«Табиғат бәрін өздігінен тазарта алмайды»: Көпшілікті алаңдататын 8 дерек

Табиғат аясына демалуға барған адам қоқысын қалдырып кетеді.

 ©BAQ.KZ коллажы 18 Қараша 2026, 13:05
18 Қараша 2026, 13:05
140
Фото: ©BAQ.KZ коллажы

Табиғат аясына демалуға барған адам қоқысын қалдырып кетеді. Көшеде темекі шеккен біреу тұқылын жерге тастайды. Енді бірі орманда жаққан отын толық сөндірмей кетуі мүмкін. Мұндай әрекеттердің артында «біреу тазалап алар», «жаңбыр шайып кетер» немесе «табиғат өзі қалпына келер» деген түсінік жатқандай. Алайда адамның көзіне көрінбейтін зиянды да ешкім бір сәтте жойып жібере алмайды. Халықаралық зерттеулер табиғатқа тасталған қалдықтардың ондаған жыл сақталып, кейде мыңдаған шақырымға таралатынын, тіпті адамның бір ғана аяқ ізі тұтас экожүйеге әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. BAQ.KZ тілшісі табиғатқа немқұрайлы қараудың салдары туралы сегіз маңызды деректі жинақтады.

1. Жерге тасталған пластик бөтелке мыңдаған шақырымға жетуі мүмкін

Табиғат аясында демалып отырған адам су ішкен пластик бөтелкесін шөптің арасына тастап кетті делік. Өзі үшін бұл оқиға сол жерде аяқталды. Алайда бөтелкенің табиғаттағы жолы енді басталуы мүмкін. Алдымен жел оны жол жиегіне ұшырады. Кейін жауған жаңбыр жақын маңдағы арыққа ағызып әкетті. Арықтағы су өзенге, өзен үлкен су айдынына құйылды. Осылайша, адам тастаған қалдық бастапқы орнынан жүздеген, тіпті мыңдаған шақырымға алыстауы ықтимал.

БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасының (UNEP) мәліметінше, жыл сайын әлемдегі өзен, көл және теңіздерге 19–23 миллион тонна пластик қалдық түседі. Бұл – тек су экожүйелеріне таралатын қалдықтардың көлемі.

Пластиктің қауіптілігі оның ұзақ сақталуымен байланысты. Табиғатқа түскен пластик заттар күн сәулесінің, температураның және механикалық әсердің салдарынан біртіндеп ұсақ бөлшектерге ыдырауы мүмкін. Ғалымдар мұндай бөлшектерді микропластик деп атайды. Олар суға, топыраққа тарап, жануарлардың ағзасына түсуі ықтимал. Ал кейбір пластик қалдықтар балықтардың, құстардың және басқа да тіршілік иелерінің жарақаттануына немесе қырылуына себеп болады. Ең күрделісі – бүтін бөтелкені жинап алу салыстырмалы түрде оңай болғанымен, су мен топыраққа тараған микропластик бөлшектерін түгел алып тастау әлдеқайда қиын. Сондықтан адам қоқысты қайда тастағанын ұмытқанымен, оның табиғатқа әсері ұзақ уақыт жалғасуы мүмкін.

2. Көшеге тасталған темекі тұқылының зардабы қандай?

Көшеде келе жатқан адам темекісін шегіп болып, тұқылын аяқпен таптай салады. Бір қарағанда, мұнда тұрған ештеңе жоқ сияқты. Өйткені кішкентай ғана қалдықтың қоршаған ортаға айтарлықтай зияны болмайтындай көрінеді. Бірақ мәселенің ауқымын әлемдік статистикадан байқауға болады.  Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) 2022 жылы жариялаған мәліметіне сәйкес, жыл сайын әлемде шамамен 4,5 триллион темекі тұқылы тиісті орынға тасталмайды.

Темекі сүзгісі көпшілік ойлағандай табиғи мақтадан ғана жасалмайды. Оның негізгі құрамында целлюлоза ацетаты деп аталатын пластик материал бар. Сондықтан темекі тұқылы қоршаған ортаға түскеннен кейін ұзақ сақталып, уақыт өте микропластикке айналуы мүмкін. Оның тағы бір зиянды жағы бар. Темекі қалдығында никотин, ауыр металдар және басқа да химиялық заттар кездеседі. Олар жаңбыр суымен шайылып, топыраққа немесе су айдындарына түсуі ықтимал.

