Еуразияның логистикалық орталығы: Қазақстанды қандай тарихи мүмкіндік күтіп тұр?

Қазақстан Азия мен Еуропа арасындағы халықаралық жүк ағындарын ұйымдастыруды толық өз мойнына алып, транзиттік ел рөлінен жаңа деңгейге өтуге ниетті. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауында көлік дәліздерін дамытуды экономикалық саясаттың басты басымдықтарының бірі ретінде белгіледі. Теміржолдар салу, автомобиль бағыттарын жаңғырту, авиациялық инфрақұрылымды дамыту және тасымалды цифрландыру елдің халықаралық нарықтағы позициясын нығайтуы тиіс. Қазақстанда қазірдің өзінде қандай мүмкіндіктер бар және елді Еуразияның логистикалық орталығына айналдыру үшін не істеу қажет? Бұл туралы BAQ.KZ сараптамалық шолуында.

Әлемдік сауданың өзгеруі мен теңіз бағыттарының осалдығы артып отырған тұста құрлықтағы көлік дәліздері ерекше маңызға ие болуда. Азия мен Еуропаның ең ірі нарықтары арасында орналасқан Қазақстан үшін бұл қосымша экономикалық мүмкіндіктер ашады.

Дегенмен, тек географиялық артықшылықтың өзі жеткіліксіз. Халықаралық транзит көбірек кіріс әкелуі үшін елге дамыған инфрақұрылым, отандық логистикалық компаниялар және тасымалдауды басқарудың заманауи механизмдері қажет.

Президент өзінің тоғызыншы Жолдауында дәл осы мәселеге баса назар аударды.

«Теңіз жолдарының осалдығы құрлықтағы көлік дәліздерінің стратегиялық маңызын арттырды. Қазақстан іс жүзінде Еуразияның жетекші логистикалық орталығына айналу үшін осы тарихи мүмкіндікті пайдалануы тиіс. Қазірдің өзінде біздің аумағымыз арқылы Қытайдан Еуропа құрлығына жүк тасымалының шамамен 85 пайызы өтеді. Бұл – үлкен көрсеткіш. Биыл біз бұл бағытта ең жоғары межеге қол жеткіздік. Енді әрі қарай ұмтылуымыз керек. Қазірдің өзінде халықаралық жүк ағындарын толыққанды ұйымдастырушы позициясына өту қажет», – деп мәлімдеді Мемлекет басшысы.

Бұндай тәсілмен Президент жаңа міндет жүктеді: Қазақстан өз аумағы арқылы шетелдік жүктердің өтуін қамтамасыз етіп қана қоймай, тасымалдауды ұйымдастыруға, логистикалық қызметтер ұсынуға және сабақтас өндірістерді дамытуға белсендірек қатысуы тиіс.

Теміржол дәліздері: жаңа бағыттар және жеткізу мерзімін қысқарту

Тегіс әрі сапалы теміржол инфрақұрылымын кеңейту негізгі даму бағыттарының бірі болып қала береді.

Жолдауда Президент екі жобаны ерекше атап өтті. Біріншісі – 2027 жылы пайдалануға беріледі деп жоспарланған «Бақты – Аягөз» теміржол желісі. Бұл жоба Қытай бағытындағы өткізу қабілетін 20 миллион тоннаға арттырады деп күтілуде.

Екіншісі – 2026 жылдың тамызында құрылысы басталған Арал-Каспий магистралі. Жоба Транскаспий дәлізі бойынша бағытты шамамен бір мың шақырымға, ал жүктерді жеткізу уақытын үш күнге дейін қысқартуы тиіс.

«Келесі жылы елімізде «Бақты – Аягөз» желісі пайдалануға беріледі, бұл Қытай бағытындағы өткізу қабілетін 20 миллион тоннаға арттырады. Тамыз айында Арал-Каспий магистралінің құрылысы басталды. Жоба Транскаспий дәлізі бойынша бағытты шамамен бір мың шақырымға, ал жүктерді жеткізу уақытын үш күнге дейін қысқартады. Үкімет бұл салада басталған барлық жобалардың уақтылы әрі сапалы орындалуын қатаң бақылауға алуы тиіс», – деп атап өтті Тоқаев.

Сыртқы әлеуетті серіктестер үшін бұл жобалар тасымалдау көлемін арттыру және көлік шығындарын азайту мүмкіндігін білдіреді.

Дегенмен, бұл жарияланған көрсеткіштер әлі де күтілетін нәтижелер саналады. Олардың нақты тиімділігін құрылыс аяқталып, инфрақұрылым пайдалануға берілгеннен кейін бағалауға болады.

Автомобиль транзиті: Қазақстанға неге өз тасымалдаушылары қажет

Тағы бір басым бағыт – автомобильмен жүк тасымалдауды дамыту.

Президенттің айтуынша, Қазақстан арқылы өтетін автомобиль транзитінің жартысынан астамы шетелдік тасымалдаушыларға тиесілі. Бұл көлік қызметтерінің едәуір бөлігін шетелдік компаниялар жүзеге асыратынын білдіреді.

Жағдайды өзгерту үшін Үкіметке отандық тасымалдаушыларды қолдаудың қосымша шараларын қабылдау тапсырылды.

Сонымен бірге «Көкшетау – Петропавл» трассасын кеңейту және жол инфрақұрылымын жаңғырту жоспарлануда.

