Ұлттық құрылтайдың V отырысы: Қызылорда – 2026 жыл

Қызылорда қаласында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен Ұлттық құрылтайдың бесінші отырысы өтеді. BAQ.KZ тілшілері Гүлжан РАМАНҚҰЛОВА мен Мақпал ОРЫНБЕК маңызды іс-шарадан онлайн-трансляция ұсынады. Құрметті оқырман, лентамызды жаңартуды ұмытпаңыздар.

ЖАҢАРТУ

13:27 – Қызылорда қаласында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен өткен Ұлттық құрылтайдың бесінші отырысының трансляциясы аяқталды.

13:25 – Президент Конституциялық комиссия құрылған соң Жалпыхалықтық референдум өтетін уақыттың белгіленетінін айтты:

Жалпыхалықтық референдум өтетін уақытты белгілейміз. Әлемдегі ахуал тым шиеленісіп тұрғанына қарамастан біз елімізде күрделі әрі түбегейлі өзгерістерді жүзеге асырдық. Халықтың қамы, мемлекеттің мүддесі – мен үшін баға жетпес құндылық. Алдағы уақытта да елімізді дамытып, тәуелсіздігімізді дамыта түсу жолында бар күш-жігерімді салып еңбек ете беремін.

13:19 – Мемлекет басшысы ертең маңызды Жарлыққа қол қоятынын айтты. 

Мен Конституциялық комиссия құру туралы шешім қабылдадым. Арнайы Жарлыққа ертең қол қоямын. Комиссия құрамына 100-ден астам адам кіреді. Оның ішіне Ұлттық құрылтай мүшелері, ақпарат құралдары басшылары, аймақтық мәслихат төрағалары мен қоғамдық кеңес мүшелері кіреді.

13:17 – Мемлекет басшысы: 

Жоспар бойынша, вице-президент президенттің тапсырмасы бойынша Қазақстан Республикасының мүдделерін халықаралық форумдарда, тиісті мемлекеттердің делегацияларымен келіссөздерде ұсынады, президенттің атынан парламентпен әрекеттеседі, сондай-ақ отандық және шетелдік қоғамдық, саяси, ғылыми, мәдени және ағартушылық ұйымдармен байланыс жасайды, және басқа да президент тапсырмаларын орындайды. Осы негізгі ережелер, яғни вице-президенттің қызметтік функционалы, Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс.

13:15 – Қазақстанда вице-президент болады. Оны Президент өзі тағайындайды. Тоқаев Ұлттық құрылтайда осындай ұсыныс жасады.

13:14 – Тоқаев: 

Халықтың қолдауына ие болса, Қазақстанның мемлекеттік құрылысының жаңа кезеңі басталады.

13:11 – Президенттің айтуынша, еліміздегі цифрландыру үдерісінің институционалдық-құқықтық негізі Ата заңда міндетті түрде аталып өтілуі қажет.

Конституцияда азаматтардың дербес цифрлық деректері заңмен қорғалатыны нақты айтылуы қажет деп санаймын.

13:09 – Тоқаевтың айтуынша, Президент өз міндетін атқара алмайтындай оқыс жағдай туындаса, оның өкілеттігі қалған мерзімге Сенат төрағасына беріледі.

Егер Сенат төрағасының мемлекетті басқаруға мүмкіндігі болмаса, президент өкілеттігі белгіленген тәртіпке сәйкес тиісті лауазым иелеріне өтеді. Бұл ретте мәселенің бәрі «қалған мерзімге» деген сөзге келіп тіреледі. Осы мәселені ерекше атап өткен жөн: қалған мерзім 6 айға да, 6 жылға да созылуы мүмкін. Сондықтан мемлекет басшысы мерзімінен бұрын қызметтен кетсе, екі айдың ішінде кезектен тыс президент сайлауы өтуі тиіс деген норма негізгі заңда нақты бекітілуі қажет. Бұл қадам халықаралық озық тәжірибеге сай келеді. Еліміздің кез келген басшысы билікке сайлау арқылы, яғни заңды түрде келуі керек. Бұл мен үшін өзгермейтін, маңызды ұстаным. Осы норма мемлекет басшылары үшін де ешқашан өзгермейтін қағида болуға тиіс, - деді ол.

13:08 – Қасым-Жомарт Тоқаев Президент мерзімінен бұрын қызметінен кетсе, оның орнына ел тізгінін кім қолға алатынын айтты.

13:05 – Президент: 

Қазақстанның халық кеңесі елдің жоғары консультациялық органы мәртебесіне ие болады.

13:04 – Ассамблеяның орнына Қазақстанның халық кеңесі құрылатын болды. Оның құрамында 126 адам болады.

13:03 – Президент: 

Квота – барлық этникалық және қоғамдық топтардың мүддесін ескеретін әлеуметтік әділеттіліктің айқын көрінісі. Сондықтан бұл квоталарды алдағы уақытта да сақтауды ұсынамын.

13:02 – Жаңа Парламентте төрағаның 3 орынбасары болуы мүмкін, ал комитет саны 8-ден аспайды.

13:01 – Тоқаев: 

Жаңа Парламентте депутаттар 5 жылға сайланады.

12:59 – Жаңа парламентте Ассамблеяның квотасы болмайды.

