият зерделейтініне байланысты, – деді Николай Турецкий.

Меншікті қорғау. Пәтер, жер және бизнес иелері үшін не өзгеруі мүмкін?

Алдағы реформаның негізгі бағыттарының бірі – меншік құқығын қорғауды күшейту.

Бұл мәселе пәтері, көлігі немесе жер учаскесі бар азаматтар үшін де, жабдық, жылжымайтын мүлік немесе компаниядан үлес сатып алатын кәсіпкерлер үшін де маңызды.

Жаңа кодексті әзірлеу аясында меншік иелерінің кепілдіктерін нығайту, мүлікті адал иеленушілерді қорғауды күшейту және шарттық қатынастардың сенімділігін арттыру ұсынылып отыр.

Мүлікті заңды жолмен сатып алғанымен, кейін бұрынғы иелері жол берген заң бұзушылықтарға байланысты өздеріне талап қойылған сатып алушылардың жағдайы ерекше назар аударуды қажет етеді.

Николай Турецкийдің пікірінше, заңнаманы жетілдіру кезінде мұндай қатынастардың екі тарапының да мүддесі ескерілуі керек.

Меншік құқығы адамға заңды жолмен алған мүлкінің қорғалғанына сенім береді. Бұл пәтерге, жер учаскесіне, автокөлікке, жинаққа және компаниядағы үлеске қатысты. Көптеген отбасы үшін мүлік – көп жылғы еңбектің нәтижесі. Сондықтан оның сенімді қорғалуы ерекше маңызды.

Мүлікті адал иеленушінің жағдайына ерекше назар аудару керек. Ол – мүлікті адал сатып алған, қолжетімді мәліметтерді тексерген және басқа адамдардың бұған дейін жол берген заң бұзушылықтарынан бейхабар болған адам. Мұнда бастапқы меншік иесі мен сатып алушының мүддесі әділ ескерілуі керек. Өзге адамның құқыққа қайшы әрекетінің салдары ақылға қонымды әрі адал әрекет еткен адамның мойнына автоматты түрде жүктелмеуі тиіс, – деп түсіндірді ол.

Шарттық міндеттемелердің орындалуы да маңызды мәселе болып отыр.

Мәселен, шағын кәсіпорынға атқарған жұмысының ақысы кешігіп түссе, айналым қаражаты жетіспей, жалақы төлеу мен жеткізушілерге ақы төлеу қиындауы мүмкін.

Шартты бұзғаны үшін жауапкершілік қолданыстағы заңнамада көзделген. Жаңа кодексті әзірлеу барысында тиісті тетіктердің іс жүзінде қаншалықты тиімді жұмыс істейтінін бағалау ұсынылып отыр.

Шарттардың тұрақтылығы да сондай маңызды. Шартқа қол қойған кезде тараптар баға, мерзім, сапа мен төлем тәртібі жөніндегі талаптарға сүйенеді. Отбасы өз бюджетін, ал кәсіпорын сатып алу, жалақы төлеу және өндірісті дамыту жоспарын осы талаптарға сай құрады. Шарт талаптарын аяқ астынан өзгертуге немесе міндеттемені жауапкершілікке тартылмай орындамай қоюға болса, сенім жоғалады. Сондықтан жаңа кодекс қабылданған міндеттемені орындау қажет екенін және оны бұзудың салдары қандай болатынын анық бекітуге тиіс, – деді сарапшы.

Интернеттен сауда жасау, онлайн жазылымдар және жасанды интеллект. Заңнама алдында қандай жаңа міндеттер тұр?

Алдағы жаңартудың бір бағыты цифрлық экономикаға қатысты.

Бүгінде тауар сатып алу, жазылым рәсімдеу немесе қаржы қызметін алу үшін мобильді қосымшада бірнеше әрекет жасау жеткілікті. Алайда сырттай қарапайым көрінетін цифрлық операциялардың артында күрделі шарттық қатынастар тұруы мүмкін.

Бір мәмілеге сатушы, электрондық сауда алаңы, төлем ұйымы және жеткізу қызметі қатар қатыса алады. Дау туындағанда сатып алушы өз құқығының бұзылуына нақты кім жауап беретінін әрдайым біле бермейді.

Николай Турецкийдің пікірінше, цифрлық сервистер дамыған сайын осы қатынастарға қатысушылардың жауапкершілігін нақты бөлу қажет.

Бұл, ең алдымен, күнделікті сатып алатын тауарлар мен қызметтерге қатысты. Бүгінде қосымша арқылы жасалған бір сатып алуға сатушы, электрондық сауда алаңы, жеткізу қызметі және төлем ұйымы қатысуы мүмкін. Тауар жеткізілмесе немесе сапасыз болып шықса, кейде сатып алушыны бірінен екіншісіне жібереді.

