Такси нарығына жаңа талаптар: Қазақстанда жолаушы тасымалының ережесі өзгереді

Соңғы бірнеше жылда Қазақстанда такси қызметі күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналды. Бұрын көшеден көлік тоқтатып мінетін жұрт қазір телефондағы қосымша арқылы бірнеше минутта такси шақыруға үйренді. Әсіресе ірі қалаларда агрегатор қызметі қоғамдық көлікпен тең дәрежеде қолданылатын жүйеге айналып барады. Толығырақ BAQ.KZ материалында.

«Такси шақыру» – күнделікті дағдыға айналды

Әсіресе Астана, Алматы, Шымкент секілді ірі қалаларда агрегатор арқылы жұмыс істейтін такси қоғамдық көлікпен тең қолданылатын жүйеге айналды. Таңертең жұмысқа, кешке үйге, түнде әуежайға, демалыста сауда орталығына – жұрт таксиге бұрынғыдан әлдеқайда жиі мінеді.

Ұлттық статистика бюросы жариялаған мәліметке сәйкес, 2025 жылы Қазақстандағы такси қызметі нарығының кірісі 186,1 млрд теңгеге дейін ұлғайған. Бұл бір жыл бұрынғы көрсеткішпен салыстырғанда 17 еседен астам өсімді көрсетеді.

Жолаушы тасымалы көлемі де едәуір артқан. Өткен жылы елдегі такси қызметін 174,7 млн адам пайдаланған. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 138 пайызға жоғары көрсеткіш. Ал жолаушылар айналымының жалпы көлемі 3,2 млрд жолаушы-шақырымға жеткен.

Бірақ нарық қаншалықты тез өссе, мәселе де соншалықты көбейді.

Жол апатына түскен такси, техникалық тексеруден өтпеген көлік, бір аккаунтпен бірнеше адамның жұмыс істеуі, салық төлемейтін жүргізушілер, тіпті жалған тіркеумен жолаушы тасып жүргендер туралы әңгіме соңғы жылдары жиі айтыла бастады.

Сондықтан мемлекет такси саласын қайта реттеуге кірісті. Қазір Үкімет пен министрліктер дайындап жатқан өзгерістер жай ғана қағаздағы талап емес. Ендігі өзгерістер жолаушы қауіпсіздігін күшейтумен қатар, жүргізушілердің құқықтық мәртебесін нақтылауға да бағытталған.

Енді такси жүргізушісі «көрінбейтін адам» болмайды

Ұлттық экономика министрлігі ұсынып отырған негізгі өзгерістің бірі – такси қызметін бастамас бұрын әкімдікке арнайы хабарлама жіберу міндеті.

Бұған дейін көптеген жүргізуші тек қосымшаға тіркеліп, жұмысын бастап кететін. Мемлекет үшін нақты қай адамның қай көлікпен жолаушы тасып жүргенін бақылау қиын еді.

Енді жаңа жүйеде тасымалдаушы туралы мәлімет нақты көрсетіледі. Хабарламада:

• жүргізушінің деректері;
• көліктің маркасы;
• мемлекеттік нөмірі;
• шығарылған жылы;
• көлік ауысқан жағдайда өзгерген мәліметтер берілуге тиіс.

Қарапайым көрінгенімен, бұл талаптың артында үлкен мәселе жатыр.

Мәселен, жол-көлік оқиғасы болған жағдайда жауапты адамды анықтау қиынға соғатын жайттар жиі кездеседі. Кейде агрегатордағы бір аккаунтпен бірнеше жүргізуші кезектесіп жұмыс істейді. Ал кей көліктердің техникалық жағдайы мүлде тексерілмейді.

Министрлік жаңа тәртіп дәл осы бейберекетті азайтуы керек деп есептейді.

Такси нарығының көлеңкелі тұсы көп

Сарапшылар Қазақстандағы такси нарығы толық заңдастырылып болды деуге әлі ерте екенін айтады.

Өйткені бұл салада уақытша жұмыс істейтіндер көп. Бірі негізгі жұмысынан кейін кешке таксиге шығады. Енді бірі табысын жасырып жұмыс істейді. Кей жүргізушілер тіпті жеке кәсіпкер ретінде де тіркелмеген.

Осының бәрі салық мәселесіне де әсер етеді.

Бұған қоса, ресми тіркелмеген такси жолаушы қауіпсіздігіне де тәуекел туғызады. Егер көлік сақтандырылмаса немесе жүргізуші заңды тасымалдаушы саналмаса, апат кезінде жауапкершілік күрделене түседі.

Соңғы жылдары дәл осы мәселе қоғамда жиі талқыланды. Әсіресе әлеуметтік желіде такси қызметіне қатысты шағым көбейді.

Бірі жүргізушінің дөрекілігіне наразы. Бірі қауіпсіздікке алаңдайды. Ал енді бірі бағаның тұрақсыздығын айтып шағымданады.

