Жолдан әуежайға дейін: Қазақстанның көлік саласы қалай жаңарып жатыр?

Қазақстанда көлік инфрақұрылымын жаңғырту жұмыстары жалғасып жатыр. Биыл мыңдаған шақырым автомобиль және теміржол жөнделіп, жаңа бағыттар салынып жатыр. Сонымен қатар салаға цифрлық жүйелер мен жасанды интеллект технологиялары енгізілуде. Бұл өзгерістер қарапайым жолаушы мен жүк тасымалдаушыға не береді? BAQ.KZ тілшісі Көлік министрлігі мен Үкіметтің ресми деректеріне сүйеніп, саладағы негізгі жобаларға шолу жасады.

11 мың шақырымнан астам жол құрылыс және жөндеумен қамтылды

2026 жылы елімізде 11 мың шақырымнан астам автомобиль жолы құрылыс және жөндеу жұмыстарымен қамтылған. Оның шамамен 8,9 мың шақырымы – республикалық маңызы бар жолдар.

Мәселен, «Қызылорда – Жезқазған» тасжолының Қызылорда облысындағы 192 шақырымы аяқталып, көлік қозғалысына ашылды. Ұлытау облысындағы 208 шақырымында жұмыс жалғасып жатыр. Оны 2027 жылы аяқтау жоспарланған.

Ірі жобалардың қатарында «Орталық – Батыс», «Жезқазған – Қарағанды», «Қызылорда – Ақтөбе» бағыттары және бірқатар қаланың айналма жолдары бар. Алайда қазір жол салу тек асфальт төсеумен шектелмейді. Оның жағдайын, жөндеу жұмыстарын және жұмсалған қаражатты цифрлық жүйе арқылы бақылау бағыты да қолға алынған.

41 мың шақырымнан астам жол цифрлық жүйеге енгізілді

Биыл e-Joldar бірыңғай жүйесі іске қосылды. Көлік министрлігінің мәліметінше, оған республикалық маңызы бар 41 мың шақырымнан астам жол енгізілген.

Жүйе жолдардың жағдайын, құрылыс материалдарының сапасын және жөндеуге жұмсалған шығындарды бақылауға мүмкіндік береді. 2026 жылдың соңына дейін жалпы ұзындығы 185 мың шақырым болатын еліміздің бүкіл жол желісін цифрландыру жоспарланған.

Сонымен қатар Ұлттық бейнебақылау жүйесін енгізу көзделіп отыр. Ол жол бойындағы камералардан, автоматты салмақ өлшеу құрылғыларынан және ақылы жол жүйелерінен түсетін ақпаратты біріктіреді.

Алдағы уақытта бұл деректерді жасанды интеллект көмегімен талдау жоспарланған. Жүйе жолдағы қауіпті жағдайларды анықтап, жол-көлік оқиғаларының алдын алуға көмектесуі тиіс.

Шекарада жүк көліктерінің күту уақыты қысқарды

Цифрландыру халықаралық жүк тасымалына да енгізіліп жатыр. Соның бірі – Smart Cargo жүйесі. Ресми мәлімет бойынша, платформа 58 ақпараттық жүйемен біріктірілген. Соның нәтижесінде жүктерді қадағалау деңгейі 100%-ға жетіп, олардың шекарадан өту жылдамдығы 30%-ға артқан. Ал тасымалдаушылардың кезекте күту уақыты 10 есе қысқарған.Қағаз құжаттарды азайту бағытында да өзгерістер бар. 1 мамырдан бастап «Нұр Жолы» өткізу бекетінде Smart Cargo жүйесіндегі цифрлық тасымалдау паспорты іске қосылды.

Оның көмегімен жүргізуші қағаз құжаттардың орнына QR-код ұсына алады. Жүк иесі, жөнелтуші және тасымалдаушы жүктің қозғалысы туралы ақпаратты онлайн бақылайды. Әзірге цифрлық паспортты пайдалану ерікті. Ал 1 маусымнан бастап салмағы 3,5 тоннадан асатын көлікпен жүк тасымалдау кезінде жол парағы мен тауар-көлік жүкқұжатын Көлік құжаттарын басқарудың бірыңғай жүйесінде тіркеу міндетті болды.