Кімнің не үшін жауап беретінін анықтайтын түсінікті ережелер қажет. Жауапкершілікті айқындағанда әр қатысушының іс жүзіндегі рөлі ескерілуі тиіс. Тауарды кім сатты, төлемді кім қабылдады, жеткізуді кім ұйымдастырды, ақшаны қайтаруға кім уәде берді? Сатып алушы қайда жүгінетінін және бұзылған құқығын қалай қалпына келтіре алатынын білуі керек, – деді заңгер.

Сарапшы автоматты түрде ұзартылатын жазылымдар мен шоттан тұрақты түрде ақша алынуына да тоқталды. Оның пікірінше, пайдаланушы қызметті қандай талаптармен рәсімдеп жатқанын, кезекті төлем қашан алынатынын және жазылымнан қалай бас тартуға болатынын алдын ала білуі керек.

Азаматтық заңнаманы жаңарту кезінде ескерілетін тағы бір мәселе – жасанды интеллектіні пайдалану.

Саудаға, қаржы қызметтеріне және басқа да салаларға автоматтандырылған жүйелер енгізілген сайын оларды қолданудың азаматтық-құқықтық салдарын, соның ішінде келтірілген зиян үшін жауапкершілікті айқындау қажеттігі туындайды.

Үшінші мәселе – жасанды интеллект пен автоматтандырылған жүйелерді пайдалану ережелері. Қарапайым азамат үшін басты сұрақ түсінікті. Осындай жүйені қолданудан зиян келсе, кім жауап береді? Бағдарлама қателігіне сілтеу өздігінен жауапкершіліктен босатуға негіз болмауы керек. Жүйені кім пайдаланғанын, оның қандай міндеттері болғанын және құқық бұзушылықтың алдын ала алар ма еді дегенді анықтау қажет, – деп санайды Николай Турецкий.

Цифрландыру азаматтық заңнама алдына жаңа міндеттер қойып отыр. Электрондық сауданы, цифрлық шарттарды және жасанды интеллектіні қолдануды реттеудің нақты тетіктері кодекс жобасын әзірлеу барысында айқындалады.

Бизнесті не күтіп тұр? Шарт еркіндігі және алдын ала болжам жасауға мүмкіндік беретін ережелер

Кәсіпкерлер үшін Азаматтық кодексті жаңарту, ең алдымен, құқықтық ортаның тұрақтылығын арттырумен байланысты.

Ұсынылған бағыттардың қатарында шарт еркіндігін кеңейту, жеке қатынастарды міндетті нормалармен шамадан тыс реттеуді азайту, заңнама нормалары арасындағы қайшылықтарды жою және міндеттемелердің орындалу кепілдіктерін нығайту бар.

Шарт еркіндігі қатысушыларға заң аясында ынтымақтастық талаптарын өздері айқындауға мүмкіндік береді. Бұл бірлескен жобалар жасайтын, бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлейтін, қаржы тартатын немесе жаңа цифрлық өнімдермен жұмыс істейтін компаниялар үшін ерекше маңызды.

Сонымен бірге шарт еркіндігін кеңейту кезінде адалдық қағидаты сақталып, тараптардың мүддесі қорғалуға тиіс.

Николай Турецкий шарт талаптарына формалды түрде келісу тараптардың мүмкіндіктері тең екенін әрдайым білдіре бермейтініне назар аударды.

Бизнес үшін шарт еркіндігінің маңызы зор. Кәсіпкерлерге бірлескен жобалар жасау, бағдарламалар әзірлеу, цифрлық сервистерді пайдалану, зерттеулерді қаржыландыру сияқты жаңа бағыттарда ынтымақтасуға мүмкіндік қажет. Заңнама нақты қызметтің ерекшеліктерін ескере отырып келісуге мүмкіндік беруге тиіс.

Сонымен бірге шарт еркіндігі жауапкершілік пен адалдықты талап етеді. Егер бір тараптың мүмкіндігі әлдеқайда көп болып, ол көрінеу әділетсіз талаптар қойса, екінші тараптың формалды келісімі жағдайды дұрыс деп тануға жеткіліксіз, – деді сарапшы.

Кәсіпкерлер Президент бастамасын қолдады

Қостанай облысы Кәсіпкерлер палатасының Өңірлік кеңесінің төрағасы Қайрат Маишев те жаңа Азаматтық кодекс әзірлеуді қолдайтынын айтты.

Оның пікірінше, азаматтық заңнаманы жетілдіру кәсіпкерлікті дамытуға, инвестиция тартуға және тұрақты іскерлік орта қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін.

