Домалақ анадан Зереге дейін: Қазақты тәрбиелеген ұлы аналар кімдер?

Мамыр айының екінші жексенбісінде Қазақстанда Аналар күні атап өтіледі. Соңғы жылдары бұл мереке отбасылық дата ғана емес, отбасы институтын нығайту мен ұлттық құндылықтарды дәріптеуге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігіне айналды. 2023 жылы Үкімет мерекені ресми түрде мамырдың екінші жексенбісіне ауыстырып, қазақстандық дәстүрді халықаралық тәжірибеге жақындатты. Қазақтың ұлы тұлғаларын тәрбиелеген аналар туралы толығырақ BAQ.KZ материалынан оқи аласыздар.

Алайда анаға деген құрмет қазақ мәдениетінде ешқашан күнтізбедегі бір күнмен шектелген емес. Ұлы дала тарихында ана бейнесі әрдайым ерекше орын алған – ол әулеттің ұйытқысы, болашақ батырлар мен хандарды, ақындар мен ағартушыларды тәрбиелеген тұлға ретінде танылды. Халық арасында «Әке ұл тәрбиелейді, ана ұлт тәрбиелейді» деген сөз бекер айтылмаған.

Бүгінде Қазақстанда дәстүрлі құндылықтарды сақтау мен жастар тәрбиесі жайлы жиі айтылған сайын, өткен дәуірдегі ұлы аналардың бейнесіне қоғам қайраткерлері де, ұстаздар да, билік өкілдері де қайта оралып жүр.

Домалақ ана – даналық пен рухани аналықтың символы

Қазақ тарихындағы ең қастерлі аналардың бірі – Домалақ ана, шын есімі Нұрила Әли Сыланқызы. Ол Бәйдібек бидің жары ғана емес, ел бірлігі мен даналықтың, рухани қуаттың символына айналған тұлға.

Түркістан облысындағы Домалақ ана кесенесі бүгінде Қазақстанның қасиетті орындарының бірі саналады. Жыл сайын бұл жерге мыңдаған адам зиярат етеді. Аңыздарға сүйенсек, Домалақ ана руаралық қақтығыстардың алдын алып, ел ішіндегі татулықты сақтап қалған.

Бүгінде Домалақ ана бейнесі елдің мәдени саясатында да жиі айтылады. Аналар күніне арналған құттықтауларда әкімдер, қоғам қайраткерлері мен министрлік өкілдері оны «даланы ұстап тұрған аналардың» символы ретінде атайды. Мәселен, 2025 жылы Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева Домалақ ана, Ұмай ана, Айғаным, Зере сынды аналардың ұлы тұлғалардың тағдырына ықпал еткенін ерекше атап өткен еді.

Зере мен Ұлжан – Абайды тәрбиелеген аналар

Қазақстанның ұлы аналары туралы айтқанда, Абай Құнанбайұлының әжесі Зере мен анасы Ұлжанды айналып өту мүмкін емес.

Замандастарының естеліктерінде Зеренің болашақ ақынның бойына халық ауыз әдебиетіне деген сүйіспеншілікті сіңіргені жиі айтылады. Ол Абайға эпостар мен аңыздарды айтып, кейін ақын шығармашылығында көрініс тапқан рухани негізді қалыптастырды.

Ал Ұлжанның парасаты, байсалдылығы мен адамға деген құрметі Абайдың дүниетанымына тікелей әсер еткен қасиеттер ретінде бағаланады.

Қазақстандық тарихшылар мен педагогтер Абай феноменін оны бала күнінде тәрбиелеген әйелдерден бөліп қарауға болмайтынын жиі айтады. Бұл – қазақы тәрбиенің басты ерекшеліктерінің бірі. Яғни бала тәрбиесі тек әке-шешенің емес, тұтас әулеттің міндеті саналған.

Айғаным – Шоқанның жанында тұрған тұлға

Қазақ тарихындағы ерекше аналардың бірі – ұлы ғалым әрі саяхатшы Шоқан Уәлихановтың әжесі Айғаным.

