Қазақ мәдениетінде табиғатқа қатысты ұрпақтан ұрпаққа жеткен нәзік байқаулар өте көп. Соның бірі – «Бесқонақ». Бұл жай ғана әдемі атау емес, халық күнтізбесіндегі ерекше кезең. Көшпенділер бұл уақытты жақсы білген және оған әрдайым сақтықпен, құрметпен қараған. Толығырақ BAQ.KZ материалында.
«Бес қонақ» деген не?
«Бес қонақ» – қыстың соңы мен көктемнің басында болатын, әдетте бес күнге созылатын қысқа кезең. Осы уақытта ауа райы аяқ астынан өзгеріп кетеді. Күн жылына бастағандай болғанымен, кенеттен суық қайта оралады: жел тұрып, қар, боран не үсік жүруі мүмкін.
Қазіргі адам үшін бұл қалыпты ауа райы құбылысы сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ ата-бабамыз үшін бұл нақты байқалған, қайталанып отыратын табиғи кезең болғандықтан, оны халықтық күнтізбеге енгізген. Халық арасында бекерден-бекер «Бес қонақсыз көктем болмайды» деп айтылмаған.
Неліктен «бесқонақ»?
Атаудың шығуына қатысты бірнеше түсінік бар. Сенім бойынша бұл суық күндер аяқ астынан «қонаққа келетіндей» болып, көп тұрақтамай өтеді. Бес саны осы кезеңнің шамамен ұзақтығымен байланысты.
Ауыспалы мағынада «қонақтар» – суық, жел, қар, көктайғақ және күрт салқындау.
Яғни мұнда адам емес, көктемге жол берер алдындағы табиғаттың соңғы мінезі айтылып тұр.
Бұрын қалай қабылданған?
Көшпенділер үшін «Бес қонақтың» практикалық маңызы зор болған. Олар күн жылына бастады екен деп малды алыс жайылымға айдап кетуге асықпаған. Себебі жылымықтың әлі тұрақсыз екенін жақсы түсінген.
Сонымен қатар қысқы киімді де бірден шешпеген. Қыстың соңғы «соққысына» дайын болып, жем-шөп пен отын қорын үнемдеп ұстаған.
Бұл – көктем жақындағанымен, босаңсуға әлі ерте екенін білдіретін белгі. Үлкендер жиі: «Әлі бесқонақ бар» деп ескертіп отырған.
Кей өңірлерде: «Бес қонақ өтпей, бел шешпе» деген сөз де айтылады.
Әр өңірде қалай байқалады?
Қызығы, бұл құбылыс Қазақстанның әр аймағында әрқалай сезіледі.
Оңтүстікте, Түркістан мен Шымкент маңында көктем ерте келетіндіктен, «Бес қонақ» көбіне қатты жел, шаңды дауыл және қысқа мерзімді салқындау түрінде байқалады.
Ал Алматы облысы мен Алматыда күн жылынып, бүршік жарған кезде бірнеше күнге қар не сулы қар қайта түсіп кететін жағдайлар жиі кездеседі. Сондықтан халық арасында «Көктем келді деп сенбе, бес қонақты күт» деп әзілдейді.
Ал Астана, Қарағанды немесе Қостанай секілді солтүстік пен орталық аймақтарда бұл кезең қаталдау өтіп, аяз бен боран қайта соғуы мүмкін.
Ғылыми түсіндірмесі бар ма?
Метеорология тұрғысынан «Бес қонақ» толық түсіндіріледі. Қыс пен көктемнің өтпелі шағында атмосфера тұрақсыз болады. Суық ауа массалары толық шегінбей тұрып, жылы ауа оларды ығыстыра бастайды. Соның әсерінен температура күрт құбылады.
Мұндай «суықтың қайта оралуы» тек Қазақстанда ғана емес, әлемнің басқа өңірлерінде де болады. Бірақ дәл қазақ дәстүрінде бұл құбылыс атауға ие болып, мәдениетке берік енген.
Синоптиктердің айтуынша, мұндай температура ауытқуы континенттік климат үшін заңды құбылыс.
Қыс соңы мен көктем басында суық ауа массаларының қысқа уақытқа қайта оралуы мүмкін. Бұл – атмосфералық айналымның қайта құрылуына байланысты қалыпты процесс. Ол көбіне желмен, жауын-шашынмен және температураның күрт төмендеуімен қатар жүреді, – дейді мамандар.
Сонымен бірге «Бес қонақ» кезеңі жиі Наурыз мейрамы уақытымен тұспа-тұс келеді немесе оның алдында өтеді. Мұны көпшілік символдық мән деп қабылдайды: көктем мен жаңаруға жол бермес бұрын табиғат соңғы өзгеріс кезеңінен өтеді.
Бүгін де өзекті ме?
Метеорология қанша дамыса да, көпшілік қыс бітті-ау деген кезде бірнеше жайсыз суық күннің қайта келетінін байқайды. Сондайда үлкендер: «Бұл – бесқонақ» деп айтып жатады.
Қазір бұл бұрынғыдай тұрмыстық нұсқаулықтан гөрі мәдени жады, ұлттық болмыстың бір бөлігі, халық даналығы мен байқағыштығының көрінісі ретінде сақталып отыр.
Неліктен мұны есте сақтау маңызды?
«Бесқонақ» – жай ғана ауа райы белгісі емес. Бұл – адамдардың табиғатпен үйлесімде өмір сүріп, оны бақылап, ешқандай құралсыз-ақ қорытынды жасай алғанының айғағы.
Технологияға тәуелді әлемде мұндай білім кейде айналаға мұқият қараудың өзі жеткілікті екенін еске салады.
Бүгiн 2026, 17:48
