Қазақстан ғылымы “жасарып” келеді: Сала қалай өзгеріп жатыр?

Қазақстанда ғылым саласы соңғы жылдары сандық тұрғыдан өсім көрсетіп келеді. Ғалымдар саны артып, жас зерттеушілер үлесі көбейген. Дегенмен, жүйелі проблемалар - әсіресе қаржыландыру мен өңірлік теңсіздік әлі де өзекті күйінде қалып отыр. Бұл туралы Ғылым және жоғары білім министрлігінің BAQ.KZ редакциясына берген ресми жауабында айтылды.

Ғалымдар саны өсіп жатыр: 5 жылда +30%

2025 жылғы дерек бойынша, Қазақстанда ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстармен (ҒЗТКЖ) айналысатын 28 374 адам тіркелген. Бұл 2021 жылмен салыстырғанда 30%-ға көп.

Яғни, соңғы бес жылда ғылым саласына 6,5 мыңнан астам жаңа маман қосылған.

Ғылым «жасарып» келеді: әр екінші ғалым – 40 жасқа дейін

2021 жылы жас ғалымдардың үлесі 35% болса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 48%-ға дейін өскен.

Сандармен айтсақ:

• 2021 жыл – 7 525 жас ғалым

• 2025 жыл – 13 592 жас ғалым

Бұл екі маңызды нәрсені көрсетеді:

• ғылымға жастар келе бастады

• кадрлық жаңару жүріп жатыр

Бірақ бұл трендтің тұрақты болуы – қолдау шараларының тиімділігіне тікелей байланысты.

Ғылыми ұйымдар: тұрақсыз өсім

Қазақстандағы ғылыми ұйымдар саны біркелкі өспеген:

• 2020 – 396

• 2021 – 438

• 2022 – 414

• 2023 – 425

• 2024 – 423

• 2025 – 434

Қай бағыттарға басымдық беріліп жатыр?

2025-2027 жылдарға арналған негізгі ғылыми бағыттар:

• интеллектуалды әлеует

• медицина және өмір туралы ғылымдар

• ұлттық қауіпсіздік және биологиялық қауіпсіздік

• цифрлық және ғарыштық технологиялар

• агроөнеркәсіп

• экология

• энергия және жаңа материалдар

Қаржыландыру: өсім бар, бірақ жеткіліксіз

Ғылымға бөлінетін қаржы соңғы жылдары екі еседен астам өскен:

• 2020 – 116,7 млрд теңге

• 2024 – 261,3 млрд теңге

Алайда басты мәселе – оның экономикадағы үлесі:

• ЖІӨ-дегі үлесі небәрі 0,12% – 0,16%

Салыстырып қарасақ, дамыған елдерде бұл көрсеткіш 2-3% деңгейінде.

Жас ғалымдарға нақты қандай қолдау бар?

Жас ғалымдарға нақты қолдау ретінде мемлекет соңғы жылдары білім беру және кадр даярлау бағытында 2025–2026 жылдары докторантураға 2919 грант бөлу, «Болашақ» бағдарламасы арқылы шетелде оқу үшін 50 грант ұсыну және халықаралық алмасу бағдарламаларын іске асыру сияқты шараларды жүзеге асырып отыр, сондай-ақ ғылыми жобаларды қолдау аясында 2025 жылы 3000-нан астам жоба қаржыландырылып, оған 2000-нан астам жас ғалым тартылса, қаржылай ынталандыру шеңберінде ғылыми дәрежелер үшін қосымша төлемдер, жыл сайынғы сыйақылар мен мемлекеттік стипендиялар қарастырылған, ал әлеуметтік қолдау бағытында 646 пәтер беріліп, оның 122-сі өтеусіз негізде, 524-і жеңілдетілген ипотека арқылы ұсынылған.

Ғылымның нақты нәтижесі бар ма?

Соңғы 3 жылдағы көрсеткіштер:

Соңғы үш жылда елімізде ғылыми қызметтің нақты нәтижелері айтарлықтай артты, оның ішінде 774 патент алынып, 887 ғылыми нәтижені өндіріске енгізу жүзеге асырылып, 12 625 ғылыми жарияланым жарық көрді.

Халықаралық деңгейде:

Халықаралық ғылыми базалардағы белсенділік те өскен: Scopus және Web of Science деректер базаларында мыңдаған мақалалар жарияланып, Қазақстан SCImago рейтингінде 69-орыннан 64-орынға көтеріліп, Орталық Азия елдері арасында 1-орынды иеленді.

Сонымен қатар елдегі ғылыми ұйымдардың халықаралық рейтингтердегі орны да нығайды: 20 қазақстандық жоғары оқу орны әлемдік рейтингтерге енсе, Nazarbayev University білім беру бағыты бойынша әлемнің топ-200 университетінің қатарына кірді.

Нақты ғылыми жетістіктер:

Соңғы жылдары ғылымның практикалық нәтижелері де айқын көріне бастады. Атап айтқанда, донорлық мүшелерді ұзақ сақтауға арналған ALEM жүйесі, жүрек-қан тамырлары саласындағы зерттеулердің American Heart Association тарапынан мойындалуы, алғашқы отандық микропроцессордың әзірленуі және агроөнеркәсіпке арналған мобильді технологиялардың енгізілуі сияқты жобалар жүзеге асқан.

Саладағы проблемалар:

Министрлік атап өткендей, салада бірқатар жүйелі мәселелер сақталып отыр: қаржыландырудың жеткіліксіздігі, ғылымның экономикамен толық кіріктірілмеуі және өңірлер арасындағы ғылыми инфрақұрылымның теңсіздігі.

«Ғылым және технологиялық саясат туралы» жаңа заң ғылымды коммерцияландыруды күшейту, бизнес инвестициясын тарту, өңірлерге өкілеттік беру, ғылыми деректердің цифрлық экожүйесін қалыптастыру және TRL халықаралық стандартын енгізу арқылы ғылымды жаңа модельге көшіруді көздейді.