12:55 – Президент Парламенттегі депутаттар саны туралы: 

Бірінші тарап халық санына қарай пропорционалды уәкілдік беруді ұсынды. Екінші тарап депутат санын 500-ге дейін арттыру қажет деді.

12:56 – Құрылтайдың, яғни Парламенттегі депутаттар саны 145 болады.

12:54 – Президент парламентті Құрылтай деп өзгертуді ұсынды.

12:50 – Мемлекет басшысы: 

Қазақ мемлекетінің басшысы ретінде мен үшін тәуелсіздік қымбат дүние. Бұл елдегі ұран емес. Қазіргі дүрбелең заманда ұлттық стратегиямыздың негізгі қағидасы жалпы ұлттық бірлік пен келісім. Біз ел бірлігін сақтап, өркендеген, абыройлы, беделді әрі қуатты мемлекет құруды басты міндетіміз деп санауымыз қажет. Осы мақсатқа стратегиялық тұрғыдан қарап, парасатты, дана халық екенімізді көрсетуіміз керек. Бұрын да айттым, қазір де айтамын: біз тарихи жарақат алған ұлт психологиясынан біржола арылуымыз қажет. Біздің ұлтымыздың тағдырына жазылған қайғы-қасірет туралы пікірталасқа үнемі уақыт жұмсамауымыз керек. Бүкіл әлем өзгеріп жатыр, бізге де өзгеру уақыты келді.

12:49 – Тоқаев Қазақстанның Авраам келісімдеріне қосылуына қатысты пікір білдірді:

Мен Авраам келісімдеріне қатысу шешімінің дұрыс екеніне сенімдімін. Бұл келісімнің мәнін толық түсіну үшін оның атауына назар аудару керек: «Авраам», яғни Ибраһим, дін тарихында иудаизм, христиан және ислам діндеріне ортақ пайғамбар болып есептеледі. Қазақстан бүкіл адамзатты біріктіретін құндылықтарға сүйенуі тиіс. Біз түрлі халықтар мен дін өкілдері арасында татулықты қалаймыз. Сол себепті осы келісімге қосылуымыздың маңызы ерекше. Бұл шешім халықаралық беделімізге оң әсер береді. Қазақстан барлығына түсінікті, ақылға қонымды және әділ саясатты қолдаймыз. Осы ұстанымды әрдайым сақтаймыз. Сыртқы саясаттағы іс-әрекеттеріміздің бәрі бір ғана мақсатқа бағытталған: Қазақстанның жерінің тұтастығы, қауіпсіздігі және тәуелсіздігін қамтамасыз ету.

12:47 – Тоқаев: 

Қазақ мемлекетінің басшысы ретінде тәуелсіздік мен үшін бәрінен қымбат!

12:45 – Мемлекет басшысы медициналық сақтандыру қоры туралы да сөз қозғады:

Сондықтан мемлекеттік қызметкерлердің адалдығына деген сұраныс әлі де жалпы мемлекеттік деңгейдегі өзекті міндет болып отыр. Бетімен кеткен алаяқтар ұлттық қауіпсіздікке тікелей қатер төндіретін деңгейге жетті. Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру қорында қыруар қаржы талан-таражға түсіп жатқан кезде, сол жүйеде жедел жәрдем қызметі мен фельдшерлер жұмысын жалғастырып келеді.

12:43 – Тоқаев:

Қазақстанда иммиграциялық алаяқтық мәселесі өршіп барады. Еуропа мен АҚШ-та не болып жатқанын көріп отырмыз — бұл өзекті мәселе біздің ел үшін де маңызды. Құқық қорғау органдары шетелдіктерге заңсыз құжаттар берумен айналысқан алаяқтарды анықтап отыр. Қаржылық және экономикалық алаяқтықпен күресте барлық заң бұзушылар – жеке тұлғадан ұйымдасқан қылмыстық топқа дейін – қатаң жауапкершілікке тартылуы тиіс. Бұл қоғамды деструкциядан қорғаудың маңызды шарасы. Сондай-ақ азаматтардың жеке деректерін қорғау, қаржылық және цифрлық сауаттылықты арттыру қажет.

12:42 – Президент денсаулық сақтау саласындағы қаржыландыруды да сынады. 

Бүкіл ел сапалы экономикалық өсімге қол жеткізу және денсаулық сақтау саласындағы инфрақұрылымдық жобаларды дамыту үшін күш пен ресурстарын жұмылдырып отыр. Ал дәл осы кезде әлеуметтік салаға бөлініп жатқан қыруар қаржының қарапайым тілмен айтқанда, талан-таражға салынып жатқаны өкінішті. Ал 2024-2025 жылдары тек денсаулық сақтау саласын дамытуға ғана мемлекет 7,8 триллион теңге бөлді. 7,8 триллион. Бұл аз қаржы емес. Мұны қалай түсіну керек? Мемлекеттің білім мен денсаулық сақтауға жұмсайтын шығындары, ең алдымен, азаматтарымыздың өмір сапасын жақсартуға бағытталуы тиіс.

12:38 – Мемлекет басшысы Салық кодексіне қатысты да сын айтты:

Түптеп келгенде, Салық кодексі – өзгермейтін қасиетті құжат емес. Ал қоғам трансформация кезеңінен өтіп жатқан шақта кері байланыстың белсенді арналары айрықша маңызды. Азаматтардың өтініштерімен жүйелі жұмыс жүргізу елдің нақты қажеттіліктерін түсінуге, халықтың көңіл күйін сезінуге және олардың үміт-тілектеріне дер кезінде жауап беруге мүмкіндік береді.