Жаңа талап тарифке әсер ете ме?

Қоғамды алаңдатып отырған негізгі сұрақтың бірі – жаңа ереже такси бағасын қымбаттата ма деген мәселе.

Нарық мамандарының пікірінше, белгілі бір деңгейде бағаға әсер болуы мүмкін.

Себебі жүргізушілер енді:

- құжаттарын толық заңдастыруға;
- салық төлеуге;
- техникалық тексеруден жиі өтуге;
- қосымша рәсімдерге ақша жұмсауға мәжбүр болады.

Ал бұл шығын ақыр соңында тарифке қосылуы ықтимал.

Бірақ екінші тарап бұл өзгерістерді нарықты «тазартудың» жолы деп санайды.

Олардың айтуынша, жолаушы ең алдымен қауіпсіздік үшін төлейді. Таксиге отырған адам жүргізушінің кім екенін, көліктің ресми тіркелгенін және қандай жауапкершілік қарастырылғанын нақты білуі керек.

Такси жүргізушілері де қорғансыз қалып отыр

Соңғы уақытта Парламентте тек жолаушы мәселесі емес, жүргізушілердің жағдайы да көтеріле бастады.

Сенаторлар платформалық жұмыспен айналысатын азаматтардың құқықтық мәртебесін нақтылау қажет екенін бірнеше рет айтты.

Өйткені агрегатор арқылы жұмыс істейтін жүргізушілердің көпшілігі ресми қызметкер саналмайды.

Олардың тұрақты еңбек келісімі жоқ. Әлеуметтік кепілдік толық қарастырылмаған. Кей жағдайда платформалар аккаунтты ескертусіз бұғаттап тастайды. Ал жүргізуші өз құқығын дәлелдеуде қиындыққа тап болады.

Сенат депутаты Бибігүл Жексенбай бұл мәселені ашық көтерді. Оның айтуынша, платформалық жұмыстың ерекшелігін ескеретін жеке құқықтық жүйе қажет.

Салық жүктемесін жеңілдету үшін әлеуметтік төлемдерді есептеу кезінде шығындарды, яғни жанармай, көлік жөндеуді шегеріп тастау әдістемесін де қарастыруды ойластыру керек. Құқықтық мәртебе және тарифтік кепілдіктер бағытында платформалық жұмыстың ерекшеліктерін ескеретін жеке заңнамалық акт әзірлеуді, онда “тәуелсіз қызметкер” мәртебесін бекітіп, ең төменгі сағаттық төлем стандарттарын енгізуді қарастыру керек, – деді сенатор.

Бұл мәселе бекер көтеріліп отырған жоқ. Өйткені бүгін Қазақстанда жүздеген мың адам цифрлық платформалар арқылы табыс табады. Оның ішінде такси жүргізушілері мен курьерлер саны өте көп.

Инватакси тәжірибесі нені көрсетті?

Такси платформалары тек коммерциялық қызмет емес, әлеуметтік құралға да айналып барады.

Мысалы, Астана мен Алматыда инватакси қызметі мобильді қосымша арқылы жұмыс істей бастады. Бұрын мүгедектігі бар азаматтар көлікке алдын ала телефон арқылы тапсырыс беретін. Кейде сағаттап күтуге тура келетін жағдайлар болды.

Қазір жүйе өзгере бастады.

Енді азаматтар қосымша арқылы көлік шақырып, жүргізушінің қай жерде келе жатқанын онлайн бақылай алады.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі бұл тәжірибе қызметтің ашықтығын арттырғанын айтады. Жүргізушілерге де арнайы нұсқаулық беріледі. Яғни жолаушыны көлікке отырғызу, арбасын орналастыру, көмектесу тәртібі түсіндіріледі.

Бұл – цифрлық платформалардың әлеуметтік қызмет көрсету саласына да ене бастағанының белгісі.

Қазақстан такси нарығы қай бағытқа бет алды?

Әлемде такси нарығы түбегейлі өзгеріп жатыр. Кей мемлекеттер агрегаторларға қатаң талап енгізсе, кей елдер керісінше нарықты еркін қалдыруды жөн көреді.

Қазақстан әзірге осы екі бағыттың ортасындағы жолды таңдағандай көрінеді.

Бір жағынан мемлекет қауіпсіздік пен жауапкершілікті күшейткісі келеді. Екінші жағынан мыңдаған адамның табыс көзіне айналған саланы шамадан тыс қыспауға тырысып отыр.

Өйткені бүгін такси – жай ғана көлік емес.

Біреудің негізгі жұмысы. Біреудің қосымша табысы. Ал миллиондаған жолаушы үшін күнделікті қажетті қызмет.

Сондықтан такси нарығына енгізілетін жаңа талаптар тек жүргізушілерге ғана емес, күн сайын қосымша арқылы көлік шақыратын қарапайым халықтың өміріне де тікелей әсер етеді.