1,5 мың шақырымнан астам теміржол жөнделеді

Теміржол инфрақұрылымы да жаңартылып жатыр. 2026 жылы 1 557 шақырым теміржолды жөндеу жоспарланған. Ал 2029 жылға дейін 11 мың шақырым теміржол желісін жаңарту көзделген. Қазір «Мойынты – Қызылжар» жаңа теміржол желісі салынып жатыр. Сонымен қатар «Алтынкөл – Жетіген» және «Бейнеу – Маңғыстау» учаскелері жаңғыртылуда. Көлік министрлігі биыл теміржол арқылы тасымалданатын жүк көлемін 343,6 млн тоннаға жеткізуді жоспарлап отыр. 2025 жылы бұл көрсеткіш 320 млн тонна болған. Теміржолдағы цифрландырудың бір бағыты – вагондардың техникалық жағдайын автоматты бақылау. KinetiX жүйесі жылжымалы құрамды байланыссыз диагностикалайды. Үкімет мәліметінше, оны пайдалану техникалық тексеру уақытын 30%-ға, қолмен жасалатын өлшеулер көлемін 70%-ға қысқартқан.Ал Trip Optimizer пойыздың салмағын, жол ерекшелігін және жылдамдық шектеулерін ескеріп, локомотивті басқару процесін автоматтандыруға арналған.

Әуежайдағы тексеру 15-50 секундқа дейін қысқарды

Цифрландыруды жолаушылар тікелей сезінетін саланың бірі – авиация. Астана мен Алматы әуежайларында Q-Gate автоматтандырылған паспорттық бақылау терминалдары жұмыс істейді. Жүйе жолаушының бет-бейнесін паспорттағы деректермен салыстырады. Ресми мәлімет бойынша, тексеру 15-50 секундқа созылады. Бұл дәстүрлі паспорттық бақылаудан 4-5 есе жылдам. Дегенмен елдегі барлық әуежайдың цифрландыру деңгейі бірдей емес. 14 мемлекеттік әуежайға жүргізілген аудит жолаушыларға қызмет көрсету және багажды өңдеуге арналған негізгі жүйелермен жабдықталу деңгейі орта есеппен 38% екенін көрсеткен. Соның салдарынан бірқатар операция әлі де қолмен орындалады.

Зайсан мен Қатонқарағайда жаңа әуежай салынып жатыр

Әуе көлігі саласында цифрландырумен қатар жаңа инфрақұрылым да салынып жатыр. Көлік министрлігінің 14 қыркүйектегі мәліметіне сәйкес, Зайсан мен Қатонқарағайдағы жаңа әуежайлардың құрылысы жалғасуда. Көлік вице-министрі Талғат Ластаев аталған нысандардағы құрылыс барысын тексерген. Жыл басында министрлік Зайсан, Қатонқарағай және Кендірлі туристік аймақтарындағы үш әуежайдың құрылысын 2026 жылы аяқтауды жоспарлап отырғанын хабарлаған. Сондықтан бұл нысандар бойынша құрылыс мерзімі әзірге жоспар ретінде көрсетілген.

Қазақстанда жүргізушісіз жүк көлігі сыналды

Көлік саласындағы жаңа бағыттардың бірі – автономды көлік. 2026 жылы Қазақстан мен Ресей арасында Мәскеу – Астана және Астана – Мәскеу бағыттарында алғашқы халықаралық пилотсыз жүк тасымалы сыналды. Алайда жүк көлігі бүкіл жолды жүргізушісіз жүріп өткен жоқ. Көлік министрлігінің мәліметінше, маршруттың жекелеген учаскелерінде ғана пилотсыз режим қолданылған. Тамызда Қазақстан аумағында автономды көліктерді сынақтан өткізуге арналған пилоттық жобаның ережелері де бекітілді. Яғни жүргізушісіз көлік әзірге күнделікті тасымалға толық енгізілген жоқ және сынақ кезеңінде тұр.

Цифрландыру халыққа не береді?

Қазір көлік саласын жаңғырту екі бағытта қатар жүріп жатыр. Бір жағынан, автомобиль және теміржолдар жөнделіп, жаңа бағыттар мен әуежайлар салынып жатыр. Екінші жағынан, осы инфрақұрылымды басқаруға цифрлық технологиялар енгізілуде.

Жолаушылар үшін өзгерістің ең айқын мысалы – әуежайдағы паспорттық бақылаудың жылдамдауы. Автомобиль жолдарында цифрландыру жолдың жағдайы мен жөндеу жұмыстарын бақылауға мүмкіндік бермек. Ал жүк тасымалдаушылар үшін құжаттарды электронды рәсімдеу, шекарадан өту уақытын қысқарту және жүкті онлайн қадағалау маңызды.

Дегенмен көлік саласы толық цифрланды деуге әлі ерте. e-Joldar жүйесіне елдің бүкіл жол желісі енгізіліп біткен жоқ, мемлекеттік әуежайлардың цифрлық жабдықталу деңгейінде айырмашылық бар, ал автономды көлік сияқты жаңа технологиялар әлі сынақтан өтіп жатыр.

Сондықтан қазіргі кезеңді көлік инфрақұрылымын жаңартумен қатар, цифрлық технологияларды күнделікті тасымал жүйесіне кезең-кезеңімен енгізу кезеңі деп сипаттауға болады.