Қайырымдылық пен волонтерлік: қоғамның жүрек соғысы ма, әлде формальды іс пе?

Қайырымдылық пен волонтерлік – кез келген қоғамның адамгершілік деңгейін айқындайтын маңызды көрсеткіштердің бірі. Қазақ халқы үшін бұл ұғымдар таңсық емес. «Асар», «жылу жинау», «садақа беру» секілді дәстүрлер ғасырлар бойы ұлттың рухани тірегіне айналды. Бүгінде бұл құндылықтар заманауи форматта дамып, волонтерлік қозғалыс пен қайырымдылық ұйымдары арқылы жаңа деңгейге көтерілуде, деп хабарлайды BAQ.KZ.

Қайырымдылық мәдениеті: дәстүрден – жүйеге

Қазақстанда қайырымдылық дәстүрлі жақсы істерден асып, қоғамның әлеуметтік құрылымына кіріктірілген жүйелі институтқа айнала бастағаны байқалады. Бұл процеске Мемлекет, азаматтық сектор және бизнес өкілдері бірлесе атсалысып отыр. Қайырымдылық енді тек жеке бастама ғана емес, әлеуметтік саясаттың маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылуда.

Ресми статистикаға сәйкес, бүгінгі таңда елімізде 3 мыңнан астам қайырымдылық ұйымы тіркелген. Бұл – әр өңірде белсенді топтар мен қорлар бар екенін көрсетеді. Бұл ұйымдар түрлі бағыттар бойынша жұмыс істейді: балалар мен мүгедек жандарға көмек көрсету, оқуға гранттар бөлу, қарттар мен әлеуметтік осал топтарға қол ұшын беру, табиғатты қорғау жобалары, төтенше жағдайлар кезінде жедел көмек көрсету секілді салаларда.

Қайырымдылық ұйымдарының жұмысы әлеуметтік саладағы ең ірі жұмыс күшінің біріне айналып отыр: шамамен 48 мың адам осы секторда еңбек етеді. Бұл тек қызметкерлер ғана емес, сонымен бірге өңірлік координаторлар, жобалық менеджерлер, коммуникация мамандары сияқты кәсіби мамандарды қамтиды. Олардың жұмысы қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті азайтуға, осал топтарды қолдауға және қайырымдылық мәдениетін нығайтуға бағытталған.

Сонымен қатар, қазақстандықтар арасында корпоративтік қайырымдылық та кеңінен таралуда. Қазақстанның ірі компаниялары корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік (КӘЖ) бағдарламалары аясында қайырымдылық жобаларды тұрақты түрде қаржыландырады. Мәселен, ірі мұнай-газ, тау-кен өндіру және қаржы секторлары әлеуметтік жобаларға миллиондаған теңге бөледі, бұл өз кезегінде қоғамның әлсіз топтарына көрсетілетін көмекті кеңейтеді.

Алайда халықаралық салыстырулар Қазақстанның қайырымдылық әлеуеті әлі де толық іске асырылмағанын көрсетеді. Әлемдік қайырымдылық индексінде Қазақстан 142 елдің ішінде 113-орында тұр. Бұл көрсеткіш елдің қайырымдылық саласындағы күшті және әлсіз тұстарын айқын көрсетеді:

Бір жағынан, Қазақстанда қайырымдылық ұйымдарының саны мен мүмкіндігі, азаматтық белсенділік артып келеді. Бұл – елдегі әлеуметтік жауапкершіліктің күшейіп жатқанын білдіреді.

Екінші жағынан, төменгі рейтинг елдегі қайырымдылық мәдениеті мен ресурстарды тиімді пайдалану, ашықтық, заңнамалық қолдау және қатысушылардың кең ауқымды тартылуы секілді мәселелердің әлі де шешуді қажет ететінін көрсетеді.

Мысалы, дамыған елдерде қайырымдылық көрсеткіштері жоғары болу себептері:

• Қоғамда қайырымдылық мәдениеті қалыптасқан және бұл қоғамның күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналған.
• Мемлекеттік және жеке секторлардың күш біріктіруі жүйелі және тұрақты.
• Қайырымдылық ұйымдары ашық қаржылық есеп беріп, донорлар мен қоғам арасында жоғары сенімге ие.

Ал Қазақстанда бұл бағытта алға ілгерілеуді қамтамасыз ету үшін:

• Қайырымдылық ұйымдарының қызметіне есептілікті күшейту,
• Азаматтық қоғамды дамыту бойынша мемлекеттік қолдауды арттыру,
• Үкімет пен бизнес сектор арасында серіктестікті кеңейту,
• Жастар мен әлеуметтік осал топтарды осы қызметке белсенді тарту,
• Қайырымдылық мәдениетін мектептер мен университеттерде насихаттау сияқты кешенді шаралар қажет.

Осылайша, Қазақстандағы қайырымдылық тауар ретінде ғана емес, әлеуметтік жауапкершіліктің, ұйымдасқан әрекеттің және адамгершіліктің көрсеткіші болып қалыптасуда. Елдегі қайырымдылық ұйымдарының жұмысы мен белсенділігінің артуы қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті төмендетуге, осал топтарға қолдау көрсетуге және азаматтық қоғамның дамуына айтарлықтай үлес қосуда. Бірақ осы әлеуетті толық іске асыру үшін жүйелі жұмыс пен ұзақ мерзімді стратегиялар қажет.

