Қылмыс төмендеді: Қазақстан қауіпсіздікті қалай күшейтіп жатыр?

Қауіпсіздік – кез келген мемлекеттің тұрақты дамуының негізгі шарты. Азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғау, қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыстың алдын алу, төтенше жағдайлардың зардаптарын азайту және жол қауіпсіздігін қамтамасыз ету бүгінгі таңда Қазақстанның мемлекеттік саясатының маңызды бағыттарының біріне айналды. Осы мақсатта елімізде қоғамдық қауіпсіздік жүйесін жаңғыртуға бағытталған кешенді бастамалар жүзеге асырылып келеді. Соның ішінде «Қауіпсіз қоғам» ұлттық жобасы қоғамдық қауіпсіздікті жаңа деңгейге көтеруді көздейтін стратегиялық қадам ретінде бағаланады, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Жолдауларында азаматтардың қауіпсіздігі мемлекеттің басты міндеттерінің бірі екенін бірнеше рет атап өтті. Қазіргі жағдайда қауіпсіздік ұғымы тек қылмыспен күресумен ғана шектелмейді. Ол цифрлық қауіпсіздік, жол қозғалысы қауіпсіздігі, төтенше жағдайлардың алдын алу, балаларды қорғау, тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы іс-қимыл және қоғамдық кеңістіктегі қауіпсіз ортаны қалыптастыру сияқты көптеген бағыттарды қамтиды.

Қауіпсіз қоғам құрудың жаңа моделі

Қазақстанда қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесі соңғы жылдары елеулі өзгерістерден өтті. Ішкі істер органдары сервистік модельге көшіп, жазалау тәсілінен алдын алу қағидатына басымдық берілуде. Сонымен қатар цифрлық технологияларды пайдалану арқылы құқық бұзушылықтардың алдын алу жұмыстары күшейтілді.

Ішкі істер министрлігі әзірлеп жатқан қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету тұжырымдамасының негізгі мақсаты – азаматтардың өмірін, денсаулығын, мүлкін және құқықтарын қылмыстық қол сұғушылықтан қорғауды күшейту болып табылады. Құжат қоғамның нақты сұраныстары мен халықаралық тәжірибені ескере отырып әзірленуде.

Сарапшылардың пікірінше, қазіргі заманғы қауіпсіздік жүйесінің тиімділігі құқық қорғау органдарының санына емес, технологиялық мүмкіндіктеріне, деректерді талдау қабілетіне және профилактикалық жұмыстың сапасына байланысты.

Қылмыс деңгейі төмендеп келеді

Қоғамдық қауіпсіздіктің негізгі көрсеткіштерінің бірі – қылмыс деңгейі. Соңғы жылдары елімізде құқық бұзушылықтардың алдын алуға басымдық берілуінің нәтижесінде бірқатар оң өзгерістер байқалуда.

Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 2026 жылдың бірінші тоқсанында еліміздегі қылмыс деңгейі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9 пайызға немесе 2 150 фактіге төмендеген. Қылмыстың азаюы барлық негізгі санаттар бойынша байқалып, бұрын сотталғандар, кәмелетке толмағандар, мас күйде жасалатын, қоғамдық орындардағы және тұрмыстық құқық бұзушылықтардың саны қысқарған. Бұл құқық қорғау органдарының алдын алу жұмыстарының тиімділігін көрсетеді.

Қылмыстың алдын алу бағытында учаскелік полиция қызметін күшейту, бейнебақылау жүйелерін кеңейту, қоғамдық орындарды цифрландыру және тәуекелдерді ерте анықтау құралдарын енгізу жұмыстары жүргізілуде.

Қазіргі таңда еліміздің көптеген қалаларында «Сергек» секілді интеллектуалды бейнебақылау жүйелері жұмыс істейді. Жасанды интеллект элементтері енгізілген мұндай жүйелер құқық бұзушылықтарды жедел анықтауға және қылмыстарды ашу деңгейін арттыруға мүмкіндік беруде.

