Мәдениеттен миллиардтық нарыққа: Қазақ киносының әлеуеті қандай?

Қазақстанда отандық кино нарығы қалыптасу кезеңінде. Соңғы жылдары жеке қаржыға түсірілетін фильмдер көбейіп, кино өндірісінің жанрлық ауқымы кеңейіп келеді. Алайда фильм түсіруге жұмсалған қаражатты прокаттан қайтару үшін сапалы сценарий мен кәсіби түсірілім тобынан бөлек, маркетинг пен нарықты дұрыс бағалау да маңызды. BAQ.KZ тілшісі қазақ киносының экономикалық әлеуетін және саланың даму мүмкіндіктерін зерттеп көрді. 

Қазақ киносы қалыптасу кезеңінде

Продюсер әрі сценарийст Бұхар Марат BAQ.KZ тілшісіне берген сұхбатында Қазақстандағы кино нарығын толық қалыптасқан сала деп бағалауға әлі ерте екенін атап өтті. Оның айтуынша, соңғы жылдары фильмдердің жанрлық ауқымы кеңейіп, өндіріс көлемі артқанымен, нарықтың тұрақты моделін қалыптастыру бағытында әлі де жұмыс істеу қажет.

Қазақстан кино индустриясының нарығын қалыптасқан нарық деп есептеуге келмейді. Қалыптасу жолындағы нарық десек жарасады. Бірақ нарығымыз дұрыс бағытта дамып келеді. Жанр түрлері көбейіп, жыл сайын бірнеше фильм түсіріледі. Бұл сапаға да әсер етеді, өйткені бәсеке бар, – деп түсіндірді ол.

Бұхар Мараттың пікірінше, мемлекеттік қолдау мен жеке инвестиция есебінен түсірілген фильмдердің нәтижелерін салыстыру кезінде жеке қаржыландырылған туындылардың саны мен прокат көрсеткіштеріне де назар аудару қажет. Сонымен бірге ол отандық кино нарығына мемлекеттік қолдау әлі де керек екенін атап өтті.

«7 қарақшы»: 720 млн теңге қайда жұмсалды?

Кино өндірісінің құнын түсіну үшін нақты фильмнің бюджетін қарастыруға болады. Режиссер Қуаныш Бейсек әлеуметтік желідегі парақшасында жақында көрермен назарына ұсынылған «7 қарақшы» фильмін түсіруге 720 млн теңге жұмсалғанын айтты. 

Оның жазбасына сәйкес, фильм 47 түсірілім ауысымында түсірілген. Режиссердің айтуынша, Қазақстанда кино түсіру көбіне 15–20 ауысымға созылады. Сондықтан ұзақ түсірілім мерзімі мен ауқымды өндірістік жұмыстар бюджетке әсер еткен факторлардың бірі болған.

Қуаныш Бейсек жариялаған мәліметтер бойынша, фильмнің негізгі шығындары бірнеше бағытқа бөлінген: 720 млн теңге бюджетінің 204 млн теңгесі декорациялар мен көркемдік безендіруге, 170 млн теңгесі түсірілім тобының гонорары мен салықтарына жұмсалған. Постпродакшн жұмыстарына 73 млн теңге, көлік шығындарына 56 млн теңге, актерлердің гонорарына 55 млн теңге бөлінген. Ал кинотехниканы жалға алу 44 млн теңге, техникалық мамандардың еңбекақысы 30 млн теңге, түсірілім орындарын іздеу 5 млн теңге болған. Бұған қоса, режиссер 83 млн теңге қосылған құн салығын көрсеткен.

Режиссердің түсіндіруінше, шығынның елеулі бөлігі декорация жасауға жұмсалған. Фильм үшін бункер, ауылдағы үй, банк, түрме және пойыздың ішкі-сыртқы көріністері салынған. Сонымен қатар төрт көлік сатып алынып, түсірілімге бейімделген.

Постпродакшн шығындарының ішінде графикаға көп қаражат кеткен. Қуаныш Бейсек фильмдегі 300-ге жуық кадрда бомбаның бейнесі ауыстырылғанын жазды. Ал көлік шығындарына арнайы жабдықталған көліктерді жалға алу және түсірілім тобының қала сыртындағы локацияларға қатынауы да кірген.
Осы мысал кино бюджетінің тек актерлердің гонорары мен камера жалдауынан тұрмайтынын көрсетеді. Түсірілім алаңын ұйымдастыру, декорация тұрғызу, техникалық мамандардың еңбегі, көлік, монтаж және визуалдық эффектілер де жалпы шығынның елеулі бөлігін құрайды.