Қорытындылай келе, Қазақстандағы қайырымдылық қызметі даму үстінде. Ол жеке бастамалардан жүйелі, кәсіби ұйымдастырылған әлеуметтік институтқа айналып келеді. Бұл – елдің адамгершілік бағдары мен әлеуметтік прогресінің маңызды көрсеткіші.

Волонтерлік қозғалыс: жастар күші

Соңғы жылдары Қазақстанда волонтерлік қызмет қарқынды дамып келеді. Ресми деректерге сәйкес, елімізде:

• 275 мыңнан астам белсенді волонтер,
• 755 волонтерлік ұйым,
• 2 мыңға жуық бастамашыл топ жұмыс істейді.

Бұл – азаматтық қоғамның қалыптасып келе жатқанын көрсететін маңызды көрсеткіш.

Алайда динамика әрқашан тұрақты емес. Мысалы, 2024 жылы волонтерлер саны 62 мың адамға дейін төмендеп, алдыңғы жылмен салыстырғанда айтарлықтай азайған. Бұл саладағы тұрақтылық пен жүйеліліктің әлі де жетілдіруді қажет ететінін аңғартады.

Соған қарамастан, сарапшылар волонтерлік қызметтің негізгі қозғаушы күші – жастар екенін атап өтеді. Кей деректер бойынша, елімізде волонтерлердің жалпы саны 200 мыңнан асқан, олардың басым бөлігі – жас буын.

Нақты істер мен мысалдар

Волонтерлік – тек сөз емес, нақты әрекет. Қазақстанның түрлі өңірлерінде мыңдаған әлеуметтік жобалар жүзеге асырылуда.

Жалпы ел бойынша волонтерлер:

• әлеуметтік көмек көрсетеді (аз қамтылған отбасылар, қарттар);
• экологиялық акцияларға қатысады;
• төтенше жағдай кезінде (су тасқыны, пандемия) алдыңғы шепте жүреді;
• білім беру және мәдени жобаларды іске асырады.

Мысалы, 2020 жылғы Волонтерлер жылы аясында 1000-нан астам жоба жүзеге асырылып, оның ішінде жүздегені әлеуметтік және медициналық бағытта болған.

Қоғамдық қатысу деңгейі: мәселе қайда?

Қайырымдылық пен волонтерлік дамып келе жатқанымен, халықтың бұл салаға қатысу деңгейі әлі де төмен. Зерттеулер көрсеткендей:

• азаматтардың тек 23,9%-ы ғана волонтерлік ұйымдардың қызметін жақсы біледі;
• ал 56,8%-ы бұл туралы тек естігенімен, белсенді қатыспайды.

Бұл – ақпараттық насихаттың жеткіліксіздігін және қоғамның толық тартылмағанын көрсетеді.

Заң мен қолдау

Қазақстанда волонтерлік қызмет заңнамалық тұрғыдан реттелген. “Волонтерлік қызмет туралы” заң 2016 жылы қабылданған, кейін оған бірқатар өзгерістер енгізілді.

Мысалы:

• волонтерлік қызмет еңбек өтіліне есептелуі мүмкін;
• волонтер болудың ең төменгі жасы 16 жасқа дейін төмендетілді;
• мемлекеттік деңгейде қолдау шаралары қарастырылған.

Сонымен қатар, цифрлық платформалар, волонтерлік паспорттар сияқты жаңа құралдар енгізіліп жатыр.

Қазақстан волонтерлікті дамытуда халықаралық деңгейде де белсенділік танытып отыр. Мысалы, еліміздің бастамасымен 2026 жыл БҰҰ деңгейінде Халықаралық волонтерлер жылы ретінде белгіленді.

Бұл – Қазақстанның азаматтық қоғамды дамытудағы рөлін көрсететін маңызды қадам.

Қайырымдылық пен сенім мәселесі

Соңғы жылдары қайырымдылық қорларына қатысты даулы жағдайлар да кездесіп жүр. Бұл өз кезегінде халықтың сеніміне әсер етеді. Сарапшылардың пікірінше, ашықтық пен есептілікті арттыру – осы саланың дамуы үшін басты шарттардың бірі.

Себебі қайырымдылық тек қаржы жинау емес, бұл – сенімге негізделген жүйе.

Қазақстандағы қайырымдылық пен волонтерлік қызмет – қарқынды дамып келе жатқан, бірақ әлі де жүйелі жетілдіруді қажет ететін сала. Статистика көрсеткендей, елімізде жүздеген мың адам игі істерге атсалысып жүр, мыңдаған ұйым жұмыс істейді.

Алайда басты мәселе – кең ауқымды қатысудың жеткіліксіздігі мен қоғамдық сананың толық қалыптаспауы.

Қайырымдылық – тек көмек көрсету емес, бұл – қоғамның бір-біріне деген жауапкершілігі. Ал волонтерлік – сол жауапкершіліктің нақты көрінісі.

Егер әр азамат осы қозғалыстың бір бөлшегіне айналса, онда қоғам да әлдеқайда әділетті, мейірімді және біртұтас болары сөзсіз.