12:37 – Президенттің айтуынша, жаңа инвестициялық цикл іске қосылды, жаңа шешімдер қабылданып жатыр. 

Экономика мен бизнес жаңа ережелерге көшуде. Үкімет пен жергілікті атқарушы органдар теңгерімді әрі нақты емес фискалдық транзитті қамтамасыз етуге міндетті. Жаңа Салық кодексін қолдануға қатысты қоғам тарапынан айтылып жатқан барлық орынды, конструктивті ұсыныстарды мұқият зерделеп, қажет болған жағдайда оған түзетулер енгізу керек.

12:35 – Президент экономистерге сын айтып, кадрлық өзгертулер жасау қажеттігін нұсқады. 

Энергетика саласына да ұқсас сын-ескертпелер жетерлік. Сірә, бұл бағытта нақты шешімдер қабылдауға тура келетін сияқты. Біздің басты стратегиялық мақсатымыз – сапалы экономикалық өсімнен айырылып қалмау. Осы мақсатта инфляцияны төмендету бойынша жұмыс басталды.

12:31 – Президенттің айтуынша, әуе жолдарын дамыту да ерекше маңызды. Жаңа халықаралық рейстерді ашу — тек экономика үшін емес, еліміздің ашық қоғам ретінде статусын көтеру үшін де қажет. Қазақстан арқылы бірнеше халықаралық маршрут өтеді, бұл оң конвенциялар, оларды қолдау керек. Қазақстан халықаралық транзиттік-транспорттық түйін ретінде өз орнын алуы тиіс.

Әуе тасымалы, әсіресе жүк авиациясы бойынша нақты стратегия қажет. Ел әлі күнге дейін Еуразиялық жүк авиациясының орталығына айналмағаны — қателік. Қолданыстағы мемлекеттік басқару шешімі дұрыс емес: жүк авиациясын ұйымдастыру міндеті темір жол компаниясына берілген. Егер үкімет бұл тапсырманы тиімді жүзеге асыра алмаса, оны жеке секторға беру қажет, - деді Тоқаев.

12:30 – Мемлекет басшысы:

Автокөлік жолдарын халықаралық стандарттарға сай жабдықтау — маңызды міндет. Біріншіден, бұл Қазақстанның батыс пен шығыс арасындағы транзиттік дәлізі рөлін күшейтеді, екіншіден, облыстар арасындағы көлік байланысын жақсартады. Жақында Қызылорда-Жезқазған жолының Қызылордаға тиесілі бөлігі салынып бітті. Жыл соңына дейін Ұлытау облысындағы жол қозғалысы толық ашылады, жалпы ұзындығы шамамен 400 шақырым. Биыл елімізде бұрын-соңды болмаған ауқымды инфрақұрылымдық жобалар басталады.

12:28 – Президент: 

Уақытылы ірі газ өңдеу жобаларын іске қосуға бақылауды күшейту қажет. Мұнда нақты нәтижелер керек, декларация емес. Энергетикалық жүйенің сенімділігін қамтамасыз ету маңызды резерв, бірақ осы ресурстар толықтай пайдаланылмай отыр. Бұл маңызды салада жұмыстар өте баяу жүріп жатыр. Шұғыл түрде елдің гидропотенциалын нақты бағалау қажет, себебі бұрынғы деректер Кеңес дәуірінен қалды және ескірген. Бізде осы бағытта жұмыс істейтін ғалымдар мен академиктер бар ма? Неліктен олар әлі күнге дейін нақты гидропотенциал картасын бермеді? Қазақстанның су энергетикалық ресурстарының сенімді картасын дайындау керек. Уақыт күтпейді, көрсетілген құжаттарды әзірлеу гидроэнергетиканы жедел дамытуға негіз болуы тиіс.

12:26 – Президент «ҚазақГаз» компаниясына сын айтты.

Қазіргі қосымша әкімшілік форматтар аясында біз «ҚазГаз» басшылығының алдына дезинфекцияланған учаскелерді игеруді өз қаражаты есебінен және инвесторларды тарту арқылы бастау міндетін қойдық. «ҚазақГаз» бар болғаны 350 миллион текше метр газ өндіреді. Ұлттық компанияның бағасы соншалықты жоғары көлемде қалыптасып отыр. Компанияда шамамен 10 мың адам жұмыс істейді, коммунистік матрицаның қандай екенін түсінбедім? Электр жүйесінің сенімділігін қамтамасыз етудегі маңызды резервтердің бірі – жарамды ресурстар. Олардың әлеуеті тиісінше пайдаланылмай отыр.

12:21 – Қасым-Жомарт Тоқаев:

Біз пиар-акциялар мен көз алдайтын жалған ілгерілеуге емес, нақты жетістікке ұмтылуымыз қажет. Цифрландыру және жасанды интеллект жылын сән қуып, ұрандату үшін жариялаған жоқпыз. Бүкіл мемлекеттік аппаратқа нақты міндет жүктеп отыр. Сондықтан мемлекет үшін айрықша маңызды, осы міндетті орындауға қатысты талаптар өте жоғары болмақ. Ол бағыттағы жұмыстың нәтижесі нақты көрсеткіштерге көшуге тиіс. Атап айтқанда, шешім қабылдау мерзімін қысқартуға, өнімділігін арттыруға және қызмет сапасын жақсартуға оң ықпал етуі керек.