Қостанай облысының кәсіпкерлер қауымдастығы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан Республикасының жаңа Азаматтық кодексін әзірлеу және қабылдау жөніндегі бастамасын қолдайды. Президент Қазақстан халқына Жолдауында атап өткендей, 90-жылдары қабылданған қолданыстағы Азаматтық кодекс нарықтық экономиканың негізін қалап, өзінің тарихи міндетін атқарды. Алайда содан бергі онжылдықтарда экономикалық қатынастар едәуір өзгеріп, кәсіпкерліктің жаңа түрлері, цифрлық құралдар, электрондық мәмілелер және нарық қатысушыларының өзара іс-қимыл жасауына арналған заманауи тетіктер пайда болды, – деді Қайрат Маишев.

Кәсіпкерлер қауымдастығының өкілі заңнамадағы қайшылықтарды жою және бизнеске қосымша әкімшілік әрі құқықтық кедергі келтіретін талаптарды алып тастау қажеттігін ерекше атап өтті.

Бүгінде бизнеске алдын ала болжам жасауға мүмкіндік беретін құқықтық орта қажет. Кәсіпкер инвестиция салу, өндіріс ашу, кәсіпорынды кеңейту немесе ұзақ мерзімді шарт жасасу туралы шешім қабылдағанда, меншігінің қорғалатынына, шарттық міндеттемелердің орындалатынына және бизнес жүргізу шарттарының бәріне бірдей болатынына сенімді болуы керек, – деді ол.

Ол реформаның сапалы болуы үшін болашақ құжатты талқылауға кәсіпкерлердің өздері тікелей қатысуы керек деп санайды.

Жаңартылған Азаматтық кодекс кәсіпкерлікті дамытудың, инвестиция тартудың және мемлекет пен бизнес арасындағы сенімді нығайтудың тиімді құралына айналуға тиіс деп сенемін. Жаңа кодексті әзірлеу барысында кәсіпкерлер қауымдастығымен ашық диалог жүргізу аса маңызды. Бизнестің, кәсіби бірлестіктердің, салалық қауымдастықтар мен Кәсіпкерлер палатасының практикалық тәжірибесі жаңа нормаларды әзірлеудегі негізгі бағдарлардың бірі болуға тиіс, – деді Қайрат Маишев.

Жаңа кодексті әзірлеуге депутаттар, ғылыми қауымдастық, практик заңгерлер, бизнес өкілдері мен сарапшылар қатысады деп күтіліп отыр.

Құжатты дайындау қолданыстағы заңнаманы кешенді талдауға, сот практикасын зерделеуге және Конституцияның жаңа ережелерін іске асыруға негізделуге тиіс.

Қазақстандықтар өзгерістерді қашан сезінеді?

Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес жаңа Азаматтық кодексті 2027 жылдың соңына дейін қабылдау жоспарланып отыр. Болашақ құжаттың нақты ережелері әлі әзірленіп, талқыланады.

Сондықтан Қазақстанда жылжымайтын мүлік сатып алу, электрондық шарт жасасу немесе жасанды интеллект әрекеті үшін жауапкершілікті бөлу ережелері өзгерді деуге әзірге ерте.

Ұсынылған құқықтық тетіктердің қайсысы құжаттың түпкілікті нұсқасына енеді және олар іс жүзінде қаншалықты тиімді қолданылады деген сұрақ ашық тұр.

Николай Турецкий реформаның нәтижесін кодекстің мазмұнымен қатар, азаматтар мен бизнестің өз құқықтарын қорғауы қаншалықты жеңілдегеніне қарап бағалау қажет деп санайды.

Болашақ кодекске іс жүзіндегі нәтижесіне қарап баға беру керек. Көрсетілмеген қызмет үшін төленген ақшаны қайтару жеңілдеді ме? Орындаушы ақысын уақытында алды ма? Шарт талаптары түсініктірек болды ма? Меншік бұрынғыдан сенімді қорғала ма? Кәсіпкер өз ісін дамытуды сенімді түрде жоспарлай ала ма? Реформаның қоғам үшін маңызын осындай сұрақтар көрсетеді, – деп түйіндеді сарапшы.

Алдағы жаңартудың маңызы құқық саласымен шектелмейді. Азаматтардың сенімі, кәсіпкерлердің өз ісін дамыту мүмкіндігі және инвесторлардың ұзақ мерзімді жобаларға қаражат салуға дайындығы мүліктік және шарттық қатынастарды реттейтін ережелердің қаншалықты түсінікті әрі тұрақты болуына байланысты.

Сондықтан жаңа Азаматтық кодекс заңнаманы жаңартумен қатар, алдағы онжылдықтардағы Қазақстан экономикасының құқықтық негізін қалыптастыратын басты құралдардың бірі ретінде қарастырылып отыр.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанның Азаматтық кодексі жаңарып, халық пен бизнеске қандай мүмкіндік ашылатыны хабарланды.