Қасиетті һәм қасіретті Семей: ядролық сынақтан бейбітшілік символына дейін

Семей. Бұл атау қазақ даласының қасиетімен қатар, тарихтың ең ауыр парақтарын еске салады. Дәл осы жерде ондаған жыл бойы ядролық қару сынақтан өтіп, оның зардабы адам денсаулығы мен табиғатқа өшпес із қалдырды. Ал бүгінде бір кездері ядролық сынақтардың ошағы болған өңір бейбітшілік пен ядролық қарусызданудың символына айналды.

1991 жылғы 29 тамыз – Қазақстан тарихындағы ғана емес, әлемдік деңгейдегі маңызды дата. Осы күні Семей ядролық сынақ полигоны ресми түрде жабылды. Биыл тарихи шешімге 35 жыл толып отыр.

Қырық жылға жуық созылған қасірет

Семей полигоны 1949 жылы жұмысын бастады. Сол жылдың 29 тамызында мұнда Кеңес Одағының алғашқы атом бомбасы сыналды. Осыдан кейін қазақ даласында ядролық сынақтар бірнеше онжылдық бойы жалғасты.

1949-1989 жылдар аралығында полигонда 456 ядролық жарылыс жасалды. Оның салдары полигонға жақын орналасқан елді мекендерде тұратын халықтың денсаулығына, қоршаған ортаға және тұтас аймақтың экологиялық жағдайына әсер етті.

Бұл – статистикадағы жай ғана сандар емес. Әр жарылыстың артында тағдыры өзгерген адам, зардап шеккен отбасы, денсаулығына зиян келген ұрпақ тұр.

Халық үні полигонды жабуға жол ашты

Ядролық сынақтарға қарсылық жылдар бойы айтылып келгенімен, 1980-жылдардың соңында қоғамдық қозғалыс күшейе түсті. 1989 жылы Олжас Сүлейменовтің бастамасымен «Невада-Семей» антиядролық қозғалысы құрылып, мыңдаған азаматты ортақ мақсатқа жұмылдырды.

Халықтың табанды талабы мен қоғамдық қысым нәтижесінде ядролық сынақтарды тоқтату мәселесі күн тәртібіне шықты. Ақыры 1991 жылғы 29 тамызда полигон жабылды.

Бұл шешім Қазақстанның ядролық қарусыздану жолындағы алғашқы ірі қадамдарының бірі болды.

Қасіреттен – бейбітшілікке

Полигонның жабылуымен мәселе бір күнде аяқталған жоқ. Керісінше, оның зардаптарын зерттеу, радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және бұрынғы сынақ алаңдарын бақылау жұмыстары басталды.

Ұлттық ядролық орталықтың көпжылдық зерттеулері нәтижесінде бұрынғы полигон аумағының радиациялық жағдайы жан-жақты зерделенді. Зерттеу жұмыстары 18 мың шаршы шақырымнан астам аумақты қамтыды.

2023 жылы «Семей ядролық қауіпсіздік аймағы туралы» заң қабылданып, бұрынғы полигон аумағын ұзақ мерзімді басқарудың құқықтық негізі қалыптасты.

Бүгінде кезінде ядролық сынақтармен аты қалған Курчатов қаласы ғылыми зерттеулер мен бейбіт атомды дамыту бағытындағы жұмыстар жүргізілетін орталыққа айналып келеді. Бұл – өткеннің қасіретін болашақтың игілігіне айналдыру жолындағы маңызды өзгеріс.

Семей – әлемге сабақ болған тарих

Семей полигонының жабылуы Қазақстан шеңберіндегі тарихи оқиғамен шектелмеді. 2009 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Қазақстанның бастамасымен 29 тамызды Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні деп жариялады.

Осылайша, бір кездері ядролық жарылыстардың үні естілген Семейден шыққан бейбітшілік үні әлемдік деңгейге жетті.

Бүгінде Семейдегі «Өлімнен де күшті» монументі – сол тарихтың үнсіз куәгері. Ол ядролық сынақтардың құрбандарын еске алумен қатар, халықтың қасіретке мойымай, бейбіт болашақты таңдағанын білдіреді.

35 жыл – тарих үшін аз уақыт емес. Бірақ Семейдің жарасы тек өткеннің еншісінде қалған жоқ. Оның тағдыры бүгінгі ұрпаққа бейбітшіліктің бағасын, ядролық қарудың адамзатқа әкелетін қасіретін және өткенді ұмытпау жауапкершілігін еске салып тұр.

Семей – қасіреттің ғана емес, қасіреттен кейінгі бейбітшілікке бастар жолдың да символы.