12:19 – Президенттің сөзінше, жыл өткен сайын халықтың сана-сезімі өсіп, қоғамда азаматтық жауапкершілік деңгейі артып келеді. Заңнамалық өзгерістер де соған сай болуы өте маңызды. Заң мен тәртіп бәріне ортақ. Еліміздің әрбір азаматы заң талаптарын бұлжытпай орындауы тиіс.

12:17 - Мемлекет басшысы елде отбасы мен некенің институтын нығайту қажет екенін атап өтті.

Неке институтын ер мен әйелдің ерікті одағы ретінде, мемлекеттік түрде ресми бекітілген құндылық ретінде нығайту қажет. Сол бір уақытта, мемлекеттік ұстаныммен келіспейтін сенімдер үшін қылмыстық қудалауға немесе моральдық кемсітуге жол берілмеуі тиіс. Әрбір азаматқа таңдау жасау құқығы берілген, бірақ бұл таңдауды ешкім мәжбүрлеп қолдана алмайды. Мемлекет барлық азаматтардың құқықтарын, бостандықтарын, ар-намысын және абыройын мықтап қорғайтыны сөзсіз.

12:18 – Президент бүкіл елді дүрліктірген Нұрай есімді бойжеткеннің қазасына қатысты пікір білдірді: 

Ұлттық құрылтайға осы оқиға бойынша 130-дан астам өтініш келіп түсті. Күдіктінің Нұрайды аңдып, маза бермей қоқан-лоқы көрсеткені анықталып отыр. Ақыры бұл әрекет адам өліміне әкеп соқтырды. Осыған байланысты Ішкі істер министріне Шымкент қалалық департаментінің әрекетіне құқықтық баға беруді тапсырдым. Бас прокурор да бұл мәселені мұқият тексереді. Қыз алып қашу, адам ұрлау деген сөз – бұл ұлтымыздың мәнеріне нұқсан келтіретін, өрескел, жабайы қылмыс. Ондай қатыгездікке ешқашан жол беруге болмайды.

12:15 – Президент: 

Кез келген жағдайда патриотизмді нығайтуға тырысу қажет және мемлекеттік символиканы – туымызды, елтаңбамызды, көліктерде, үйлерде, көшелерде және елімізде немесе шетелде өтетін спорттық және басқа да іс-шараларда дұрыс пайдалану маңызды. Көк туымыздың желбіреп тұрғанын көргенде ерекше қуаныш сезіледі. Бұл арқылы еліміздің азаматтарының бірлігі мықты, ұлт ретінде тұтас екеніміз айқын көрінеді. Осындай әрекеттер олардың туған елін мақтан тұтатынын көрсетеді.

12:14 – Президент тазалық туралы да сөз қозғады:

«Таза Қазақстан» – әдемі ұран да, науқан да емес. Бұл – күнделікті қажырлы еңбектің нәтижесі. Тазалық – тәртіпті күшейтеді, ал тәртіп – жауапкершілікті арттырады. Осы маңызды тұжырымды ұрпақтың санасына сіңіру – өте маңызды. Біз сонда ғана нағыз өркениетті және ілгері қадам басушы ел боламыз, - деді Мемлекет басшысы.

12:11 – Президент мемлекеттік рәміздерді қадірлеуге қатысты да сөз қозғады:

Қазір қоғамда Қазақстанның мемлекеттік туын қалай және қашан қолданамыз деген маңызды мәселе талқыланып жатыр. Бұл мәселе арнайы нормалармен және ережелермен реттеледі. Мемлекеттік рәміздерге жеңіл-желпі, салғырт қарауға болмайды. Заң талабы әрдайым орындалуға тиіс. Дегенмен, ең алдымен заңның түпкі мәнін терең түсіну керек. Мемлекеттік рәміздерді қадірлеп, оларды жөнімен пайдаланатын отаншыл азаматтарды әрқашан қолдау қажет.

12:09 – Президент қыркүйек айында Қазақстанда халықаралық конференция өтетінін айтты.

«Ұлы Алтай. Түркілердің ата қонысы» атты халықаралық конференция өткізуді жоспарлап отырмыз. Бес жыл бұрын «Тәуелсіздік бәрінен қымбат» атты мақаламда заманауи ғылыми тәсілдерді пайдалана отырып, еліміздің жаңа академиялық тарихын әзірлеу міндетін қойған едім.

12:08 – Президент Ұлттық цифрлық мұра қорын құру бастамасын қолдады.

Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект қарқынды дамыған сайын, ұлттық бірегейлік пен ел бірлігін нығайту мәселесі бұрынғыдан да өзекті бола түсуде. Өзінің төл тарихы мен мәдениетін электрондық форматқа көшіріп, оны жаһандық цифрлық кеңістікке енгізе алған елдер ғана ұлттық болмысын сақтап қала алады. Мұны жаңа дәуірдің талабы деуге әбден болады. Түптеп келгенде, бұл — халқымыздың тарихи жады мен еліміздің болашағына тікелей қатысты мәселе. Осы тұрғыда халық жады мен ғылым-білім мұрасын жинақтайтын ұлттық цифрлық мұра қорын құру идеясын қолдаймын. «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» аясында қолға алынатын мұндай бастамалар тарихи мұрамызды сақтауға және оны терең зерделеуге кең мүмкіндік ашады.

