Таяу Шығыс бір айлық эскалациядан кейін: АҚШ пен Иран қақтығысы қайда бет алды

Таяу Шығыста АҚШ пен Иран арасындағы қақтығыстың ушыға түскеніне бір айдан асты. Бұл жағдай қашан аяқталуы мүмкін, реттеу мүмкіндігі бар ма, әлде шиеленіс одан әрі жалғаса бере ме? Осы сауал төңірегінде BAQ.KZ тілшісі сарапшылармен сөйлесті. 

Түйіні күрделі Таяу Шығыс

Саясаттанушы Ералы Нұржұма эскалация басталғанына бір айдан асқан соң қақтығыстың созылмалы сипат алып, тез шешімі жоқ екені анық байқалып отырғанын айтады. Оның пікірінше, АҚШ-тың әскери және технологиялық басымдығына қарамастан, Иран төзімділік танытып, жауап қайтара алатынын көрсетті. Бұл аймақтағы күштер тепе-теңдігін өзгертетін жаңа жағдай қалыптастырды.

Бір айлық әскери қақтығыстан кейінгі басты қорытынды – тіпті алпауыт державалардың өзі де жылдам жеңіске жете алмайды. АҚШ әуе соққылары, қысым және әуе кеңістігін бақылау арқылы әскери үстемдігін көрсетті – бұл күтілген жайт еді. Бірақ Иран таңғаларлық төзімділік танытты. Прокси күштер, асимметриялық жауаптар және өңірлік желілер арқылы ол ыдырап кеткен жоқ, шегінген де жоқ. Күштер балансы түбегейлі өзгерген жоқ, бірақ бұрынғыдан да күрделене түсті. АҚШ технологиялық тұрғыда мықты болса, Иран созылмалы қақтығыс тұрғысынан әлдеқайда қауіпті. Бұл түсінікті өзгертеді: Иран – бір соққымен еңсерілетін нысана емес. Байқап қарасақ, АҚШ пен оның одақтастары аятолла режимін ұзаққа созылатын құрлықтағы әскери операциясыз құлата алмайтын сияқты, – дейді саясаттанушы.

Оның сөзінше, жағдайдың әрі қарай өрбуін қақтығыстың күш көрсету кезеңінен өтіп, нақты шығындар мен маңызды инфрақұрылымдарға соққы жасалатын әлдеқайда қауіпті фазаға ауысқаны күрделендіріп отыр. Мұндай жағдайда тараптарға беделдік шығынсыз деэскалацияға бару қиын, алайда толыққанды соғысқа көшу де барлық қатысушы үшін аса қымбат әрі қауіпті сценарий.

Сондай-ақ ол АҚШ тактикалық тұрғыда басым болғанымен, стратегиялық деңгейде жағдай әлдеқайда екіұшты екенін атап өтті.

Қазір тактикалық тұрғыда АҚШ үстемдік етіп тұр, бірақ стратегиялық жағынан жағдай әлдеқайда күрделі. АҚШ эскалацияны бақылауда ұстап отыр және оның әскери ресурсы басым. Алайда Иран өңірге қысым жасау, логистика мен энергия нарығына ықпал ету арқылы қақтығысты созуға күш салып жатыр. Егер АҚШ-тың мақсаты – тез нәтиже болса, ол әзірге жоқ. Ал Иранның мақсаты – жеңілмеу болса, ол әзірге соны орындап келеді, – дейді саясаттанушы.

Ералы Нұржұма жақын перспективада қақтығыс аяқталуы мүмкін екенін, бірақ ол тек бейресми келісімдер жасалып, қазіргі статус-кво бекітілген жағдайда ғана іске асатынын айтады.

Әлемдік тәжірибеде мұндай сценарий – қақтығыстың статус-квомен аяқталуы – үйреншікті құбылыс. Әдетте тез аяқталуға түрткі болатын негізгі факторлар делдалдар арқылы жасалатын жабық келіссөздерде пайда болады. Яғни жария түрде ешкім шегінбейді, бірақ деэскалация жүріп, қазіргі жағдай бекітіледі. Егер тараптардың бірі қарсы жақты толықтай “қысуға” тырысса, қақтығыс одан әрі кеңейіп, толық ауқымды соғысқа айналу қаупі күшейеді, – дейді Ералы Нұржұма.

