ҚТЖ IPO-сы: Халық үшін акциялар арзандай ма?

Қазақстан темір жолы (ҚТЖ) IPO алдында акцияларын беске бөлуді жоспарлап отыр. Бұл қадам бағалы қағаздарды жеке инвесторлар үшін қолжетімді етуі мүмкін. Алайда акция санының көбеюі компания құнының артуын немесе инвесторлардың міндетті түрде пайда табатынын білдірмейді. BAQ.KZ тілшісі акцияларды бөлшектеудің мәнін, ҚТЖ-ның инвестициялық тартымдылығына әсер ететін факторларды және болашақ инвесторлар ескеруі керек тәуекелдерді саралады.

ҚТЖ акцияларын бес есе көбейтпек

Қазақстан темір жолының директорлар кеңесі акцияларды бөлшектеу туралы шешімді мақұлдаған. Енді оны компанияның жалғыз акционері – «Самұрық-Қазына» қоры бекітуі керек.

ҚТЖ-ның Қазақстан қор биржасына (KASE) берген хабарламасына сәйкес, орналастырылған жай акциялардың саны 496 695 676-дан 2 483 478 380-ге дейін ұлғаяды.

Акцияларды бөлшектеу, яғни сплит жасау кезінде бағалы қағаздардың саны көбейіп, бір акцияның есептік бағасы сәйкесінше төмендейді. Бірақ акционердің компаниядағы үлесі өзгермейді.

ҚТЖ IPO өткізу аясында акцияларын Қазақстандағы AIX, Лондон және Гонконг биржаларында орналастыруды жоспарлап отыр. Ресми мәлімет бойынша, акцияларды орналастырудан түскен қаражатты қарыз міндеттемелерін өтеуге және инвестициялық бағдарламаны іске асыруға бағыттау көзделген.

IPO-ның түпкілікті шарттары, акциялардың ұсынылатын үлесі мен бағасы туралы шешімдерге қатысты ресми ақпаратты компанияның кейінгі хабарламаларынан нақтылаған жөн.

Акцияларды бөлшектеудің мақсаты қандай?

Экономист Айбар Олжайдың айтуынша, сплиттің негізгі мақсаты – бір акцияның бағасын төмендетіп, оны қарапайым инвесторлар үшін қолжетімді ету.

Мысалы, бір акция 15 мың теңге тұрса, беске бөлінгеннен кейін оның орнына әрқайсысы 3 мың теңгеден тұратын бес акция болады. Бұл жағдайда компанияның жалпы құны өзгермейді, тек акциялар саны мен бір бағалы қағаздың бағасы өзгереді.

Акцияны бөлшектеудің негізгі мақсаты – оның бір данасының бағасын төмендетіп, IPO кезінде қарапайым азаматтардың да сатып алуына мүмкіндік беру. Логикасы қарапайым. Мысалы, бір акцияның бағасы 15 мың теңге болса, оны 1:5 қатынасында бөлшектегенде әрқайсысы 3 мың теңгеден бес акцияға айналады. Компанияның өзі өзгермейді. Мысалы, нарықтық құны 100 млрд теңге болса, бөлшектеуден кейін де сол қалпында қалады. Тек акция саны көбейіп, әр акцияның бағасы төмендейді. Мұны бір пиццаны көбірек бөлікке кесумен салыстыруға болады: бөліктер саны артқанымен, пиццаның көлемі өзгермейді, – деді Айбар Олжай.

Демек, сплит компанияның нарықтық капитализациясын өздігінен арттырмайды. Оның ықтимал артықшылығы – акцияны сатып алуға қажетті бастапқы қаражаттың азаюы. Бұл жеке инвесторлардың нарыққа қатысуына мүмкіндік беріп, сауда белсенділігіне әсер етуі мүмкін.

Қаржы сарапшысы Андрей Чеботарев те акцияларды бөлшектеу компанияның бағалау құнын өзгертпейтін техникалық рәсім екенін айтады. Оның пікірінше, акция бағасының төмендеуі инвесторлар ауқымын кеңейтуі мүмкін. Дегенмен бұл өзгеріс акцияға сұраныстың міндетті түрде артуына немесе оның нарықтық бағасының өсуіне кепілдік бермейді.

ҚТЖ акциялары жеке инвесторларға қолжетімді бола ма?

Бір акцияның бағасы төмендесе, инвестор оны сатып алуға бұрынғыдан аз қаражат жұмсауы мүмкін. Бұл бағалы қағаздарға қомақты қаражаты жоқ жеке тұлғалардың да қатысуына жағдай жасайды.

Алайда инвестицияның тиімділігін тек акцияның бағасына қарап бағалау жеткіліксіз. Компанияның қаржылық жағдайы, қарыз көлемі, кірісінің тұрақтылығы, инвестициялық шығындары және болашақта дивиденд төлеу мүмкіндігі де маңызды.

Мысалы, акционердің қолындағы акциялар саны бес есе көбейгенімен, компанияның жалпы акциялар саны да дәл сондай арақатынаста артса, оның компаниядағы үлесі өзгермейді.

Сондықтан IPO-ға қатысу туралы шешім қабылдағанда акцияның бір данасының бағасымен қатар, компанияның жалпы нарықтық құны мен қаржылық көрсеткіштерін де ескерген жөн.

ҚТЖ-ның қарыз жүктемесі инвесторлар үшін нені білдіреді?