12:04 – Тоқаев:

Ашығын айтсақ, ұлы бабаларымыздың өсиеттерін олардың мерейтойы кезінде ғана еске аламыз. Бұл дұрыс емес. Сондықтан Әл-Фараби, Яссауи және Абай ілімдерін жан-жақты дәріптейтін ғылыми жиындарды тұрақты өткізіп тұруымыз қажет.

12:03 – Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев:

Біз Абайдың қара сөздерін ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» деректі мұралар тізіміне енгізуіміз керек.

12:01 – Қасым-Жомарт Тоқаев:

Елімізде тарихи және құнды жәдігерлер көп. Ұлы даланың әрбір тау-тасы халқымыздың сан ғасырлық тарихынан сыр шертеді. Құнды жәдігерлеріміз бен ұлттық дәстүрлеріміз ЮНЕСКО-ның бүкіл әлемдік жәдігерлер тізімінде болуға әбден лайық деп санаймын.

12:00 – Президент:

Қоғамның санасы жаңғырмаса, реформалар ойдағыдай нәтиже бермейді. Бұл ақиқат. Сондықтан руханият мәселесіне айрықша мән береміз. Бұл салада бұрын-соңды болмаған ауқымды шаралар қолға алынды.

11:59 – Мемлекет басшысы:

Былтыр еліміздің ішкі саясатының негізгі қағидаттары, құндылықтары мен бағыттары бекітілді. Енді осы құжатты басымдық ретінде қарап, белсенді түрде іске асыруымыз керек.

11:58  – Сондай-ақ Президент демографиялық көрсеткіштің жоғарылағанын да атап өтті:

Халық саны 20,5 млн-ға жуықтады. Адамдардың орташа өмір сүру ұзақтығы 75,4 жасқа жетті.

11:57 – Президент:

Әйелдердің құқығы мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін нақты қадамдар жасалды. Лудомания, яғни ойынқұмарлыққа және нашақорлыққа қарсы белсенді күрес басталды. Аномастика саласындағы жұмыстар ретке келтірілді. Мемлекеттік наградалар жүйесіне жаңадан құрметті атақтар енгізілді. Сол арқылы еңбек адамдарының мәртебесі арта түсті. Бұдан бөлек, біз ұлттың жаңа сапасын қалыптастыратын басты құндылықтарымызды айқындап алдық. Ұрпақтың болашағына зиян келтіретін кеселдерге барынша тосқауыл қойдық.

11:56 – Тоқаев: 

Ұлттық қордың валюталық активтері 5 млрд долларға ұлғайды. Алтын валюталық қорымыз 65 млрд доллардан асты. Шағын және орта бизнестің экономикадағы үлесі 40%-ға жақындады.

11:55 – Президент былтыр бүкіл Орталық Азия аймағында Қазақстанның рекордтық көрсеткішке қол жеткізгенін атап өтті:

Былтыр экономикамыз 6,5%-ға өсті.  Еліміздің ішкі жалпы өнімі 300 млрд доллардан асты. Ал жан басына шаққандағы үлесі тәуелсіздік тарихында тұңғыш рет 15 мың доллар болды. Бұл бүкіл Орталық Азия аймағы бойынша рекордтық көрсеткіш.

11:53 – Мемлекет басшысы Ұлттық құрылтай отырысында Арал мәселесін де көтерді:

Қызылордаға келіп тұрып, Арал мәселесіне тоқтамай кету мүмкін емес. Қазір Аралды биіктету шаралары қолға алынып жатыр. Жоба жыл соңында басталады. Кіші Аралдың суының көлемін қайтаруға мүмкіндік болады.

11:52 – Мемлекет басышсы: 

Қызылорда қаласында әлеуметтік салада жақсы жаңалық көп. Үш жылда осы аймақта 34 білім беру, 5 мәдениет және спорт нысаны салынды. Оған қоса, 40 медицина нысаны ашылды. Менің тапсырмаммен Қызылордада 300 орынға арналған көпбейінді аурухананың құрылысы басталды. Көп ұзамай 500 орындық емхана және 200 орындық перзентхана салынады. Бір сөзбен айтқанда Қызылорда облысы барлық салада қарқынды дамып келеді. Облыстың жағдайы жақсы деп күмәнсіз айтуға болады. Бұл облыс әкімі Нұрлыбек Нәлібаевтың белсенді, табанды жұмысының нәтижесі.

11:50 – Президент:

Соңғы жылдары Қызылорда облысы заман талабына сай өзгеріп, өркендеп жатыр. Былтыр аймақтың ішкі жалпы өнімі 6,5 пайызға өсті. Үш жылда облысқа 2 трлн теңге инвестиция тартылды.

11:49 – Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев сөзін бастады:

Қызылорданың тарихи маңызы айрықша. Бір ғасыр бұрын Қазақстан астанасы болғаны мәлім. Бұл шаһарда Қазақстан болашағына қатысты маңызды шешімдер қабылданды

11:47 – Ерлан Қарин талқылауды аяқтау туралы ұсыныс білдірді.

