Ауылдан көшпеу үшін не өзгеруі керек?

Ауылға жұмысқа барған маманға баспана керек. Үйі бар отбасы тұрақты табыс іздейді. Ал екеуі де болғанымен, баласын оқытуға, дәрігерге қаралуға жағдай болмаса, қалаға көшу туралы ой туады. Ауылда қалу туралы шешімге осының бәрі әсер етеді. BAQ.KZ тілшісі ауыл тұрғындарының тұрмысын жақсарту үшін қандай мәселелер қатар шешілуі қажет екенін саралады.

Ауылдағы өмірді не айқындайды?

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылғы 1 қыркүйекте Қазақстанда 7 млн 382 мыңнан астам адам ауылдық жерде тұрған. Бұл - ел халқының шамамен 35,8 пайызы. Ауылдағы жұмыс пен тұрмыс жағдайы осыншама адамның күнделікті өміріне тікелей әсер етеді.

Ауылдан көшудің де, сонда қалудың да себебі әр отбасында әртүрлі. Біреуге тұрақты жұмыс қажет, енді біреу баласының жақсы білім алғанын қалайды. Денсаулығына байланысты аудан орталығына немесе қалаға жақын тұруды жөн көретіндер де бар.

Сондықтан ауылда қанша нысан салынғанымен қатар, оның тұрғынға қандай пайдасы тигеніне қарау керек. Жаңа медициналық пунктте дәрігер қабылдай ма? Жөнделген жолмен автобус жүре ме? Интернет сабақ оқуға, жұмыс істеуге жеткілікті ме? Тұрғын үшін ауылдағы өзгеріс осыдан байқалады.

Еңбектің қайтарымы болуы керек

Ауылда тіршілік бар. Бірі мал ұстайды, бірі егін егеді, енді бірі мектепте, емханада немесе дүкенде жұмыс істейді. Бірақ жұмыстың болуы отбасының табысы жеткілікті дегенді білдірмейді.

Маусымдық еңбектен түскен қаражатты жыл бойына жеткізу қиын. Қорадағы мал мен бақша өнімі азық-түлік шығынын азайтқанымен, баланың оқуына, емделуге, көлікке немесе үй жөндеуге де ақша қажет.

Экономист Бауыржан Ысқақтың пікірінше, ауыл мен қала арасындағы табыс айырмасын тек жұмыс орындарының аздығымен түсіндіру жеткіліксіз. Шаруаның өндірген өнімінен қанша пайда тауып отырғаны да маңызды.

Ауыл мен қала арасындағы табыс алшақтығын азайту үшін ауылға жай ғана жұмыс орны емес, табысты экономикалық тізбек құру керек. Яғни өндіріс, өңдеу, сақтау, логистика және сату жүйесі қажет, – дейді экономист.

Мысалы, сүтін шикізат күйінде өткізетін отбасының табысы сатып алу бағасына тәуелді. Ал сол сүтті ауылдың өзінде жинап, салқындатып, өңдеп, қаптайтын мүмкіндік болса, бірнеше адамға жұмыс табылады. Дайын өнімнен түсетін кірістің бір бөлігі де жергілікті жерде қалады.

Бірақ мұндай кәсіпке тұрақты электр қуаты, су, сақтау орны және қолайлы жол қажет. Өнімді жеткізу шығыны көбейген сайын шаруаның қолында қалатын пайда азаяды. Осы тұста жұмыс пен инфрақұрылым мәселесі тоғысады.

Несие берілді. Өнімді кім сатып алады?

Ауыл кәсіпкерлерін қолдауға арналған бағдарламалар бар. Үкіметтің 2026 жылғы 22 тамыздағы ақпаратына сәйкес, «Ауыл аманаты» жобасы аясында 2023–2025 жылдары 20 мыңнан астам шағын несие беріліп, 22 мыңнан астам жұмыс орны ашылған. Қаржыландырылған жобалардың арасында ауыл шаруашылығымен бірге өнім өңдеу және қызмет көрсету бағыттары да бар.

Дегенмен мал немесе жабдық сатып алғаннан кейін кәсіпкердің алдында басқа міндеттер тұрады. Өнімін кімге сатады? Қайда сақтайды? Нарыққа жеткізуге қанша қаражат жұмсайды? Алғашқы табысы шығынын өтеуге жете ме?

Бауыржан Ысқақ мемлекеттік қолдаудың нәтижесін осы кезеңнен көру қажет деп есептейді.

Мемлекеттік қолдаудың логикасын “қаржы берілді, кәсіп ашылды” дегеннен “кәсіп ашылды, өнім өндірілді, өнім сатылды, тұрақты табыс пайда болды” деген модельге қарай өзгертуіміз керек. Ауыл тұрғынына тек несие емес, нақты сатып алушы керек, – дейді ол.

Шаруа үшін өңдеу кәсіпорнымен тұрақты байланыс орнату, өнімін қолайлы бағамен жеткізу, қажет кезінде сақтай алу маңызды. Осы мүмкіндіктер болғанда ғана кәсібін кеңейтуге, қосымша адам жалдауға жағдай туады.

Экономистің айтуынша, әр ауыл өз мүмкіндігіне қарай дамуы керек. Бір жерде сүт өндірісіне жағдай бар, екіншісінде көкөніс өсіру немесе ет шаруашылығы тиімді болуы мүмкін. Туризм мен қолөнерді дамытуға қолайлы елді мекендер де бар. Қай бағыт таңдалса да, оның өніміне немесе қызметіне сұраныс болуы қажет.