ДДҰ келтірген зерттеулердің бірінде темекі тұқылынан суға бөлінген заттардың балықтарға улы әсер ететіні анықталған. Осылайша, көшеге тасталған кішкентай тұқылдың өзі қоршаған ортаны ластау көзіне айналады. Әрине, көше тазалаушылар оның басым бөлігін жинауы мүмкін. Бірақ жаңбыр суымен шайылып кеткен химиялық заттарды қайта жинап алу мүмкіндігі шектеулі. Бір адамның әрекеті елеусіз көрінгенімен, оны миллиондаған адам күн сайын қайталаса, салдары да еселеп артады.

3. Адамның бір аяқ ізі табиғатта ондаған жыл сақталуы мүмкін

Табиғатқа зиян келтіру үшін міндетті түрде қоқыс тастау немесе ағаш кесу қажет емес екен. Кейде адамның жай ғана жүрген жолы да қоршаған ортаға әсер етеді. Мұны АҚШ-тың Ұлттық саябақтар қызметі жүргізген зерттеулерден көруге болады. Ғалымдардың мәліметінше, құрғақ және шөлейт аймақтардағы топырақтың бетінде көзге көріне бермейтін ерекше тірі қабат қалыптасады. Ол бактериялардан, балдырлардан, мүктерден, қыналардан және басқа микроағзалардан тұрады.

Мамандар оны топырақтың биологиялық қабығы деп атайды. Бұл қабат топырақты жел мен су эрозиясынан қорғауға, ылғалды сақтауға және өсімдіктердің өсуіне қолайлы жағдай қалыптастыруға көмектеседі. Алайда оның өте осал тұсы бар. Адам немесе көлік сол жерден өткенде биологиялық қабат бүлінуі мүмкін. АҚШ Ұлттық саябақтар қызметінің мәліметінше, кейбір шөлейт аймақтарда мұндай қабаттың қалпына келуіне ондаған, тіпті жүздеген жыл қажет болады.

Елестетіп көріңіз: адам бір жерге небәрі бір секундқа аяқ басады. Ал сол іздің табиғатқа әсері бірнеше ұрпақтың өмірімен өлшенуі мүмкін. Әрине, бұл барлық топыраққа тән құбылыс емес. Әңгіме негізінен құрғақ аймақтардағы ерекше осал экожүйелер туралы болып отыр. Соған қарамастан, зерттеу табиғатқа әсеріміздің біз ойлағаннан әлдеқайда күрделі екенін көрсетеді. Қазақстанның да кең аумағын шөл және шөлейт жерлер алып жатыр. Сондықтан табиғат аясында белгіленген соқпақтармен жүру, автокөлікпен рұқсат етілмеген жерлерге кірмеу және өсімдік жамылғысын таптамау маңызды. Өйткені табиғаттағы кейбір іздерді жаңбыр да, жел де тез өшіре алмайды.

4. Орманда толық сөндірілмеген от үлкен апатқа ұласуы мүмкін

Табиғат аясында демалып отырған адамдар от жақты делік. Демалыс аяқталған соң оттың үстіне аздап су құйып, үйіне қайтты. Сырттай қарағанда, жалын көрінбейді. Бірақ күлдің астындағы шоқ толық сөнбеген болуы мүмкін. Құрғақ шөп пен жел осындай жағдайда өрт қаупін күшейтеді.

АҚШ Ұлттық саябақтар қызметінің 2000–2017 жылдардағы статистикасына сәйкес, елдегі табиғи аумақтарда тіркелген өрттердің шамамен 85 пайызына адам әрекеті себеп болған. Олардың қатарында қараусыз қалған алау, дұрыс сөндірілмеген темекі, техникадан шыққан ұшқын және басқа да жағдайлар бар. Бұл көрсеткіш АҚШ-қа қатысты екенін ескерген жөн. Дегенмен ол адам әрекетінің орман өрттеріне қаншалықты ықпал ететінін аңғартады.

Мұндай өрттің салдары тек жанып кеткен ағаштармен шектелмейді. Жануарлар тіршілік ететін ортасынан айырылуы, топырақтың құрамы өзгеруі, өсімдіктердің кейбір түрлері жойылуы мүмкін. Өртті сөндіруге ондаған немесе жүздеген маман, арнайы техника мен авиация жұмылдырылуы ықтимал. Ал өрттен кейін орманды қалпына келтіру үшін ұзақ уақыт пен қомақты қаражат қажет.

