20 жылдан асқан көліктерге не болады? Қазақстанда техбайқау талабы күшейеді

Қазақстандағы әр екінші көлікке жуығының шығарылғанына 20 жылдан асқан. Енді техникалық байқау жүйесінде бақылау күшейіп, жалған диагностикалық карталарды автоматты түрде анықтау тетігі енгізілмек. Жаңа талаптар ескі көліктерді жолдан ығыстыра ма, әлде өзгеріс ең алдымен жалған техбайқаумен күреске бағытталған ба? BAQ.KZ тілшісі ресми деректер негізінде мәселені саралап көрді.

Техбайқауда не өзгереді?

Қазақстанның Көлік министрі 2026 жылғы 14 тамызда №212 бұйрыққа қол қойды. Құжат 17 тамызда Әділет министрлігінде тіркеліп, 19 тамызда нормативтік құқықтық актілердің эталондық бақылау банкінде ресми жарияланды. Бұйрық міндетті техникалық қарап-тексеруді ұйымдастыру және жүргізу тәртібіне бірқатар өзгеріс енгізеді. Құжаттың негізгі нормалары алғашқы ресми жарияланған күннен кейін 60 күнтізбелік күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Басты өзгерістердің бірі – техбайқау нәтижелерін бірыңғай цифрлық жүйеге нақты уақыт режимінде жіберу талабы. Техникалық қарап-тексеру операторы жүйеге көлік пен оның иесі туралы, тексеру нәтижелері және берілген диагностикалық карта жөніндегі толық әрі дұрыс мәліметті беруге міндетті.

Бірыңғай жүйеде көлік туралы мәліметтердің заңдылығы расталмаса, диагностикалық картаны қалыптастыру мен беруден автоматты түрде бас тарту қарастырылған. Сонымен қатар жүйе жалған техникалық байқау диагностикалық картасының берілгенін автоматты түрде анықтайтын болады.

Талап бұзған техникалық байқау операторлары үшін де бақылау күшейеді. Мәселен, тексеру туралы мәлімет жүйеге берілмесе, орталықтың орналасқан жері өзгергені туралы белгіленген мерзімде хабарланбаса немесе диагностикалық карта бекітілген талаптарға сай рәсімделмесе, оператордың бірыңғай цифрлық жүйенің қызметін пайдалануына шектеу қойылуы мүмкін. Қызмет тек анықталған кемшілік жойылғаннан кейін қайта беріледі.

Тағы бір маңызды талап – көлік құралының нақты жағдайын тіркеу. Егер шасси немесе шанақ нөмірлері тіркеу куәлігіндегі мәліметке сәйкес келмесе, мемлекеттік нөмірі болмаса немесе құжаттағы нөмірмен сәйкес келмесе, сондай-ақ көлік конструкциясына жол қауіпсіздігіне әсер ететін өзгерістер енгізілсе, техникалық байқау операторы бұл туралы ішкі істер органдарына жедел хабарлауға тиіс.

Осылайша өзгерістердің негізгі мәні көліктің жасына тікелей шектеу қою емес, техникалық байқаудың шын мәнінде өткізілгенін және оның нәтижесінің бұрмаланбағанын бақылауға бағытталған.

Қазақстандағы көліктердің жартысына жуығы 20 жылдан асқан

Жаңа талаптардың маңызын елдегі автопарктің жасынан-ақ көруге болады.

Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2026 жылғы 1 мамырда Қазақстанда 5 млн 981,6 мың автокөлік құралы тіркелген. Сол кездегі автопарктің 45,1%-ы – 20 жылдан асқан көліктер. Тағы 26,6%-ының жасы 10 жылдан 20 жылға дейін жетеді. Үш жылға толмаған көліктердің үлесі небәрі 14,6% болған.

20 жылдан асқан көліктер саны жағынан Алматы облысы алда – 337,9 мың. Алматы қаласында мұндай 226,7 мың көлік, Жамбыл облысында 206,3 мың, Қарағанды облысында 192,8 мың автомобиль тіркелген.

Автопарк одан әрі өсіп келеді. Ұлттық статистика бюросының ең жаңа мәліметі бойынша, 2026 жылғы 1 тамызда елдегі тіркелген автокөлік құралдарының жалпы саны 6 млн 59,2 мыңға жеткен. Оның 5 млн 81,5 мыңы немесе 83,9%-ы – жеңіл автомобильдер. Тек шілденің өзінде 169 133 көлік есепке қойылған.

Демек, Қазақстан үшін ескі автопарк мәселесі жекелеген жүргізушілерге ғана қатысты емес. Елдегі автомобильдердің елеулі бөлігі ұзақ жылдан бері пайдаланылып келеді.

