Қазақ жазушысы Нобель ала ма? – Белгілі қаламгер кедергілерді атады

Қазақ әдебиетінің Нобель сыйлығына лайық екеніне күмән жоқ. Алайда әлемдік мойындауға жету үшін таланттың өзі жеткіліксіз. Белгілі қаламгер Бигелді Ғабдуллин қазақ прозасының әлсіз тұстарын атап, Нобельге апарар жолдағы негізгі кедергілерді саралады.

Соңғы жылдары қазақ жазушысының Нобель сыйлығын алуы мүмкін деген пікір жиі айтыла бастады. Сіздіңше, бұл қаншалықты шындыққа жанасады?

– Менің кәміл сенетінім – қазақ әдебиеті әлемдік деңгейдегі ең жоғары әрі шынайы мойындауға әлдеқашан лайық болған. Бірақ әдеби дарын мен Нобель сыйлығының арасына теңдік белгісін қою әбестік болар еді.

Нобель сыйлығы – көркем шығарманың ғана бағасы емес, ол – көптеген жағдайлардың өзара тоғысуының нәтижесі. Ең алдымен жазушы әлем әдебиетінің ажырамас бөлігіне айналуы қажет. Сонда заңды сауал туады…

Қазақ қаламгерлерінің қанша шығармасы ағылшын, француз, неміс немесе испан тілдеріне сапалы аударылды? Олардың қаншасы әлемдегі беделді баспалардан жарық көрді? Қаншасы халықаралық әдеби сынның байыпты талқысына түсті? Өкінішке қарай, бұл сұрақтардың жауабы әзірге көңіл көншітпейді.

Біз өз жазушыларымызды шын жүректен қадірлейміз. Бұл – табиғи нәрсе. Алайда дүниежүзі оқырмандары жазушыны оның шығармасын оқи алған кезде ғана таниды. Сапалы аудармасыз халықаралық мойындауға жету мүмкін емес.

Тағы бір мәселе бар.

Еуропаның әдеби кеңістігінде посткеңестік елдердің әдебиетіне деген белгілі бір сақтық әлі де сақталып келеді. Көпшілік оны әлі күнге дейін өткен дәуірдің идеологиялық көзілдірігі арқылы қабылдайды. Бұл – мойындауға тура келетін шындық. Соған қарамастан, қазақ әдебиетінде әлемдік ең беделді марапаттарға әбден лайық шығармалар аз емес. Мен Әбдіжәміл Нұрпейісовтің, Дулат Исабековтің, Төлен Әбдіктің, Оралхан Бөкейдің, Мұхтар Мағауинның, Нұрлан Оразалиннің, Бексұлтан Нұржекеұлының, Ұлықбек Есдәулеттің және тағы басқа да талай көрнекті қаламгерлеріміздің шығармашылығы халықаралық деңгейдегі ең жоғары бағалауға әбден лайық деп есептеймін.

Соған қарамастан бұл мәселені мемлекеттік қолдау төңірегінде ғана қарастыру қателік болар еді. Мемлекеттің қамқорлығы өздігінен әлемдік мойындауға жеткізбейді. Ең алдымен, әдебиеттің өзі заманның жаңа сын-қатерлеріне қаншалықты жауап бере алатыны маңызды.

Мен қазіргі қазақ әдебиетіне үлкен құрметпен қараймын. Әдебиетіміз дамып келеді. Жаңа есімдер, жаңа тақырыптар, жаңа жанрлар пайда болуда. Дарынды прозашыларымыз да, ақындарымыз да, драматургтеріміз де бар. Әлемдік деңгейдегі бағалауға лайық шығармалар да аз емес. Сондықтан бүгінгі қазақ әдебиеті дағдарысқа ұшырады деу әділетсіздік болар еді.

Дегенмен мені көптен бері бір ой мазалайды. Біздің прозамыз тым ұзақ уақыт бойы бір ғана көркемдік кеңістіктің тұтқынында қалып қойғандай әсер қалдырады.

Бейнелеп айтсақ, көптеген қазақ жазушылары әлі күнге дейін ауылдың шапанын шеше алмай келеді. Олар жоғалып бара жатқан ауылды жоқтаудан, туған өлкені сағынудан, балалық шаққа қайта-қайта оралудан ары аса алмай жүр. Мұның бәрі түсінікті. Өйткені қазақ халқының рухани коды дәл сол ауылда қалыптасты.

Бірақ әдебиет мәңгілік сағынышпен ғана өмір сүре алмайды.

Бүгінгі Қазақстан – ауыл ғана емес. Бүгінгі Қазақстан – ең алдымен қала. Миллиондаған қазақ әлдеқашан қала тұрғынына айналды. Олар Алматыда, Астанада, Шымкентте, Қарағандыда, Атырауда, Өскеменде және басқа да қалаларда өмір сүріп жатыр. Олар күн сайын үлкен қаланың жалғыздығын, жаңа моральдық қайшылықтарды, технологиялардың шапшаң дамуын, отбасы құндылықтарының өзгеруін, жасанды интеллектінің ықпалын, жаһанданудың қысымын бастан кешіреді. Міне, осының бәрі – әдебиет үшін сарқылмас көркемдік материал. Өкінішке қарай, біздің прозада бұл әлем әлі де жеткілікті дәрежеде көркем игерілген жоқ.

Кейде маған кейбір қаламгерлер туған ауылынан тәнімен кеткенімен, рухымен әлі шыға алмай жүргендей көрінеді. Қалада өмір сүргенімен, олардың шығармашылық санасы әлі де ауылдың аясында қалып қойған. Ал ұлы әдебиет дәл өз дәуірінің тынысын ести алған жерде дүниеге келеді.

Бұл тұрғыдан алғанда Орхан Памуктың шығармашылық жолы біз үшін үлкен сабақ. Ол жоғалған Осман империясын жоқтап немесе өткенді ғана аңсаумен шектелген жоқ. Шығармаларының басты кейіпкеріне қазіргі Ыстамбұлды айналдырды. Шығыс пен Батыс, дәстүр мен жаңғыру, діндарлық пен зайырлылық, өткен мен келешек бетпе-бет келетін алып қаланы көркемдік кеңістікке айналдырды. Қарапайым адамдардың тағдыры арқылы тұтас бір өркениеттің драмасын көрсете білді. Оның шығармаларын әлемге түсінікті еткен де, ақырында Нобель сыйлығына жеткізген де – осы көркемдік тереңдік.

Мен қазақ әдебиетінің де бүгінгі қаланы, жаңа ұрпақты, жаңа адамдық тартыстарды батылырақ суреттегенін қалар едім. Ұлттық тамырынан ажырамай, дәл бүгін өмір сүріп жатқан адамның жан дүниесін бейнелей алғанда ғана әдебиет жаңа биікке көтеріледі.

Нағыз әдебиет кеше өткенді жоқтаған жерде емес, бүгінгі адамды түсінген жерде басталады.

Мен үмітімді ешқашан жоғалтқан емеспін. Қазақ жазушысының Нобель сыйлығын иеленетін күні міндетті түрде келеді деп сенемін. Бірақ ол күнді жақындату – мемлекетке де, әдеби қауымға да, тұтас қоғамға да ортақ жауапкершілік.