Саясаттанушының ойынша, қазіргі жағдайда ең көп бағаланбай қалған тарап – Иран. Оның пікірінше, АҚШ-тың жедел қысым жасап, тез нәтиже алуға құрған есебі Таяу Шығыстың күрделі шындығын толық ескермеген. Себебі Иран – жай ғана мемлекет емес, одақтастар, прокси құрылымдар және идеологиялық ықпалдан тұратын кең желінің орталығы.

Таяу Шығыстың шындығы әлдеқайда күрделі. Иран – жай ғана мемлекет емес, ол одақтастар, прокси топтар арқылы құрылған алып ықпал желісі, сондай-ақ ұжымдық Батыс пен Израильге қарсы жақтастарды біріктіретін идеологиялық машина. АҚШ, бәлкім, қысымның әсері тезірек болады деп есептеген шығар. Бірақ оның орнына кеңею қаупі жоғары, созылмалы сценарийге тап болды. Қазір бұл төзім мен шыдамның бәсекесіне айналды, кім ұзаққа шыдаса, қазіргі жағдайда жеңіс соған тиесілі болады, – деп түйіндеді саясаттанушы.

Көпжылдық жауласу

Саясаттанушы Таир Нигмановтың айтуынша, соғысқа дейін Таяу Шығыста өңірлік көшбасшылыққа төрт мемлекет таласып келді: Израиль, Сауд Арабиясы, Иран және Түркия.

Әрине, жағдайға айтарлықтай ықпал ете алатын басқа да ойыншылар бар. Мысалы, Катар көрші елдерде де, одан шалғай мемлекеттерде де белсенді саяси науқандар жүргізіп келді. Біріккен Араб Әмірліктері де маңызды ойыншы болып қала береді. Алайда нақты өңірлік лидерлікке басты үміткерлер осы төрт ел еді, – дейді саясаттанушы.

Сонымен қатар оның бағалауынша, кейінгі әскери қимылдар мен Иранға жасалған соққылар Тегеранның аймақтағы экономикалық және саяси мүмкіндіктерін әлсіретіп, күштер ара салмағын өзгертті.

Ауқымды бомбалаулар, әсіресе соңғылары және жарты жылдан астам уақыт бұрын болған 12 күндік соғыс кезіндегі соққылар Иранның экономикалық қуатына айтарлықтай соққы болды. Соның салдарынан оның өңірде белсенді саясат жүргізу мүмкіндігі де әлсіреді. Иран өз ықпалын көбіне хуситтер, “Хезболла” және өзге де ұйымдар секілді прокси топтар арқылы жүргізіп келді. Қолдағы еркін ресурстар азайған сайын бұл топтарды қолдау мүмкіндігі де шектеле береді, – дейді саясаттанушы.

Оның айтуынша, мұндай үрдіс бұған дейін де байқалған: тіпті жаппай бомбалаусыз-ақ Ирандағы экономикалық жағдайдың нашарлауы Тегеранды сыртқы ықпалын қысқартуға мәжбүрлеген. Мысал ретінде ол Башар Асад режимі көп жағдайда Иран қолдауына сүйенген Сирияны атады. Бұл қолдаудың әлсіреуі бір жыл бұрын режимнің құлау себептерінің бірі болған.

Жалпы, сарапшы мұның бәрі Иранның аймақтағы позициясының әлсірегенін көрсететінін айтады. Алайда оның сөзінше, халқы шамамен 90 миллион болатын, ондаған жыл бойы қатаң санкция жағдайында өмір сүруге бейімделген ірі мемлекет туралы сөз болып отырғандықтан, Иранды өңірлік лидерлік бәсекеден толық шығып қалды деуге әлі ерте. Дегенмен ел өте ауыр соққы алғаны анық.

Саясаттанушы АҚШ пен Иран арасында көпжылдық ашық жаулық сақталып отырғанын ерекше атап өтті. Бұған қоса, 2015 жылы екі ел арасында ядролық мәміле – Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспары жасалғанын еске салды. Бұл келісім Иранның ядролық бағдарламасын халықаралық бақылауға алуды көздеген еді. Кепілгерлері БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің бес тұрақты мүшесі мен Германия болды, сондай-ақ МАГАТЭ тартылған.