Ескі көлік техбайқаудан өте алмай қала ма?

Жоқ, көліктің ескі болуының өзі оны пайдалануға тыйым салуға негіз болмайды.

«Жол жүрісі туралы» заңға сәйкес, шығарылған жылын қоса есептегенде жеті жылдан аспаған және кәсіпкерлік қызметте пайдаланылмайтын М1 санатындағы жеңіл көліктер міндетті техникалық қарап-тексеруден босатылады. Ал осы санаттағы жеті жылдан асқан автомобильдер міндетті техникалық байқаудан өтуге тиіс.

Яғни заңда «15 жылдан асқан», «20 жылдан асқан» немесе одан да ескі көліктерді автоматты түрде пайдаланудан шығаратын шектеу жоқ. Автомобиль белгіленген техникалық талаптарға сәйкес келіп, байқаудан өтсе, оның жол қозғалысына қатысуына тек жасына байланысты тыйым салынбайды.

Сондықтан жаңа ережелердің тікелей салдары ретінде Қазақстандағы ескі автомобильдер бірден азаяды деуге негіз жоқ.

Бірақ жанама әсері болуы мүмкін. Бұрын техникалық ақауы бола тұра жалған диагностикалық карта арқылы пайдаланылып келген көліктер үшін талап күшейеді. Өйткені жаңа жүйеде жалған карта автоматты түрде анықталып, мәліметтері дұрыс емес көлікке диагностикалық карта беру бұғатталуы тиіс.

Неге мемлекет жалған техбайқаумен күресті күшейтіп жатыр?

Көлік министрлігі бұған дейін жалған техникалық байқаудың салдары ақауы бар көліктердің жол қозғалысына жіберілуіне мүмкіндік беретінін ресми түрде мәлімдеген.

Министрлік таратқан ақпаратта мұндай жағдай жол-көлік оқиғаларына, соның ішінде адам өліміне әкелетін апаттарға ықпал етуі мүмкін екені көрсетілген. Осыған байланысты техникалық байқау операторларының жауапкершілігін күшейту және жалған тексеруге қарсы шаралар енгізу қарастырылған.

Көліктің техникалық жағдайына бақылау қазірдің өзінде полиция рейдтері кезінде де жүргізіліп келеді. Мәселен, Алматы полициясы жүк көліктерін тексеру кезінде тежегіш жүйесі, рульдік басқару, шиналар, жарық құрылғылары және пайдаланылған газдың экологиялық талаптарға сәйкестігіне назар аударылатынын хабарлаған.

Қызылорда облысында тамыз айында өткен «Қауіпсіз жол» іс-шарасының өзінде міндетті техникалық байқаудан өтпеген көліктерге қатысты 81 дерек анықталған.

Ескі көлік азая ма?

Қазіргі ережелерге қарасақ, жаңа техбайқау жүйесінің мақсаты ескі автомобильдерді жаппай пайдаланудан шығару емес.

Біріншіден, көліктің жасына байланысты жаңа шекті мерзім енгізілген жоқ. 20 жылдан асқан автомобиль де техникалық талаптарға сәйкес болса, байқаудан өте алады.

Екіншіден, негізгі өзгерістер диагностикалық карталардың дұрыстығына, ақпаратты цифрлық жүйеге жіберуге, жалған техбайқауды автоматты анықтауға және операторлардың жауапкершілігін арттыруға қатысты.

Үшіншіден, Қазақстан автопаркінің 45,1%-ының жасы 20 жылдан асатынын ескерсек, тек техникалық байқау тетігі арқылы елдегі ескі көліктер санын қысқа мерзімде күрт азайту қиын.

Сондықтан өзгерістің алғашқы нәтижесі автопарктің жасаруынан бұрын, техникалық ақауы бар көліктердің тексеруден формалды түрде өту мүмкіндігінің азаюынан көрінуі ықтимал. Ал ескі көліктер санының нақты азаюы жаңа автомобильдердің қолжетімділігі, халықтың табысы және автопарктің жаңару қарқыны сияқты әлдеқайда кең факторларға байланысты.

Басқаша айтқанда, жаңа талап «ескі көлікке» емес, қауіпсіздік талаптарына сай келмейтін көлікке бағытталған. Егер цифрлық бақылау көзделгендей жұмыс істесе, техникалық ақауы бар автомобильдің жалған диагностикалық картамен жолға шығуы қиындай түседі. Ал техникалық жағдайы талапқа сай ескі машиналар бұрынғыдай жолда жүре береді.