Жол қауіпсіздігі – өзекті мәселе

«Қауіпсіз қоғам» ұлттық жобасының маңызды бағыттарының бірі – жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

Жол қауіпсіздігі саласындағы негізгі міндеттердің қатарында:

• интеллектуалды жол бақылау жүйелерін кеңейту;
• жол инфрақұрылымын жаңғырту;
• жүргізушілердің жауапкершілігін арттыру;
• балалар қауіпсіздігін күшейту;
• апат қаупі жоғары учаскелерді қайта жобалау бар.

Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитетінің деректеріне сәйкес, 2025 жылы елімізде 36 146 жол-көлік оқиғасы тіркеліп, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 14,4%-ға жоғары болды. Апаттар салдарынан 51 мыңнан астам адам зардап шегіп, 2 330 адам көз жұмды.

Сонымен бірге маңызды оң көрсеткіш те бар. Медициналық көмектің сапасын арттыру және жедел әрекет ету жүйесін жетілдіру нәтижесінде жол апаттарынан болатын өлім көрсеткіші 9,7 пайызға төмендеген.

Бұл жағдай жол қауіпсіздігі мәселесінің әлі де күрделі екенін және жүйелі шараларды қажет ететінін көрсетеді.

Цифрлық технологиялар қауіпсіздікті күшейтеді

Қазіргі кезеңде қауіпсіз қоғам құрудың басты құралдарының бірі – цифрландыру. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде заманауи технологияларды пайдалану құқық қорғау органдарының тиімділігін едәуір арттырады. Қазақстан да бұл бағытта жүйелі жұмыстар жүргізіп, қауіпсіздік саласына цифрлық шешімдерді белсенді енгізіп келеді.

Сарапшылардың бағалауынша, бейнеаналитика, жасанды интеллект, биометриялық сәйкестендіру және үлкен деректерді талдау жүйелері құқық қорғау органдарының мүмкіндіктерін кеңейтіп, қылмыстың алдын алу деңгейін жаңа сатыға көтеруге қабілетті. Мұндай технологиялар құқық бұзушылықтарды тіркеумен ғана шектелмей, қауіп-қатерді алдын ала болжауға және жедел әрекет етуге мүмкіндік береді.

Қазақстанда қоғамдық орындардағы бейнебақылау камераларының саны жыл сайын артып келеді. Ішкі істер министрлігінің деректеріне сәйкес, бүгінде елімізде 1,4 миллионнан астам бейнекамера жұмыс істейді. Оның жүздеген мыңы жедел басқару орталықтары мен полиция бөлімдерінің бақылау жүйелеріне қосылған. Камералардың бір бөлігі жасанды интеллект элементтерімен жабдықталып, адамның қатысуынсыз күдікті әрекеттерді анықтауға мүмкіндік береді.

Еліміздің ірі қалаларында енгізілген «Сергек» және өзге де интеллектуалды бақылау жүйелері қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиімді құралдарының біріне айналды. Бұл жүйелер жол қозғалысы ережелерінің бұзылуын анықтап қана қоймай, іздеуде жүрген адамдарды, күмәнді көлік құралдарын және құқық бұзушылық қаупі жоғары жағдайларды автоматты түрде тіркей алады. Нәтижесінде полиция қызметкерлері уақытын қағазбастылыққа емес, нақты қауіптердің алдын алуға жұмсауға мүмкіндік алады.

Цифрлық технологиялардың тағы бір маңызды артықшылығы – мемлекеттік органдар жұмысының ашықтығын арттыруы. Бүгінде көптеген қызметтер электронды форматқа көшіріліп, азаматтар полицияға өтініш беру, құқықтық көмек алу немесе қажетті ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігіне ие болды. Бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендетіп, халық пен құқық қорғау органдары арасындағы сенімді нығайтуға ықпал етеді.

