Экспорттың жаңа бағыты: Қазақстанға балама дәліздер не үшін қажет?

Халықаралық ахуалдағы өзгерістер Қазақстанның экспорттық және көлік бағыттарының тұрақтылығы мәселесін қайтадан күн тәртібіне шығарды. Қазақстандық саясаттанушы Ералы Нұржұма BAQ.KZ тілшісіне қазіргі жағдайда логистиканы әртараптандырудың, Орта дәлізді дамытудың және көпвекторлы саясаттың экономикалық бағытын күшейтудің маңызы неге артып келе жатқанын айтып берді.

2026 жылғы 17 және 19 шілдеде Қара теңізде Каспий құбыр консорциумының инфрақұрылымы арқылы мұнайды коммерциялық тасымалдауға қатысқан кемелерге ұшқышсыз аппараттармен шабуыл жасалды. Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі мұндай әрекеттер елдің экономикалық мүдделеріне, халықаралық саудаға және көлік-логистикалық тізбектердің қауіпсіздігіне әсер ететінін мәлімдеді.

Осы жағдайға байланысты Қазақстан экономикасының халықаралық бағыттардың тұрақтылығына қаншалықты тәуелді екені және балама жеткізу жолдарының қандай рөл атқара алатыны туралы мәселе қайта көтеріліп отыр.

Саясаттанушы Ералы Нұржұманың пікірінше, қазіргі халықаралық үдерістерге тек сыртқы саясат тұрғысынан қарау жеткіліксіз. Олардың салдары энергетикаға, логистикаға, тасымалға және жаһандық жеткізу тізбектеріне әсер етуі мүмкін.

Бұл көпвекторлы саясат тек дипломатиялық тепе-теңдікке ғана емес, экономиканың тұрақтылығына да сүйенуі керек дегенді білдіреді. Біздің жағдайда саяси бейтараптық экономикалық шығындардан үнемі қорғай бермейді, - деді саясаттанушы.

Экспорт бағыттарының маңызы артып келеді

Қазақстан үшін мұнай-газ саласы ең маңызды бағыттардың бірі болып қала береді. Өйткені бұл сектор елдің экспорттық кірісінің елеулі бөлігін қамтамасыз етеді.

Алайда Нұржұманың айтуынша, мәселе тек мұнайға қатысты емес. Халықаралық логистикаға теміржол және теңіз тасымалы, металл, астық және Қазақстанда өндірілген басқа да өнімдердің экспорты кіреді.

Бұл бағыттардың тұрақтылығы шетелдік инвесторлардың Қазақстанға деген көзқарасына да тікелей әсер етеді.

Сарапшының сөзінше, халықаралық капитал белгілі бір елді таңдаған кезде салық жағдайы мен бизнесті жүргізу құнын ғана емес, әлемдік нарықтарға тұрақты шығу мүмкіндігін де ескереді.

Сондықтан көлік және экспорт бағыттарының болжамдылығы инвестициялық тартымдылыққа ықпал ететін факторлардың біріне айналып отыр.

Әртараптандыру экономикалық тұрақтылықтың бір бөлігіне айналды

Саясаттанушы жекелеген көлік бағыттарына тәуелділік мәселесіне ерекше назар аударды.

Оның пікірінше, экспорттық бағыттар неғұрлым көп болса, елдің халықаралық ахуалдағы өзгерістерге бейімделу мүмкіндігі де соғұрлым жоғары болады.

Сондықтан көлік бағыттарын әртараптандыру енді жай ғана экономикалық стратегия емес, ұлттық қауіпсіздіктің бір бөлігіне айналды. Балама бағыттар неғұрлым көп болса, сыртқы дағдарыстардың Қазақстанға өз шарттарын қою ықтималдығы соғұрлым азаяды, - дейді Нұржұма.

Бұл қолданыстағы көлік дәліздерінен бас тарту керек дегенді білдірмейді.

Сарапшы бірін-бірі толықтыра алатын бірнеше бағытты қатар дамытуды маңызды деп санайды.

Осындай жобалардың бірі – Орта дәліз. Нұржұманың бағалауынша, оның қазіргі маңызы тек инфрақұрылымдық жоба шеңберінен шығып отыр.

Қолданыстағы бағыттардан толық бас тарту мүмкін емес әрі экономикалық тұрғыдан тиімсіз екенін түсіну маңызды. Мәселе кез келген бір бағыттың тоқтап қалуы елдің бүкіл экспорттық моделіне қауіп төндірмейтін жүйе қалыптастыруда. Нағыз әртараптандыру дегеніміз –  осы, - деді сарапшы.

Демек, міндет бір бағытты екіншісімен алмастыру емес, бірнеше толыққанды экспорттық бағыт қалыптастыру болып отыр.

Көпвекторлы саясаттың экономикалық маңызы артып келеді

Нұржұманың пікірінше, болып жатқан өзгерістер Қазақстанның сыртқы саясаттағы көпвекторлы бағытын қайта қарауды қажет етпейді.

Керісінше, сарапшы бұл үлгі әлі де өзекті деп санайды. Алайда оның мазмұны біртіндеп кеңейіп келеді.

Көпвекторлы саясат енді әлемдік күш орталықтары арасындағы дипломатиялық тепе-теңдікпен ғана шектелмеуі керек. Бүгінде ол экономикалық тұрақтылыққа, әртараптандырылған логистикаға, өз көлік дәліздерімізді дамытуға және жекелеген бағыттарға деген аса жоғары тәуелділікті азайтуға сүйенуге тиіс, - деді саясаттанушы.

Осылайша, халықаралық ахуал өзгеріп жатқан кезеңде Қазақстан үшін сыртқы саясаттағы тепе-теңдікті сақтау ғана емес, әлемдік нарықтарға шығатын бірнеше бағытты дамыту да маңызды бола түсуде.

Көлік мүмкіндіктерін кеңейту, Орта дәлізді дамыту және қолданыстағы экспорт жолдарын сақтау Қазақстанға сыртқы сауда үшін бағыттарды кеңірек таңдауға мүмкіндік беретін икемді логистикалық модель қалыптастыра алады.