Мәселенің тағы бір қыры бар. Өрттен кейін ағаш отырғызылғанымен, бұрынғы орман экожүйесі бірден қалыптаса қоймайды. Өйткені орман – ағаштардың жиынтығы ғана емес, өсімдіктер, жануарлар, жәндіктер мен микроағзалардан тұратын күрделі тіршілік ортасы. Демек, бірнеше минуттық немқұрайдылықтың зардабын жоюға жылдар кетуі мүмкін.

5. Антарктиданың қарынан да микропластик табылған

Антарктида – Жер шарындағы адам сирек баратын, табиғи ортасы салыстырмалы түрде аз өзгерген аймақтардың бірі. Соған қарамастан, бұл құрлық та адам әрекетінен туындайтын ластанудан толық қорғалмаған. 2022 жылы The Cryosphere халықаралық ғылыми журналында Антарктидадағы жаңа жауған қардың құрамынан микропластик табылғаны туралы зерттеу жарияланды.

Ғалымдар Росс аралының 19 нүктесінен қар үлгілерін жинаған. Зертханалық талдау нәтижесінде олардың барлығынан микропластик анықталған. Орта есеппен бір литр еріген қардан 29,4 микропластик бөлшегі табылған. Зерттеушілер олардың бір бөлігі жақын маңдағы ғылыми станциялардан таралуы мүмкін екенін айтады. Сонымен қатар ұсақ пластик бөлшектерінің ауа ағындары арқылы алыс қашықтыққа жету ықтималдығы да қарастырылған.

Бұл зерттеу Антарктиданың бүкіл аумағы бірдей ластанғанын білдірмейді. Алайда адамның іс-әрекетімен байланысты қалдықтардың шалғай табиғи аймақтардан да табылуының өзі маңызды. Микропластиктің ерекшелігі – оның көзге көріне бермейтіндігінде. Біз жерде жатқан бөтелкені, қағазды немесе пакетті байқап, жинап аламыз. Бірақ ауаға тараған микроскопиялық бөлшектерді дәл солай тазарту мүмкін емес. Осыдан табиғатқа келтірілген зиянның бәрі бірден байқала бермейтіні анық көрінеді. Адам өзі барған жерді тазалап кеткеннің өзінде, қоршаған ортаға таралған кейбір ластаушы заттардың қозғалысы жалғаса береді.

6. Балықшы жоғалтқан тор жылдар бойы балық аулауы мүмкін

Балықшы суға құрған торын жоғалтып алды делік. Біраз уақыт іздегенімен, таба алмады. Кейін жаңа құрал сатып алып, балық аулауды жалғастырады. Ал су астында қалған ескі тор ше?

Ол да тіршілік иелерін аулауды жалғастыруы мүмкін. АҚШ-тың Мұхиттар мен атмосфераны зерттеу ұлттық басқармасы (NOAA) мұндай құбылысты ghost fishing, яғни «елес аулау» деп атайды. Суға батып кеткен немесе қараусыз қалған балық аулау торлары мен басқа құралдар балықтарды, шаяндарды, тасбақаларды және су құстарын шырмап қалуы мүмкін. Жануарлар одан босана алмай, жарақат алады немесе қырылады. NOAA жариялаған зерттеулердің біріне сәйкес, АҚШ-тағы Чесапик шығанағында қараусыз қалған шаян аулау қақпандарының салдарынан жыл сайын шамамен 3,3 миллион көк шаян қырылады.

Бұл – зерттеу жүргізілген нақты аймаққа қатысты бағалау.

Мәселенің қауіптілігі сол, балықшы тастап кеткен немесе жоғалтқан құрал адам бақылауынан шыққаннан кейін де тіршілік иелеріне зиян келтіруі мүмкін. Мұндай жағдай суға тасталған қармақ жібіне, пластик қаптамаларға және өзге де қалдықтарға қатысты кездеседі. Адам табиғаттан кетеді, ал оның қалдырған заты тіршілік ортасына әсер етуін тоқтатпайды.