Автомобиль жолдарының сапасына ерекше назар аударылды. Президент Көлік министрлігіне елдің бүкіл жол желісіне, соның ішінде республикалық және жергілікті жолдарға жауапкершілікті жүктеуді тапсырды.

«Еске саламын: заманауи жол бойындағы қызмет көрсету инфрақұрылымы бар сапалы жолдарсыз Қазақстан жаһандық транзиттік магистраль немесе Еуразиялық көлік-логистикалық хабы мәртебесіне үміткер бола алмайды. Мәселенің түпкі мәні осында. Және бұл мәселе не болса да шешілуі тиіс», – деп баса айтты Президент.

Шекара өткелдеріндегі кезектен арылу да өзекті түйткіл болып отыр. Осыған байланысты 2027 жылы барлық автомобиль өткізу пунктерін қайта жаңартуды аяқтау міндеті қойылды.

Шекарадан өтуді жылдамдату және жолдардың сапасын жақсарту халықаралық тасымалдаушылар үшін қазақстандық бағыттардың тартымдылығын арттыруы тиіс.

Авиациялық логистика: пайдаланылмаған әлеует

Жолдауда әуе көлігі дәліздерін дамытуға жеке тоқталды.

Президент Қазақстан арқылы Еуропа мен Азия арасындағы маңызды авиациялық бағыттар өтетінін, бірақ ел өзінің географиялық орналасуынан әлі де жеткілікті экономикалық тиімділік ала алмай отырғанын атап өтті.

Бұл бағытты дамыту үшін заманауи жер үсті инфрақұрылымы, әуе кемелеріне қызмет көрсету және жүк тасымалдау мүмкіндіктерін кеңейту қажет.

Жолдауда өңірлік әуежайларды дамыту жобалары да белгіленді.

Арқалықтағы әуежайды қалпына келтіру аяқталды, Зайсан, Катонқарағай және Кендірліде әуе айлақтарын іске қосу жоспарлануда. 2027 жылы халықаралық серіктесті тарта отырып, Астанада заманауи әуежай құрылысын бастау көзделген.

Бұл жобалар елдің көліктік мүмкіндіктерін кеңейтуі тиіс. Дегенмен, олардың халықаралық логистика үшін маңызы жүк инфрақұрылымының дамуына және тиісті қызметтерге болған сұранысқа байланысты болады.

Тасымалды цифрландыру: көлік реформасының келесі кезеңі

Көлік объектілерін салумен қатар Президент саланы толық цифрландыру қажеттілігін белгіледі.

Халықаралық бағыттарға ерекше назар аударылды, мұнда жеткізу жылдамдығы тек инфрақұрылымның жай-күйіне ғана емес, сонымен бірге құжаттарды рәсімдеу мен ақпарат алмасудың тиімділігіне де байланысты.

«Еуразияның басты көлік хабы позициясын берік ұстану үшін Қазақстан бірқатар маңызды міндеттерді орындауы тиіс. Ең алдымен, сөз халықаралық бағыттарды қоса алғанда, көлік саласын толық цифрландыру туралы болып отыр. Жасанды интеллект дәуірінде жаһандық транзиттік ағындарды қағаз жүкқұжаттар арқылы басқару – ақылға сыймайтын нәрсе. Бұл – ең қысқа тығырыққа тірелу жолы», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Цифрландыру әкімшілік процедураларды қысқартуға, жүктерді өңдеуді жылдамдатуға және халықаралық тасымалдардың ашықтығын арттыруға тиіс.

Алайда, мұндай нәтижеге қол жеткізу үшін шетелдік серіктестермен өзара іс-қимыл қажет болады, өйткені көлік дәліздері бірнеше мемлекеттің аумағы арқылы өтеді.

Транзиттік елден Еуразияның логистикалық орталығына дейін

Жолдаудың көлік блогының басты идеясы – Қазақстан халықаралық сауда бағыттарындағы өз орнынан көбірек экономикалық пайда алуы тиіс.

Ол үшін тек теміржолдар мен автомобиль жолдарын салып қана қоймай, отандық логистикалық компанияларды дамыту, жүктерді шоғырландыру және бөлу орталықтарын, сондай-ақ көлік дәліздерінің бойында жаңа өндірістік алаңдарды құру қажет.

Мұндай тәсіл қазақстандық бизнестің халықаралық тасымалдарға қатысуын кеңейтуге және қосымша жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар Жолдауда басты кедергілер де белгіленген: кейбір автомобиль жолдары сапасының жеткіліксіздігі, шекарадағы кезектен арыла алмау, шетелдік тасымалдаушылардың жоғары үлесі және авиациялық логистика әлеуетінің толық іске асырылмауы.

Болашақ перспективалар инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру мерзімдеріне, цифрландырудың тиімділігіне және отандық компаниялардың халықаралық нарықта бәсекелесу қабілетіне байланысты болады.

Қазақстанның басты міндеті – транзитке қарапайым қызмет көрсетуден халықаралық жүк ағындарын ұйымдастыруға өту. Бұл жағдайда көлік дәліздерін дамыту тек тасымалды арттыру есебінен ғана емес, сонымен бірге ұлттық бизнесті, өнеркәсіпті және өңірлерді дамыту арқылы да экономикалық нәтиже бере алады.

Дәл осы тәсіл Қазақстанды Еуразияның толыққанды логистикалық орталығына айналдырудың негізі болуы тиіс.