Үй алған отбасы ауылға орныға ма?

Ауылға қызметке келген жас маманның бірден үй сатып алуға шамасы жете бермейді. Осы мәселені шешуге бағытталған тетіктердің бірі - «Дипломмен ауылға» жобасы.

Мемлекеттік органдар порталында 2026 жылғы 7 қазанда жаңартылған ақпаратқа сәйкес, жоба аясында 100 АЕК көлемінде көтерме жәрдемақы қарастырылған. Тұрғын үй сатып алуға немесе салуға аудан орталықтарында 2 500 АЕК-ке дейін, басқа ауылдық елді мекендерде 2 000 АЕК-ке дейін бюджеттік кредит беріледі. Несие мерзімі - 15 жылға дейін, жылдық сыйақы мөлшерлемесі - 1 пайыз. Бұл қолдау белгіленген талаптарға сай келетін мамандарға ұсынылады.

Баспана адамның ауылға орнығуына көмектеседі. Бірақ үй алғаннан кейін де отбасының шығыны азайып кетпейді. Оны жөндеу, жылыту, күтіп ұстау қажет. Мектеп пен жұмыс орнына қатынау жағдайы да маңызды.

Оған қоса, ауылға келген маманның жұбайы да жұмыс іздеуі мүмкін. Бір адамға қызмет табылып, екіншісі табыссыз қалса, отбасының көшіп келуі қиындайды. Балабақша, мектеп, баланың қызығушылығына сай үйірме де ата-ананың таңдауына әсер етеді.

Сондықтан ауылға маман тартқанда оның отбасымен қалай орналасатынын да ескерген жөн. Жұмыс пен баспанаға берілген қолдаудың жалғасы күнделікті тұрмыста көрінуі керек.

Нысан салумен мәселе толық шешілмейді

Ауылда мектептің, медициналық пункттің немесе жолдың болуы маңызды. Бірақ тұрғынға сол нысандар арқылы көрсетілетін қызмет қажет.

Дәрігер болмаса, жаңа медициналық пункті бар ауылдың тұрғыны да ауданға барады. Автобус жүрмесе, жөнделген жолдың игілігін жеке көлігі жоқ адам толық көре алмайды. Байланыс жиі үзілсе, оқушыға онлайн сабаққа қатысу, маманға қашықтан жұмыс істеу қиын.

Мұның әрқайсысы отбасына қосымша шығын әкеледі. Дәрігерге бару үшін жолға ақша жұмсайды, жұмыстан сұранады. Баласын үйірмеге апару үшін уақыт бөледі. Қарапайым қызметті алу үшін бірнеше рет қатынауға тура келуі мүмкін.

Сондықтан инфрақұрылымның нәтижесін тұрғынның өмірі қаншалықты жеңілдегенінен бағалаған дұрыс. Үйге су тұрақты келе ме? Қыста жол ашық па? Қажет кезде медициналық көмек алуға бола ма? Ауылдағы жайлы өмір осындай күнделікті қажеттіліктерден басталады.

Интернет табыс табуға мүмкіндік бере ала ма?

Сапалы интернет ауылда отырып та білім алуға, тапсырыс қабылдауға, тауар сатуға және қашықтан жұмыс істеуге жол ашады. Әсіресе жергілікті жерде мамандығына сай қызмет таба алмаған адам үшін бұл қосымша мүмкіндік болуы мүмкін.

Үкіметтің ресми мәліметіне сәйкес, «Қазақтелекоммен» жасалған келісім аясында 2027 жылдың соңына дейін 3 мыңнан астам ауылды жоғары жылдамдықты интернетпен қамтамасыз ету жоспарланған. Жоба 1,2 млн адамды және 5,8 мың мемлекеттік нысанды қамтуға бағытталған.

Дегенмен интернет қосылған әр үйде бірден жаңа табыс көзі пайда болмайды. Ол үшін адамға тиісті дағды, техника және жұмыс табуға қажет білім керек. Онлайн саудамен айналысатын кәсіпкерге жеткізу қызметі де қолжетімді болуы тиіс.

Мәселен, ауылда жасалған бұйымға басқа өңірден тапсырыс түсуі мүмкін. Бірақ оны жөнелту құны тауар бағасымен шамалас болса, сатып алушының қызығушылығы төмендейді. Сондықтан байланыс сапасымен бірге тасымал мен кәсіпті үйрету мәселесін де қатар шешу қажет.

Ауылда болашағын көрген адам қалады

Жұмыс, баспана және инфрақұрылымның бірін ғана таңдап, қалғанын кейінге қалдыру қиын. Бұл қажеттіліктер бір отбасында қатар туындайды. Адамға табыс та, тұратын үй де, баласын оқытып, денсаулығын күтуге жағдай да керек.

Үйі бар отбасы жұмыс іздеп көшуі мүмкін. Тұрақты қызметі бар маман баласының оқуына байланысты қалаға кетуді ойлайды. Ал жолы мен байланысы жақсарған ауылда табыс табатын мүмкіндік болмаса, тұрғынға басқа жерден жұмыс іздеуге тура келеді.

Сол себепті ауылды дамытуға жұмсалған қаражаттың нәтижесін ашылған кәсіп пен салынған нысандар санынан ғана іздемеу қажет.