11:41 – Жұбанов университетінің ректоры Лаура Қарабасова:

Ең алдымен, мектепке дейінгі тәрбиеде баланы қауіпсіз ортада, өздігінен әрекет етуге және өмірлік маңызы бар дағдыларға баулу маңызды. Осы орайда, Жапония тәжірибесіндегідей мектептерде ұжымдық жауапкершілікті үйрету аса қажет. Мәселен, тазалық апталықтарын өткізу, өз отырған орнын жинау секілді қарапайым дағдыларды қалыптастыру. Ал жоғары білім беру саласында студенттің өз елі мен қоғам алдындағы жеке миссиясын қалыптастыруға бағыттау ерекше маңызды. Бұл бір реттік сыныптан тыс шаралармен шектелмеуі тиіс, керісінше оқу процесіне интеграцияланған міндетті компонент болуы қажет деп есептейміз. Осыған орай, біздің университетімізде соңғы екі жыл қатарынан жүзеге асып келе жатқан, студенттерге құндылықтық бағдар беретін менторлар институтының жұмысын ерекше атап өткім келеді. Бұл институт жастардың кәсіби, тұлғалық және азаматтық әлеуетін мемлекетшілдік мүддемен ұштастыруға мүмкіндік береді.
Осы тәжірибені барлық жоғары оқу орындарына, соның ішінде техникалық және кәсіптік білім беретін мекемелерге енгізуді ұсынғым келеді. Біз осылайша жауапкершілігі жоғары, саналы, еркін ойлайтын, адал азаматтарды тәрбиелей аламыз деп сенемін.

11:40 – Сөз Жұбанов университетінің ректоры Лаура Қарабасоваға берілді.

11:39 – Сергей Пономарев: 

Қазір өкінішке қарай, болжап болмайтын құбылыстар басым. Әлеуметтік желілер жай ғана қарым-қатынас алаңы емес, қуатты саяси құралға айналды. Бірқатар елде наразылық науқандары, көшедегі жұмылдыру және күрт саяси өзгерістер көбіне онлайн платформалар арқылы басталып, үйлестірілгенін көріп отырмыз. Халықаралық тәжірибеге де назар аударғым келеді. Кейбір елдерде 14 жасқа дейінгі, тіпті кей жерлерде 16 жасқа дейінгі балалар мен жасөспірімдер үшін әлеуметтік желілерге қолжетімділік шектелген. Мұнда әңгіме тыйым салу үшін тыйым салу емес, цифрлық дәуірде ойлау қабілетін, талдау жасау дағдысын, тірі диалогты және кемел тұлғаны қалыптастыруды қорғау туралы болып отыр.

11:38 – Мәжіліс депутаты:

Сонымен қатар біз бүгінде зумерлер мен альфа буынына жататын жасөспірімдер арасында тірі, бетпе-бет қарым-қатынас кеңістігінің тарылып бара жатқанын көріп отырмыз. Клиптік ойлау қалыптасып, ақпаратты ой елегінен өткізбей, тексермей бірден әрекет ету әдетке айналып келеді. Бұл үстірт сыншылдыққа, бәрін жоққа шығаруға бейімділікке және шынайы өмірден алшақтау сезіміне әкелуде.

11:37 – Сергей Пономарев:

Басқа елдерде апталап шешілетін мәселелер бізде екі-ақ рет басу арқылы, бір сәтте жүзеге асады. Ең бастысы, елдегі цифрлық трансформация жеке Президенттің басым бағыты деңгейіне шығарылып, Сіздің стратегиялық басшылығыңызбен тікелей жүзеге асырылып отыр. Соның арқасында барлық билік институттары үйлесімді жұмыс істеп, азаматтар үшін нақты нәтижеге тез әрі жедел шешімдер ұсына алады.

11:36 – Пономаревтің айтуынша, қазіргі Мәжіліс – ел тарихындағы ең көппартиялы құрам. Онда тәжірибесі мен көзқарасы әртүрлі алты кәсіби партия өкілдік етіп отыр.

11:35 – Мәжіліс депутаты, Ұлттық құрылтай мүшесі Сергей Пономарев сөз алды. Ол партиялық тізімдерде әйелдерге арналған 30 пайыздық квотаны сақтаудың парламенттік реформаны қолдаудың маңызды тетігі екенін атап өтті.

11:34 –  «Әділ сөз» сөз бостандығын қорғау қоғамдық қорының президенті Қарлығаш Жаманқұлова қоспалаталы жүйеден бір палаталы модельге көшу мәселесінде партиялық тізімдердегі әйелдер квотасын сақтап қалу жөнінде жеке өтініш білдірді.

Сіз шешім қабылдау жүйесіне әйелдердің қатысуын кеңейтуді тұрақты түрде қолдап келесіз және бұл бағытты әрі қарай да қолдап отырсыз. Партиялық-саяси жүйе аясында заңнамалық реттеуді ұсындыңыз. Әйелдердің заң шығарушы органдардағы тұрақты қатысуы қабылданатын шешімдердің сапасын арттырады, күн тәртібін кеңейтеді. Осы себепті 2022 жылы сіз бастамашы болған саяси жүйені жаңарту қағидаттарының сабақтастығы мен институционалдық нығаюы аясында әйелдер квотасын 30 пайыз көлемінде норма ретінде сақтауды сұраймын.

11:31 – Жаманқұлова: 

Қылмыстық кодекстің 158-бабы журналистерді толыққанды қорғай алмай отыр. Осыған байланысты құқықбұзушылықтардың бір бөлігін әкімшілік жауапкершілік санатына көшіруді ұсынамыз. Бұл журналистердің кәсіби қызметін тиімді қорғауға мүмкіндік береді.

