Соңғы жылдары әлем елдері балалардың әлеуметтік желілерге кіру жасын заңдастыру немесе реттеу туралы әңгіме белсенді жүріп жатыр. Бұл мәселе балалардың психикалық денсаулығы, қауіпсіздігі, тәуелділік пен кибербуллинг сияқты қатерлерге байланысты көтерілуде. Қазақстанда да осы бағыттағы бастамалар талқыланып, заң жобалары әзірленуде. BAQ.KZ тілшісі халықаралық тәжірибеге сүйене отырып, Қазақстандағы жағдайды зерделеп көрді.
Әлемдік тәжірибе: заңдар мен шектеулер
Австралия:
2024 жылдың желтоқсанынан бастап Австралияда 16 жасқа дейінгі балалардың әлеуметтік желілерге (Facebook, TikTok, Instagram, YouTube және т.б.) кіруіне тыйым салынды. Бұл шара платформалардан жасқа назар аударуды талап етеді; бұзған жағдайда айыппұл салынуы мүмкін. Бір айдың ішінде 4,7 миллионнан астам жасөспірімдік аккаунт өшірілді. Шара балаларды зиянды мазмұн мен тәуелділіктен қорғау мақсатында қабылданды.
Франция:
2026 жылы Францияда 15 жасқа дейінгі балалардың әлеуметтік желілерді пайдалануға тыйым салу туралы заң қабылданды. Құқық қорғаушылар мен бала денсаулығын зерттеу органдары бұл шешімді қолдауда. Денсаулық сақтау агенттігінің дерегіне қарағанда, 12–17 жас аралығындағы балалардың 90%-ы күнделікті смартфон пайдаланады, бұл психикалық денсаулыққа әсер етуі мүмкін.
Басқа елдер:
Малайзия – 16 жасқа дейінгі балаларға әлеуметтік желілерге кіруге тыйым салу жоспары бар.
Үндістан, Гоа штаты – жасқа шектеу енгізуді қарастыруда.
Нидерланд – 15 жасқа дейінгі балаларға TikTok пен Instagram қолданбауды ұсынған кеңестер берген.
Норвегия мен Ұлыбритания – жас шектеуді қатайту мәселелерін талқылауда, мектептерде смартфонды шектеу бастамалары бар.
Халықаралық зерттеулер
OECD деректері бойынша, 2023 жылы:
- АҚШ-та 8-12 жас аралығындағы балалардың 40%-ы әлеуметтік желілерді белсенді пайдаланған.
- Ұлыбританияда 8-11 жас аралығындағы 63% бала әлеуметтік желілерде тіркелген.
- Канадалық зерттеу бойынша, 13 жасқа толмағандардың 86%-ы шектеулі жасқа қарамастан аккаунтқа ие болған.
Бұл деректер әлемдік тенденцияны көрсетеді: балалар заңды жасқа қарамастан әлеуметтік желілерге белсенді қызығушылық танытып отыр, ал бұл олардың психикалық денсаулығына, ұйқы режиміне, әлеуметтік дағдыларына және онлайн қауіпсіздікке әсер етуі мүмкін.
Сауалнама нәтижелері көрсеткендей, 2025 жылдың маусым-шілде айларында 30 елде респонденттердің орта есеппен 71%-ы 14 жасқа дейінгі балаларға әлеуметтік желіге кіруге тыйым салуды қолдайтынын білдірген. Еуропада бұл көрсеткіш 70–75%, Солтүстік Америкада 65%, ал Азия елдерінде кейде 80%-ға жетеді.
Қазақстандағы жағдай
Қазақстанда соңғы жылдары балалардың әлеуметтік желілерге қатысуын реттеу туралы ұсыныстар белсенді түрде талқылануда.