7. Қоқысқа тасталған тамақ климаттың өзгеруіне де әсер етеді

Үйде дайындалған тағамның бір бөлігі желінбей қалды. Бірнеше күн тоңазытқышта тұрған соң бұзылып, қоқысқа тасталды. Мұндай жағдай көпшілікке таныс. Алайда азық-түлік ысырабы тек экономикалық шығын емес. Оның табиғатқа да айтарлықтай әсері бар. БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы жариялаған Food Waste Index Report 2024 есебіне сәйкес, 2022 жылы әлемде 1,05 миллиард тонна азық-түлік қалдығы түзілген.

Бұл дүкендерде, қоғамдық тамақтану орындарында және үй шаруашылықтарында ысырап болған азық-түлік көлемін қамтиды. Аталған көрсеткіш тұтынушыларға қолжетімді азық-түліктің шамамен 19 пайызына тең. Есепке тағамның жеуге жарамсыз бөліктері де кіреді. Бір қызығы, азық-түлік ысырабы климаттың өзгеруіне де ықпал етеді. БҰҰ бағалауынша, азық-түлік шығыны мен ысырабы әлемдегі парниктік газдар шығарындыларының шамамен 8–10 пайызына жауапты.

Мұның бірнеше себебі бар.

Біріншіден, тағам өндіру үшін су, энергия, жер және басқа табиғи ресурстар жұмсалады. Егер өнім пайдаланылмай қоқысқа тасталса, оны өндіруге кеткен ресурстар да босқа жұмсалған болады.

Екіншіден, азық-түлік қалдықтары оттегі жетіспейтін жағдайда ыдырағанда метан бөлінуі мүмкін. Бұл – жаһандық жылынуға ықпал ететін парниктік газдардың бірі.

Сондықтан тағамды ысырап етпеу тек үнемшілдікке жатпайды. Ол қоршаған ортаға түсетін салмақты азайтудың да бір жолы. Бұл жерде маңызды мәселе бар: табиғатты қорғау үшін кейде қоқысты жинаудың өзі жеткіліксіз. Ең алдымен, оның пайда болуын азайту қажет.

8. Әлемде электрондық қалдықтардың төрттен бірі де ресми түрде қайта өңделмейді

Қолымыздағы смартфон ескірді, компьютер істен шықты немесе құлаққап жарамсыз болып қалды делік. Көп жағдайда оны жаңасына ауыстырамыз. Ал бұрынғы құрылғының қайда кететініне аса мән бермейміз. Бірақ технология дамыған сайын электрондық қалдықтар да көбейіп келеді.

Халықаралық электр байланысы одағы (ITU) мен БҰҰ-ның Оқу және зерттеу институтының (UNITAR) бірлескен есебіне сәйкес, 2022 жылы әлемде 62 миллион тонна электрондық қалдық түзілген.

Бұл көлемді 40 тонналық жүк көліктеріне артса, шамамен 1,55 миллион көлік қажет болар еді. Ең маңыздысы, аталған қалдықтардың небәрі 22,3 пайызы ғана ресми түрде жиналып, экологиялық талаптарға сай қайта өңделген. Қалған бөлігінің бәрі табиғатқа тасталды деген сөз емес. Бірақ олардың қауіпсіз өңделгені жөнінде толық ресми есеп жоқ. Электрондық құрылғылардың құрамында алтын, мыс және басқа да бағалы металдар болады. Сонымен қатар оларда дұрыс өңделмеген жағдайда қоршаған ортаға қауіп төндіретін заттар кездесуі мүмкін.

Сондықтан мұндай қалдықтарды бейберекет тастау немесе қауіпсіздік талаптарын сақтамай өңдеу топырақ пен судың ластану қаупін арттырады. Бір қарағанда, істен шыққан телефонды қоқысқа тастау мәселені шешкендей көрінеді. Бірақ шын мәнінде оның кейінгі тағдыры арнайы жинау және өңдеу жүйесінің жұмысына байланысты. Құрылғының үйден шығарылуы оның қоршаған ортаға әсері де тоқтады дегенді білдірмейді.

«Біреу тазалап алар» деген түсініктің құны қанша?