11:30 – "Әділ сөз" сөз бостандығын қорғау қорының директоры Қарлығаш Жаманқұлова сөз алды:

Президент мырза, БАҚ-ты қолдауыңызды сұраймын. Сырттан келетін ақпарат көлемі күн сайын артып келеді. Ал адамның оны түсініп, сараптау мүмкіндігі шектеулі. Сол оқиғалардың нарративтерін өзіміз айқындай алуымыз керек. Түсіндіру логикасын өзгелер емес, өзіміз белгілеуіміз қажет. Сонымен қатар медиасауаттытықты жүйелі түрде күшейту керек. Медиасауаттылық қоғамды сыртқы ақпараттық манипуляциялардан, қауіптерден қорғаудың құралы. Медиа сауаты бар азамат әлеуметтік желідегі жалған сөзге тәуелді болмайды. Осыған қоса, отандық БАҚ пен кәсіби журналистиканы қолдау маңызды. Шынайы, сапалы ақпаратқа сұраныс азайған жоқ. Отандық БАҚ бірқатар қиындыққа қарамастан өз жұмысын жемісті жалғастырып келеді. Осы орайда, Президент мырза, БАҚ-ты қолдауыңызды сұраймын.

11:29 – Марат Шибұтов: 

Президент әкімшілігі жанынан іріктеу комиссиясын құруды ұсынамын. Комиссия мүшелері өздері бұл конкурсқа ешқандай жағдайда қатыса алмайтындай болуы керек, яғни комиссия құрамында болған бүкіл кезеңде. Сол комиссия 3 тілде басып шығаруға арналған шамамен 50-100 кітапты іріктеп алсын. Осылайша біз тиімділікті барынша арттыра аламыз.

11:28 – Шибұтов ғылымды қаржыландырудың тиімділігі мен қайтарымы туралы мәселе көтерді.

Соңғы 6 жылда ғылымға бөлінетін қаржы 10 есе өсті: 23 миллиардтан 250 миллиард теңгеге дейін. Бұл – өте дұрыс әрі аса қажет саясат, өйткені ғылымсыз елдің дамуы мүмкін емес. Бірақ мәселе – сол қаржының нақты қайтарымында. Иә, қаржыландыруды 10 есе арттырдық. Бірақ соның нәтижесінде елеулі жаңалықтарды көрдік пе? Коммерциялық әзірлемелерді байқадық па? Кем дегенде ғылыми жарияланымдардың айтарлықтай өсімін көрдік пе? Ғылым нақты нәтиже беруі үшін мемлекеттік тапсырыс жүйесін өзгерту қажет, - деді саясаттанушы.

11:27 – Марат Шибұтов:

Бұдан бөлек, барлық әлеуметтік міндеттемелер сәулет-жоспарлау тапсырмасында нақты көрсетілуі тиіс. Тіпті, сол нысанның құны көлемінде айыппұл салу тетігін де енгізуге болады. Ақшаны Дубайдағы зәулім үйлерге емес, әлеуметтік инфрақұрылымға жұмсасын.

11:26 – Саясаттанушы: 

Осы меморандумдардың барлығына толық түгендеу жүргізу керек. Мен Алматыда бұл жұмыс істелгенін нақты білемін. Енді салынбай қалған нысандардың нақты санын анықтау қажет. Мұны кем дегенде Астана, Алматы, Шымкент қалаларында жасау керек. Соның нәтижесінде нақты әрі қатаң шаралар қабылдануға тиіс.

11:24 – Марат Шибұтов: 

Статистикаға қарасақ, биыл білім мен ғылымға шамамен 900 миллиард теңге бөлінген. Ал өткен жылы бұл сома 1,4 триллион болған. Неліктен азайды? Себебі оның ішінде осы әлеуметтік нысандарды құрылыс компаниялары салады деген күтілімдер бар. Бірақ ол орындалмай отыр.

11:23 – Сөзді саясаттанушы Марат Шибұтов алды:

Жаппай тұрғын үй салу кезінде құрылыс компаниялары әкімдіктермен әлеуметтік инфрақұрылым нысандарын салу туралы меморандумдар жасайды. Алайда бұл меморандумдардың орындалмауына ешқандай жауапкершілік қарастырылмағандықтан, олар сол нысандарды салмайды. Ал шын мәнінде, әңгіме ондаған объект туралы болып отыр. Егер солардың бәрі салынғанда, қазір бар оқушы орындарының тапшылығын толықтай жабуға болар еді.

11:21 – Депутат сөзін аяқтады.

Қазақта «Біріккен бітіреді, ұйымдасқан ұтады» деген сөз бар. Бұл сөздің артында елдік мүдде, жарқын болашаққа деген ұмтылыс атыр. Бұл ретте ауқымды реформаларды іске асыру бойынша атсалысатын боламыз, - деді Нұртай Сабильянов.

11:19 – Депутат:

Ел тарихындағы мерейлі белес той тойлаймен емес, санамыздың өзгергенін, жақсы әдеттердің қалыптасқанын көрсететін үлгі жұмыстармен, өнегелі істермен есте қалуы керек, - деді депутат Нұртай Сабильянов Құрылтайда.