Бұл жерде бір жайтты ескерген жөн: көрсетілген сандар – режиссердің әлеуметтік желіде жариялаған түсіндірмесі. Оны фильмнің аудиттелген қаржылық есебі ретінде емес, нақты жобаның шығындары қалай қалыптасатынын көрсететін мысал ретінде қарастырған дұрыс.

Фильмнің ақшасын прокаттан қайтаруға бола ма?

Бұхар Мараттың пікірінше, фильмге жұмсалған қаражатты прокат арқылы қайтаруға болады. Бірақ мұнда елдегі көрермен саны, туындының сапасы, өндіріс бюджеті және фильмнің басқа нарықтарға шығу мүмкіндігі ескерілуі керек.

Ол Қазақстан халқының саны ірі кино нарықтарымен салыстырғанда аз болғандықтан, тек ішкі аудиторияға сүйеніп, өте үлкен бюджетпен фильм түсіру тәуекелді болуы мүмкін екенін атап өтті.

Егер фильм басқа нарықтарға да шығатын мүмкіндікке ие болса, жағдай өзгереді. Ал тек біздің менталитетке түсінікті болып қалатын туындыға жұмсалған қаржыны қайтару қиын, – деді продюсер.

Оның айтуынша, фильмнің табысы ең алдымен сценарий сапасына байланысты. Одан кейін режиссура, актерлік құрам, түсірілім тобының жұмысы және маркетинг маңызды рөл атқарады.

Жақсы сценарий болса, орта деңгейдегі режиссердің өзі сәтті фильм түсіруі мүмкін. Ал сценарий әлсіз болса, оны қандай мықты режиссер де құтқаруы қиын, – деп атап өтті Бұхар Марат.

Алайда сапалы фильм түсіру – жұмыстың бір бөлігі ғана. Екінші маңызды бағыт – оны көрерменге дұрыс таныстыру.

Фильмнің сәтті шығуының 50 пайызы – оның сценарийі мен визуалдық сапасына, жалпы көрерменге жеткізетін ойына байланысты десек болады. Қалған 50 пайызы маркетинг пен сатуға тәуелді. Халықтың көңілінен шығатын, дұрыс ой қалыптастыратын маркетинг те маңызды, – деп түсіндірді продюсер.

Киноның маркетингі аудиторияны қызықтырумен шектелмейді. Ол фильмнің мақсатты көрерменін анықтауды, жарнама науқанын жоспарлауды және туындыны прокатқа шығарудың тиімді жолдарын таңдауды қамтиды. Сондықтан өндіріс кезеңінен бастап маркетинг стратегиясын ойластыру фильмнің нарықтағы мүмкіндігін арттыруға көмектеседі.

Отандық киноға қандай мамандар қажет?

Бұхар Марат отандық киноның дамуына кедергі келтіріп отырған негізгі мәселелердің бірі ретінде кәсіби мамандардың біліктілігін атады. Оның пікірінше, қаржыландыру мен прокаттан бөлек, сценарий жазу, режиссура, түсірілім және постпродакшн бағыттарында кәсіби білімді жетілдіру қажет.

Отандық киноның негізгі проблемасы – білімнің және мықты мамандардың жетіспеушілігі. Әрі қарай өсуіміз үшін қосымша білім мен кәсіби мамандар қажет, – деді ол.

Продюсер шетелдік тәжірибені сол күйінде көшіруден гөрі, одан үйреніп, Қазақстан киносының өзіндік стилін қалыптастыруға басымдық берген жөн екенін атап өтті.

Қорыта айтқанда, отандық киноның экономикалық әлеуетін тек түсірілген фильмдердің санымен немесе бір туындының кассалық түсімімен бағалау жеткіліксіз. Нарықтың тұрақты дамуы үшін өндіріс сапасы, кәсіби кадрлар, көрермен талғамы және фильмді нарыққа шығару стратегиясы өзара үйлесуі керек. Ал нақты жобалардың бюджет құрылымы кино өндірісінің қаншалықты күрделі әрі көп шығынды процесс екенін көрсетеді.