Жоғарыдағы деректерден бір заңдылықты байқауға болады. Табиғатқа зиян келтірген адам көбіне оның салдарын өзі жоймайды. Орманда өрт шықса, оны өрт сөндірушілер сөндіреді. Көшедегі қоқысты коммуналдық қызметкерлер жинайды. Ластанған су айдындарын тазалауға мамандар тартылады. Ал бүлінген табиғи аумақтарды қалпына келтіруге мемлекет пен қоғам қаражат жұмсайды. Басқаша айтқанда, бір адамның жауапсыз әрекетінің салдарын жоюға басқа адамдардың уақыты, еңбегі мен қаржысы кетуі мүмкін.

БҰҰ-ның 2024 жылғы Global Waste Management Outlook есебінде 2020 жылы әлем бойынша қалдықтарды басқаруға тікелей 252 миллиард доллар жұмсалғаны көрсетілген. Ал қоршаған ортаның ластануынан, денсаулыққа келетін зияннан және климаттың өзгеруінен туындайтын жанама шығындарды қоса есептегенде, бұл көрсеткіш 361 миллиард долларға жеткен.

Сарапшылардың болжамынша, қалдықтарды басқару тәсілі өзгермесе, 2050 жылға қарай осы шығынның жылдық көлемі 640 миллиард доллардан асуы мүмкін. Бұл – табиғатты ластаудың экономикалық салдарын көрсететін деректердің бірі.

Алайда мәселе қаржымен ғана өлшенбейді.

Ластанған аумақты тазартуға, ағаш отырғызуға, қайта өңдеу зауыттарын салуға болады. Бірақ жойылған тіршілік иелерін қайтару, бүлінген экожүйені бастапқы қалпына келтіру немесе қоршаған ортаға тарап кеткен барлық ластаушы затты жинап алу әрдайым мүмкін емес. Сондықтан «біреу тазалап кетеді» деген түсініктің осал тұсы да осы. Қоқысты жинайтын адам табылғанымен, табиғатқа келтірілген зиянды толық жоятын мүмкіндік әрқашан бола бермейді.

«Таза Қазақстан»: тазалық бір күндік сенбілікпен шектелмеуі керек

Табиғатқа жауапкершілікпен қарау мәселесі Қазақстанда да ерекше назарға алынып отыр. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен қолға алынған «Таза Қазақстан» жалпыұлттық жобасы елді мекендерді тазарту, көгалдандыру, абаттандыру және тұрғындардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған.

2026 жылғы 22 қазанда жарияланған мәліметке сәйкес, жыл басынан бері «Таза Қазақстан» акциясына 8 миллионнан астам адам қатысқан. Осы уақыт аралығында 192 мың гектар аумақ тазартылып, 1 миллион тоннадан астам қалдық жиналған. Сондай-ақ 1,5 миллион түп ағаш отырғызылған. Ал Үкіметтің 2026 жылғы 10 қазандағы ақпараты бойынша, бастама іске қосылғаннан бері ел аумағында 9 мыңнан астам заңсыз қоқыс үйіндісі жойылған.

Елімізде қалдықтарды өңдеу инфрақұрылымын дамыту жұмыстары да қолға алынған. Астана, Алматы қалалары мен Жамбыл облысында жалпы құны 300 миллиард теңгеден асатын жаңа қоқыс өңдеу кешендерін салу жобалары жүзеге асырылып жатыр. Бұл шаралар қоршаған ортаны қорғау бағытында атқарылып жатқан жұмыстың ауқымын көрсетеді. Дегенмен табиғатты қорғаудың нәтижесін тек жиналған қоқыстың көлемімен немесе отырғызылған ағаштардың санымен бағалау жеткіліксіз. Өйткені бүгін тазартылған саябақ ертең қайта қоқысқа толса, мәселенің түпкі себебі жойылмағаны. Сол сияқты ағаш отырғызу маңызды болғанымен, оның өсіп-жетілуіне жағдай жасау да қажет. Сондықтан «Таза Қазақстан» бастамасының ұзақ мерзімді нәтижесі тұрғындардың күнделікті дағдысы мен қоршаған ортаға деген көзқарасының өзгеруіне де байланысты.

Бұл жерде жауапкершілікті тек азаматтарға жүктеу дұрыс емес. Мемлекет қолжетімді инфрақұрылым қалыптастырып, қалдықтарды жинау мен қайта өңдеу жүйесін дамытуы қажет. Кәсіпорындар да өз қызметінің қоршаған ортаға әсерін азайтуға міндетті.

 

Наверх