Сол кезде, яғни осыдан 11 жыл бұрын, тараптар көпжылдық жанжалды реттеуге ең жақын келген еді. Алайда Дональд Трамп алғашқы президенттік мерзімінде АҚШ-ты бұл келісімнен біржақты түрде шығарып жіберді.

Сондықтан бүгін жаңа келісімге қол жеткізу жолындағы негізгі кедергілердің бірі – Иранның АҚШ-қа сенімсіздігі. Тегеранда заңды сұрақ бар: егер жаңа келісімге қазір қол қойылса, келесі америкалық президент одан тағы да біржақты шығып кетпей ме? Бұл жаңа дипломатиялық шешім іздеуді едәуір қиындатады. Оның үстіне АҚШ мәміледен шыққаннан кейін келіссөздерге қайта оралу әрекеттері бірнеше рет жасалды, бірақ әр жолы жаңа эскалация толқындарынан тоқтап қалды. Сондықтан бұған дейін тез шешім болған деп айту қиын. Меніңше, ең маңызды мәселе де осы, – дейді сарапшы.

Араб елдеріне әсері

Таир Нигмановтың пікірінше, уақытша уағдаластықтарға қол жеткізілген күннің өзінде қақтығыс толық шешілді деуге әлі ерте, өйткені оның түпкі себептері сол күйі сақталып отыр.

Оның ойынша, қазіргі даму барысы Вашингтонның қысқа мерзімді қысым сценарийі іске аспағанын, ал Иран ұзақ әрі ауыр жауап беруге дайын екенін көрсетті. Бұл бүкіл өңірге әсер етіп отыр.

Әрине, жағдай АҚШ күткендей өрбіп жатқан жоқ, дегенмен олардың белгілі бір табыстары бар. Ал Иран оңайлықпен берілмейтінін және тек АҚШ-қа ғана емес, көрші мемлекеттердің инфрақұрылымына да елеулі зиян келтіре алатынын көрсетті. Атап айтқанда, соққылар араб елдерінің аумағындағы әскери нысандарға да тиді. Бірақ мұнда да шектеулер бар, өйткені Иранға бәрібір осы көршілерімен әрі қарай қатар өмір сүруге тура келеді. Иә, Арабия түбегіндегі монархиялар арасында Дональд Трамптың әрекеттеріне наразылық күшеюі мүмкін, әсіресе операция олармен келісілмегені байқалса. Оның жоспарлары мен нақты ниеттері ең жақын айналасынан басқа ешкімге түсінікті емес, – дейді ол.

Сондай-ақ сарапшы қақтығыстың салдары АҚШ пен Иран арасындағы тікелей текетірестен әлдеқайда ауқымды екенін атап өтті. Себебі болып жатқан жағдай араб мемлекеттерінің Тегеранға деген көзқарасына тікелей әсер етіп жатыр.

Араб елдерінің аумағындағы нысандарға жасалған соққылар олар үшін үлкен белгі болып, қауіпсіздікке көзқарасты қайта қарауға, қорғаныс қабілетін күшейтуге және Иран қаупін анағұрлым қатаң бағалауға итермелеуі мүмкін.

Иранмен қарым-қатынасы онсыз да күрделі мемлекеттер үшін бұл – Тегеран шын мәнінде ескеруге тиіс қауіп екенін тағы бір дәлелдейтін жағдай. Мұнда шиеленіс деңгейі әртүрлі: мысалы, Катар дәстүрлі түрде ұстамды ұстанымда болса, Сауд Арабиясы Иранның ең қатаң қарсыластарының бірі болып қала береді. Мұның бәрі араб елдерін қорғанысын күшейтуге және Иранды соққы беруге дайын қарсылас ретінде қабылдауға мәжбүрлейді. Бұдан бөлек, мұндай оқиғалар Иранның ядролық қаруға қол жеткізу ықтималдығына қатысты алаңдаушылықты одан әрі күшейтеді. Бұл, сөзсіз, Тегеранның өзіне тиімді емес, – деп түйіндеді сарапшы.