Мамандардың пікірінше, алдағы жылдары қоғамдық қауіпсіздік жүйесінде жасанды интеллекттің рөлі одан әрі күшейе түседі. Үлкен деректерді талдау арқылы құқық бұзушылықтардың ықтимал орындары мен уақытын болжау, төтенше жағдайлардың алдын алу және жедел әрекет ету жүйелерін жетілдіру мүмкіндігі артады. Сондықтан цифрландыру «Қауіпсіз қоғам» ұлттық жобасының негізгі тетіктерінің бірі ретінде қарастырылып, қауіпсіз әрі жайлы орта қалыптастыруға қызмет етуде.

Төтенше жағдайларға дайындық

Қауіпсіз қоғам құру тек құқықтық тәртіппен шектелмейді. Қазақстан үшін табиғи және техногендік қауіптердің алдын алу мәселесі де ерекше маңызды. Климаттың өзгеруі, табиғи апаттардың жиілеуі және урбанизация үдерісінің қарқындауы төтенше жағдайлардың алдын алу жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр.

Соңғы жылдары елімізде су тасқыны, орман өрттері және басқа да төтенше жағдайлармен күрес жүйесін жетілдіру бойынша ауқымды жұмыстар жүргізілді. Ерте ескерту жүйелері жаңартылып, құтқару қызметтерінің материалдық-техникалық базасы нығайтылуда. Сонымен қатар халықты жедел хабардар ету тетіктері жетілдіріліп, төтенше жағдайлар кезінде мемлекеттік органдардың өзара іс-қимылын күшейтуге басымдық берілуде.

Төтенше жағдайлар саласындағы басты міндеттердің бірі – тәуекелдерді алдын ала болжау және халықтың дайындық деңгейін арттыру. Осы мақсатта профилактикалық жұмыстар жүргізіліп, оқу-жаттығулар ұйымдастырылуда. Мамандардың пікірінше, төтенше жағдайлардың салдарын жоюдан гөрі олардың алдын алу әлдеқайда тиімді әрі экономикалық тұрғыдан ұтымды. Сондықтан қауіпсіз қоғам қалыптастыруда табиғи және техногендік қатерлерге қарсы тұрақты әрі заманауи қорғаныс жүйесін құру ерекше маңызға ие.

Қауіпсіз қоғам – ортақ жауапкершілік

Мамандардың пікірінше, қауіпсіз қоғамды тек мемлекеттік органдардың күшімен құру мүмкін емес. Бұл үдерісте азаматтық қоғамның, білім беру ұйымдарының, бұқаралық ақпарат құралдарының және әрбір азаматтың белсенді қатысуы қажет.

Құқықтық мәдениетті арттыру, заңға құрметпен қарау, қоғамдық тәртіпті сақтау және өзара жауапкершілік қағидаттарын нығайту – қауіпсіз ортаны қалыптастырудың негізгі шарттары.

Бүгінгі таңда Қазақстан қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жаңа моделін қалыптастыру кезеңінде тұр. Қылмыстың алдын алуға бағытталған саясат, цифрлық технологиялардың енгізілуі, жол қауіпсіздігін күшейту және төтенше жағдайларға дайындық шаралары осы бағыттағы жұмыстың жүйелі түрде жүргізіліп жатқанын көрсетеді.

 «Қауіпсіз қоғам» ұлттық жобасы – азаматтардың өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған кешенді бастама. Оның түпкі мақсаты – әрбір адамның өзін қауіпсіз сезінуіне жағдай жасау. Қылмыс деңгейін төмендету, жол-көлік оқиғаларының зардаптарын азайту, заманауи технологияларды енгізу және қоғамдық тәртіпті нығайту арқылы Қазақстан қауіпсіз әрі жайлы мемлекет құру жолында маңызды қадамдар жасауда.

Қауіпсіздік – тек құқық қорғау органдарының міндеті емес. Ол – мемлекет пен қоғамның ортақ жауапкершілігі. Сондықтан қауіпсіз қоғам құру әр азаматтың заңға құрметпен қарауынан, қоғамдық тәртіпті сақтаудан және азаматтық белсенділігінен басталады.