Қазіргі балалар мен жасөспірімдер әлеуметтік желілерді күнделікті өмірдің бір бөлігі ретінде қабылдайды. Бұл платформалар достарымен байланыс орнатуға, жаңа ақпарат алуға және шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Дегенмен, зорлық-зомбылыққа, агрессияға толы контенттің болуы, кибербуллинг пен виртуалды тәуелділік сияқты қауіптер балалардың психикалық және эмоционалдық дамуына зиян келтіруі мүмкін.
Статистикалық деректер:
- 88% балалардың жеке смартфоны бар, оның 28% бос уақытын экран алдында өткізеді.
- Жасөспірімдердің 74% TikTok, 59% YouTube, 57% Instagram пайдаланатыны белгілі.
- Ата-аналардың 62% экран уақытын бақылау үшін арнайы құрал қолданбайды.
Қазіргі уақытта Қазақстанда 16 жасқа дейінгі балалардың әлеуметтік желілерге тіркелуіне тыйым салу туралы заң жобасы әзірленуде. Жасанды интеллект арқылы жас анықтау жүйесі енгізіліп, бұзушы платформалар жауапқа тартылуы мүмкін.
Балалардың деректері тіркелетін цифрлық платформаларға қойылатын талаптар күшейтіледі. Балаларды әлеуметтік желілердегі зиянды контенттен қорғау мақсатында тіркеу, қолжетімділік және пайдалану жасына қатысты заңнамалық тетіктер әзірленіп жатыр. Бұл мәселелер эксперттермен және азаматтық қоғам өкілдерімен бірлесіп талқылануда, - деді Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова.
Премьер-министр Олжас Бектенов бұл бағытта батыл шешім қабылдау қажеттігін ескертті.
Әлеуметтік желі мәселесіне тараптардың көзқарасы қандай?
Балаларды әлеуметтік желіден қорғау және жасқа шектеу мәселесі қазіргі қоғам үшін өте маңызды. Бұл тақырып әртүрлі тараптар – ата-аналар, педагогтар және сам балалар үшін өзекті, өйткені әрқайсысының тәжірибесі мен ой-пікірі әртүрлі. Әркім өз тұрғысынан онлайн қауіпсіздік пен жасқа шектеудің қажеттілігін бағалайды: ата-ана балалардың қауіпсіздігін, мұғалім білім процесінде бақылауды, ал балалар өз достарымен қарым-қатынас пен еркіндікті ойлайды. Сол себепті, бұл мәселе тек заң немесе шектеумен шешілмей, барлық тараптардың пікірін ескере отырып кешенді тәсіл қажет.
Нұргүл Жақсылықова, ата-ана:
«Менің ойымша, балаларға әлеуметтік желілерде шектеу қою өте маңызды. Қызым TikTok-ты жиі пайдаланады, кейде мен оның не көріп отырғанын немесе қандай видеоларға қатысып отырғанын білмей қаламын. Бұл алаңдаушылық тек жеке бақылау арқылы ғана шешілмейді, өйткені жас балалар онлайн контенттің барлық қауіп-қатерін түсінбейді. Заң арқылы жасқа шектеу енгізу платформаларды жауапкершілікке тартуға, зиянды мазмұнды шектеуге және балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл ата-аналарға да онлайн тәрбие процесінде қолдау көрсетеді, өйткені жүйелік шара балалардың қауіпсіздігін қорғауда тек жеке бақылауға тәуелді болмайды».
Бауыржан Ерғараев, мұғалім:
«Мектепте балалардың әлеуметтік желілерде өткізетін уақытын толық бақылау мүмкін емес. Балалардың көбісі сабақтан тыс уақытта өз смартфондарына кіріп, әртүрлі платформаларды пайдаланады, және мұғалім ретінде мен олардың онлайн әрекеттерін нақты бақылай алмаймын. Менің тәжірибем көрсеткендей, тек жасқа шектеу немесе тыйым салу жеткіліксіз. Ең тиімді тәсіл – ата-аналар мен педагогтардың бірлесіп балаларға цифрлық сауаттылықты үйретуі, яғни желіде қауіпсіз әрекет ету дағдыларын қалыптастыру, зиянды контентті тану және уақытты дұрыс басқаруды үйрету».
