Доллардың күш алуы теңге мен халықтың қалтасына қалай әсер етеді?

2025 жылдың қыркүйек айының соңында доллар бағамы 550 теңгеге жуықтаған еді. Бір жылдан кейін оның бағамы 440 теңгеден төмен түсті. Осы уақыт аралығында АҚШ валютасы шамамен 20 пайызға арзандады. Алайда қазан айының басында доллар қайта қымбаттай бастады. 9 қазанда оның ресми бағамы 450 теңгеге жақындап, қазіргі уақытта 454 теңгеге жетті.

Экономист, Qazaq Expert Club шақырылған сарапшысы Қанат Оспанов BAQ.KZ тілшісіне берген сұхбатында доллар бағамының қайта өсуіне әсер еткен факторларды түсіндіріп, жыл соңына дейін теңге бағамы қалай өзгеруі мүмкін екенін айтты.

Теңгенің нығаюына не әсер етті?

Сарапшының сөзінше, теңгенің нығаюына нарықтағы шетел валютасының ұсынысы мен теңгемен салынған инвестициялардың жоғары табыстылығы әсер етті. Бұған қоса, мұнайдан түсетін кіріс, импортқа деген сұраныс және әлемдік нарықтағы жағдай да валюта бағамына ықпал етеді.

Қазір Қазақстанда базалық мөлшерлеме 16,25 пайыз. Бұл теңгедегі депозиттер мен облигацияларды тартымды етіп отыр. Мұндай құралдарға шетелдік инвесторлар да қызығушылық танытуы мүмкін, - дейді экономист.

Бұл ретте carry trade деп аталатын инвестициялық тәсіл қолданылады. Оның мәні – инвесторлар пайыздық мөлшерлемесі төмен валютада қарыз алып, сол ақшаны табыстылығы жоғары қаржы құралдарына салады. Мысалы, теңгемен шығарылған облигацияларды сатып алу үшін инвесторға теңге қажет. Соның нәтижесінде ұлттық валютаға сұраныс артып, оның бағамына қолдау көрсетілуі мүмкін.

Дегенмен, сарапшының сөзінше, қолда бар мәліметтерге сүйеніп, теңгенің соңғы нығаюына осы тәсілдің қаншалықты әсер еткенін нақты бағалау қиын. Доллардың едәуір арзандауынан кейін импорттаушылар мен халық оны қайтадан белсенді сатып ала бастауы мүмкін. Бұған сыртқы нарықтағы жағдайдың өзгеруі де әсер еткен болуы ықтимал.

Қазіргі қозғалысты әзірге бағамның уақытша түзетілуі ретінде қарастырар едім. Бірнеше күндік өзгеріс доллар бағамы тұрақты түрде өсе бастады деген қорытынды жасауға жеткіліксіз, - дейді сарапшы.

Мұнай, салық және Ұлттық банк теңгеге қалай әсер етеді?

Қанат Оспановтың сөзінше, мұнайдан түсетін кірістің жоғары болуы нарыққа шетел валютасының көбірек түсуіне ықпал етеді. Экспорттаушы компаниялар жалақы төлеу, салық аудару және басқа да шығындарын өтеу үшін валюта түсімінің бір бөлігін теңгеге айырбастайды.

Ірі салық төлемдері қарсаңында компаниялардың теңгеге деген қажеттілігі артуы мүмкін. Бұл ұлттық валютаны қолдайтын факторлардың бірі. Алайда компаниялардың валютаны қашан және қанша көлемде сататыны өздеріне байланысты. Сондықтан сарапшы қазіргі доллар өсімін салық кезеңінің аяқталуымен тікелей байланыстыруға негіз жеткіліксіз екенін атап өтті.

Қазақстан Ұлттық банкі де валюта нарығына ықпал етеді. Ол мұны шетел валютасын сатып алу және сату, сондай-ақ базалық мөлшерлемені белгілеу арқылы жүзеге асырады. Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының (ҚҚҚ) қазан айындағы сауалнамасына қатысқан сарапшылардың 85 пайызы 23 қазандағы отырыста базалық мөлшерлеме 15,75-16 пайызға дейін төмендейді деп болжаған. Алайда бұл – әзірге болжам ғана. Соңғы шешім әлі қабылданған жоқ, - дейді маман.

Қанат Оспановтың сөзінше, егер теңгедегі қаржы құралдарының табыстылығы төмендесе, олар шетелдік инвесторлар үшін бұрынғыдай тартымды болмауы мүмкін. Бұл теңгені қолдап тұрған факторлардың бірін әлсіретуі ықтимал. Бірақ мұндай өзгеріс доллардың міндетті түрде күрт қымбаттайтынын білдірмейді. Инвесторлар елдер арасындағы пайыздық мөлшерлемелер айырмасын ғана емес, валюта бағамының өзгеруінен туатын тәуекелдерді де ескереді.

Доллардың өсуі халықтың қалтасына қалай әсер етеді?

Сарапшы теңге нығайған кезеңде импорттық тауарларды сатып алу арзандап, инфляцияны тежеуге көмектескенін атап өтті. Алайда доллар арзандаған сайын дүкендердегі баға да бірден төмендеген жоқ. Өйткені тауарлардың бір бөлігі бұрынғы бағаммен сатып алынған болуы мүмкін. Бұған қоса, жалға алу ақысы, жалақы және жеткізу шығындары да сақталады.

Егер доллардың қазіргі өсімі жалғасса, шетелден әкелінетін жаңа тауарлардың құны қымбаттауы мүмкін. Бұл шетелдік шикізат пен жабдықтарды пайдаланатын отандық кәсіпорындардың шығындарына да әсер етеді. Уақыт өте келе қосымша шығындардың бір бөлігі тұтынушылар төлейтін бағаға қосылуы ықтимал. Ал доллармен жинақ сақтайтын адамдар үшін жағдай керісінше. Доллар арзандаған кезде олардың жинағының теңгемен есептегендегі құны төмендеді. Қазір доллар қымбаттап жатқандықтан, сол жинақтың теңгедегі құны артады. Бірақ доллармен сақталған ақшаның бастапқы көлемі өзгермейді, - дейді ол.

Сарапшының айтуынша, доллардағы жинақты теңгедегі депозитпен салыстырғанда, тек бағам өзгерісін емес, депозиттен түскен пайыздық табысты да есепке алған жөн.

Жыл соңына дейін доллар бағамы қалай өзгеруі мүмкін?

Қанат Оспановтың пікірінше, егер елеулі сыртқы күйзелістер болмаса, жыл соңына дейін теңге бағамы екі бағытта да өзгеріп отыруы мүмкін.

Экспорттан түсетін кірістің жоғары болуы, нарыққа валютаның сатылуы және теңгедегі қаржы құралдарының тартымдылығы ұлттық валютаның қайта нығаюына ықпал ете алады.

Ал мұнай бағасының төмендеуі, экспорттағы іркілістер, әлемдік нарықта доллардың күшеюі және импортқа сұраныстың артуы теңгеге қысым түсіруі мүмкін. Сонымен қатар базалық мөлшерлеменің қаншалықты жылдам төмендейтіні де маңызды болады, - дейді ол. 

Сарапшының бағалауынша, доллардың соңғы күндердегі қымбаттауы оның желтоқсанға дейін үздіксіз өсе беретініне негіз бола алмайды. Валюта бағамының алдағы қозғалысы ішкі және сыртқы экономикалық жағдайларға байланысты болады.