11:17 – Сабильянов: 

Экологиялық жауапкершілік тек қана тұрғындардың белсенділігімен шектелмейді, оған елдегі барлық өндіріс орындарының, әсіресе экологиялық сын-қатері жоғары кәсіпорындарды тартуымыз қажет. Осы орайда тұғырлы тәуелсіздігіміздің 35 жылдығы аясында "Таза Қазақстан" бастамасын жаңа деңгейге көтеруді ұсынамын. Мерейтой аясында әркімнің өзінің ауласы мен көшесін, ауылы мен ауданын, қаласы мен өңірін көркейтуге үлес қосса екен. Тұрғындар ел тәуелсіздігінің 35 жылдығына дәл осылай атсалысса деген тілегім бар. Бұл халқымыздың тәуелсіздігіне тамаша тарту болады.

11:14 – Мәжіліс депутаты Нұртай Сабильяновтың ұсынысы:

Кәсіпкерлікті қолдау мақсатында жеңілдетілген несие жүйесін енгізу керек деп есептеймін. Мұны даму институттары мен банктердің қаражатын үлестіру арқылы жүзеге асыруға болады. Бизнесті қолдаудың мемлекетке қайтарымы болуы керек.

11:11 – Нұртай Сабильянов: 

Кеше экономикалық даму секциясының жұмысына қатыстым. Секцияда аймақтарды дамыту бойынша бірқатар бастамалар көтерілді. Әсіресе жаңадан құрылған Абай, Жетісу және Ұлытау облыстарында атқарылып жұмысқа оң нәтиже берілді.

Біз жақында әріптес депутаттармен бірге өңірлерге барып, халықпен кездестік. Сапарда халық ел бастамаларына жақсы баға беріп отыр. Өзім сайланған Абай облысына 1 трлн 200 млрд теңге бөлінді. Бұл біздің өңіріміз үшін бұрын-соңды болмаған нақты, қомақты қолдау, - деді депутат Сабильянов.

11:09 – Ерлан Қарин алғашқы сөзді Мәжіліс депутаты Нұртай Сабильяновқа берді.

Құрылтайдың Бурабайдағы бастамасынан кейін жоспарға сәйкес бірнеше бағытта жұмыс жүргізілді. Бұған қоса, осы уақыт ішінде 10 заң жобасы жұмысқа алынды, – деді Ерлан Қарин.

Құрылтайдың Бурабайда өткен төртінші отырысынан кейін Мемлекет басшысының бастамаларын іске асыру мақсатында 53 тармақтан тұратын арнайы жоспар бекітілді. Осы жоспарға сәйкес бірқатар маңызды бағыттар бойынша жүйелі жұмыстар жүргізілді, - деді Қарин.

11:06 – Мемлекеттiк кеңесші Ерлан Қарин Ұлттық құрылтайдың V отырысының ашылуында сөз сөйлеп жатыр. Ол бұған дейінгі Бурабайда өткен отырыстың қорытындысын жариялауда.

11:05 – Қызылордада Ұлттық құрылтайдың V отырысы өз жұмысын бастады.

10:43 – Бүгінгі Қызылордадағы отырыста да ел дамуына қатысты өзекті мәселелер күн тәртібіне шығарылады деп күтілуде. Құрылтай мүшелері, қоғам қайраткерлері мен сарапшылар әлеуметтік, саяси және мәдени бағыттағы ұсыныстарын ортаға салады. Отырыс шамамен 11:00-де басталады.

10:36 – Медиа орталықта тікелей эфир осы экраннан көрсетіледі.

10:30 – Ұлттық құрылтай отырысы елордадағы Казмедиа орталығынан тікелей эфирде көрсетіледі. БАҚ өкілдері алқалы жиыннан халыққа ақпарат тарату үшін медиа орталыққа жиналып жатыр.

Ұлттық құрылтай 2022 жылдан бері елдегі қоғамдық-саяси күн тәртібіндегі өзекті мәселелер талқыланатын тұрақты алаңға айналды. Алғашқы отырыстарда қоғамның сұранысына сай саяси реформалардың мазмұны, мемлекеттік басқару жүйесін жаңғырту, әділеттілік пен ашықтық қағидаттарын күшейту мәселелері кеңінен қозғалды. Сол кезеңде көтерілген бірқатар бастама кейін заңнамалық және институционалдық өзгерістерге негіз болды.

Одан кейінгі отырыстарда әлеуметтік саясат, аймақтардың дамуы, жастардың қоғамдық өмірге қатысуы, мәдениет пен ұлттық құндылықтарды сақтау, сондай-ақ білім беру саласындағы түйткілдерге басымдық берілді. Қоғам өкілдері нақты ұсыныстарын ортаға салып, мемлекеттік органдармен ашық диалог жүргізу тәжірибесі қалыптасты.

Ал 2025 жылға қарай Ұлттық құрылтай тек пікір алмасу алаңы емес, нақты ұсыныстар мен шешімдер пісіп-жетілетін қоғамдық институт ретінде орнықты. Құрылтайда айтылған бастамалардың іске асу барысы, олардың қоғамға әсері де жиі талқылана бастады.

Бүгінгі Қызылордадағы отырыста да ел дамуына қатысты өзекті мәселелер күн тәртібіне шығарылады деп күтілуде. Құрылтай мүшелері, қоғам қайраткерлері мен сарапшылар әлеуметтік, саяси және мәдени бағыттағы ұсыныстарын ортаға салады.