Рахат Көшербайқызы, психолог:
«Тек қана тыйым салу немесе жасқа шектеу жеткіліксіз. Қазіргі онлайн орта өте динамикалық және балалар әртүрлі платформаларға ерте қосылады, сондықтан тек шектеу қою олардың қауіпсіздігін толық қамтамасыз ете алмайды. Балаларды қорғаудың тиімді тәсілі – кешенді шараларды біріктіру, яғни ата-аналардың белсенді бақылауы, балаларды цифрлық сауаттылыққа үйрету және платформалардың өз жауапкершілігін күшейту. Мұндай кешенді тәсіл балаларға онлайн ортада қауіпсіз тәжірибе жинауға, контентті дұрыс бағалауға, тәуелділіктен сақтануға және өздерін қорғауды үйренуге мүмкіндік береді».
Даниал Қуандық, оқушы, 12 жаста:
«Мен желіге қосылмай қалсам, достарыммен сөйлесе алмай қаламын, өйткені онлайн байланыс бүгінгі күнде достармен қарым-қатынас жасаудың басты жолы болып тұр. Бірақ кейде мен ұзақ уақыт бойы TikTok немесе басқа платформаларда отыратынымды өзім де сеземін, бұл менің оқуым мен демалысымды әсер етуі мүмкін. Сондықтан мен үшін шектеу кейде жақсы болар еді, бірақ тек дұрыс түсіндіріліп, негізделген жағдайда ғана, яғни неге шектеу қажет екенін, онлайнда қауіпсіздік пен уақытты дұрыс пайдалану маңыздылығын білсем ғана қабылдауға дайынмын»».
Тыйым тиімді ме?
Балаларды әлеуметтік желілерге шектеу көптеген артықшылықтар мен кемшіліктерді қатар алып келеді. Артықшылықтары ретінде, ең алдымен, балаларды зиянды контенттен қорғау саналады. Сонымен қатар, жас шектеулер әлеуметтік желілерге тәуелділік пен психикалық денсаулық мәселелерінің ықтималдығын төмендетуге мүмкіндік береді. Бұл шара сонымен бірге платформаларға жасқа қатысты жауапкершілік жүктейді, яғни онлайн ортаның қауіпсіздігіне платформалардың да назар аударуын талап етеді.
Дегенмен, мұндай шектеулер тек артықшылыққа ғана ие емес. Біріншіден, балалар жасқа қойылған шектеулерді бұзуы мүмкін, мысалы, жалған туған күнін көрсету арқылы желіге кіруі ықтимал. Екіншіден, бұл тәсіл кейде балаларды цифрлық дағдылардан шектеуі мүмкін, ал тек тыйым салу әлеуметтік сауаттылықты қалыптастыруға жеткіліксіз. Сондықтан тек қана шектеу қою жеткіліксіз, оны ата-аналық бақылау, цифрлық білім беру және платформалардың жауапкершілігімен бірге кешенді жүргізу қажет.
Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, көптеген елдер жас шектеулерді енгізуде немесе талқылауда, негізінен балаларды қауіптен қорғау мақсатында. Қазақстанда да бұл бастама белсенді қарастырылып жатыр, алайда толық іске қосылған шешім әлі жоқ. Мамандардың пікірі бойынша, жасқа тыйым салумен бірге цифрлық сауаттылықты дамыту, ата-аналық бақылауды күшейту және платформалардың міндеттерін нақтылау сияқты кешенді шаралар қатар жүргізілуі қажет.
Балалардың әлеуметтік желілердегі қауіпсіздігін қамтамасыз етудің ең тиімді тәсілі – көп қырлы саясат: заң, білім, технология және қоғам қолдауының үйлесімділігі. Тек осы кешенді тәсіл арқылы ғана балалар онлайн ортада қорғалуы мүмкін.