Өз дәуірі үшін өте сауатты, көзі ашық әйел болған Айғаным орыс зиялыларымен байланыс орнатып, немересінің білім алуына айрықша көңіл бөлген. Тарихшылардың пікірінше, дәл осы Айғаным әулет ішінде білім мен мәдениетке құрметпен қарайтын орта қалыптастырған.

XIX ғасыр үшін бұл сирек құбылыс еді. Айғаным тек үлкен шаңырақты басқарумен шектелмей, қоғамдық мәселелерге араласып, саяси шешімдерге ықпал етіп, билік өкілдерімен хат жазысып отырған.

Қазір Айғаным есімі мектеп бағдарламаларында, ағартушылық жобаларда жиі аталады. Ол – қазақ әйелінің білім мен парасат арқылы тұтас бір буынның қалыптасуына әсер ете алғанының айқын мысалы.

Батырларды тәрбиелеген аналар

Қазақ тарихында ана бейнесі ерлікпен де қатар айтылады. Дәл сол аналар ұлдарын жорыққа шығарып салып, олардың бойына ел мен жер алдындағы жауапкершілікті сіңірді.

Халық жадында Қабанбай батырдың, Бөгенбай батырдың және өзге де дала қорғандарының аналары туралы әңгімелер сақталған. Олар болашақ батырларды тәрбиелеп қана қоймай, әулеттің рухани тірегіне айналған.

Бұл әсіресе Ұлы Отан соғысы жылдарында айқын көрінді. Қазақ аналары ұлдарын майданға аттандырып, өздері тылда еңбек етті. Шаруашылықты жүргізіп, ауыр жылдары бүтін бір отбасының жүгін көтерді.

Бүгінде соғыс жылдарындағы аналардың бейнесі патриоттық тәрбиенің бір бөлігіне айналған. Қазақстан мектептерінде аналардың ел тарихындағы рөліне арналған ашық сабақтар, көрмелер мен еске алу кештері өткізіліп келеді.

Бүгін ұлы аналар туралы қалай айтылып жүр?

Соңғы жылдары Қазақстанда аналық тақырыбы мемлекеттік деңгейде жиі көтерілетін болды. Мәдениет және ақпарат министрлігі, білім беру ұйымдары мен қоғамдық бірлестіктер түрлі флешмоб, фестиваль және ағартушылық шаралар өткізіп келеді.

2025 жылы министр Аида Балаева #АнағаҚұрмет акциясын бастап, қазақстандықтарды аналары туралы естеліктер жариялауға шақырған еді.

Көптеген мектепте Аналар күніне орай ашық сабақтар ұйымдастырылып, балаларға Домалақ ана, Зере, Айғаным және қазақ тарихындағы өзге де белгілі аналар жайлы айтылады. Мұндай сабақтар арқылы ұстаздар оқушыларды тек тарихпен таныстырып қана қоймай, отбасы құндылығы мен ұрпақ сабақтастығының маңызын түсіндіруге тырысады.

Сарапшылардың пікірінше, мұндай тақырыптарға қызығушылықтың артуы – жастардың бойына дәстүрлі құндылықтарды қайта сіңіруге деген ұмтылыспен байланысты.

Неге ана бейнесі даладағы ең ұлы символ болып қалды?

Қазақ дүниетанымында ана әрдайым отбасы мүшесінен әлдеқайда биік ұғым саналған. Ол – тілдің, әулет жадының, салт-дәстүр мен тәрбиенің сақтаушысы.

Сондықтан ғасырлар өтсе де ұлы аналардың есімі халық жадынан өшкен жоқ. Олар әскер басқармаса да, жарлық шығармаса да, дәл сол аналардың тәрбиесі арқылы ақындар, хандар, батырлар мен ағартушылар қалыптасты.

Бүгінде қоғам қанша өзгерсе де, Қазақстанда ана бейнесі елді біріктіретін әрі ең қадірлі ұғымдардың бірі болып қала береді.