ҚТЖ-ның инвестициялық тартымдылығын бағалағанда оның теміржол саласындағы орнына ғана емес, қаржылық міндеттемелері мен инфрақұрылымды ұстауға жұмсайтын шығындарына да назар аудару қажет.

Андрей Чеботаревтің пікірінше, компанияның қарыз көлемі, оны өтеу шарттары және инфрақұрылымға жұмсалатын қаражат инвесторлар үшін маңызды факторлар саналады.

«Қазақстан темір жолы» – теміржол саласындағы монополист, сондықтан оның тәуекелдерінің өзіндік ерекшелігі бар. Біріншісі – қарыз жүктемесі. Инфрақұрылымдық компаниялардың қарызы әдетте көп болады. Себебі теміржол, локомотивтер мен вагондар орасан зор қаражатты қажет етеді, ал олардың құны ондаған жыл бойы өтеледі, – деді сарапшы.

Теміржол инфрақұрылымын күтіп ұстау мен дамыту елеулі қаржыны талап етеді. Мұндай шығындар компанияның бос ақша ағынына, соның ішінде дивиденд төлеу мүмкіндігіне әсер етуі ықтимал.

Тағы бір маңызды мәселе – қарыздың валюталық құрылымы. Егер міндеттемелердің едәуір бөлігі АҚШ доллары немесе Қытай юанімен есептелсе, ал кірістің басым бөлігі теңгемен түссе, ұлттық валютаның әлсіреуі қарызға қызмет көрсету шығындарын арттыруы мүмкін.

Сонымен қатар теміржол тарифтерін реттеу компанияның кірісіне ықпал етеді. Сондықтан инвесторлар ҚТЖ-ның табыстылығын бағалағанда тарифтік саясатқа қатысты тәуекелдерді де ескеруі керек.

IPO-дан түскен қаражат қайда жұмсалуы мүмкін?

Ресми мәлімет бойынша, IPO-дан түсетін қаражатты қарыз міндеттемелерін өтеуге және инвестициялық бағдарламаны іске асыруға бағыттау жоспарланған. Бірақ қаражаттың әр бағытқа қанша көлемде бөлінетіні туралы нақты бекітілген ақпарат болмаса, белгілі бір соманы түпкілікті шешім ретінде көрсетуге болмайды.

Айбар Олжайдың бағалауынша, IPO аясында компания акцияларының 14-15 пайызы орналастырылып, 4-5 миллиард доллар тартылуы мүмкін. Бұл – сарапшының болжамы, ҚТЖ-ның ресми бекітілген параметрі емес.

Сарапшы тартылған қаражаттың бір бөлігі қарызды азайтуға жұмсалса, компанияның қаржылық жүктемесі төмендеуі мүмкін екенін атап өтті. Мысалы, 2,5 миллиард доллар қарызды өтеуге бағытталса, бұл міндеттемелерді қысқартуға ықпал етуі мүмкін. Алайда бұл – шартты есеп. Қаражаттың нақты көлемі мен жұмсалу тәртібі IPO шарттары жарияланғаннан кейін ғана белгілі болады.

Инвестициялық бағдарламаны қаржыландыру компанияның жоспарланған жобаларын іске асыруына мүмкіндік беруі мүмкін. Дегенмен мұндай инвестициялардың нәтижесі жобалардың құнына, орындалу мерзіміне және олардың экономикалық тиімділігіне байланысты болады.

Инвесторлар қандай тәуекелдерді ескергені жөн?

ҚТЖ IPO-сына қатысуды қарастыратын инвесторлар бірнеше факторды алдын ала бағалағаны жөн.

Біріншіден, акцияның ұсыныс бағасы мен компанияның қаржылық көрсеткіштері арасындағы сәйкестікті қарау қажет. Акцияның қолжетімді болуы компанияның нарықта төмен бағаланғанын білдірмейді.

Екіншіден, қарыз көлемі мен оның валюталық құрылымын, сондай-ақ инфрақұрылымды күтіп ұстауға және дамытуға жұмсалатын шығындарды зерделеу маңызды. Бұл көрсеткіштер компанияның қаржылық тұрақтылығына және дивиденд төлеу мүмкіндігіне әсер етуі ықтимал.

Үшіншіден, акция бағасы биржадағы сауда басталғаннан кейін төмендеуі мүмкін екенін ескерген жөн. IPO-ға қатысу сатып алынған бағалы қағаздың құны міндетті түрде өседі деген кепілдік бермейді.

Төртіншіден, инвестор компанияның қаржылық есептілігімен, IPO шарттарымен және тартылған қаражатты пайдалану жоспарымен танысуы керек. Шешімді тек акция бағасына немесе компанияның нарықтағы орнына қарап қабылдау жеткіліксіз.

Қорытындылай айтқанда, ҚТЖ акцияларын беске бөлу жеке инвесторлардың бағалы қағаздарды сатып алуына қолайлы жағдай туғызуы мүмкін. Бірақ сплиттің өзі компанияның құнын арттырмайды әрі пайдаға кепілдік бермейді. IPO-ның инвестор үшін қаншалықты тиімді болатыны акциялардың ұсыныс бағасына, компанияның қаржылық жағдайына және болашақтағы нәтижелеріне байланысты.

Еске салайық, бұған дейін ҚТЖ мен QazaqGaz акцияларын халық қалай иеленетіні туралы жаздық.

Сондай-ақ Отбасы банк IPO-сы халыққа не беретіні белгілі болды.