Жастар саясаты: бағдарламадан нәтижеге дейін

Жұмыс, білім, баспана және әлеуметтік тұрақтылық: Қазақстан жастарға мүмкіндік беріп отыр ма, әлде мемлекеттік қолдау әлі де жекелеген бағдарламалар деңгейінде қалып отыр ма? BAQ.KZ тілшісі осы сауал төңірегінде шолу жасап көрді.

12 тамыз – Халықаралық жастар күні. Бұл дата жастарды құттықтап, олардың жетістігін атап өтумен ғана шектелмей, қоғамның ең белсенді бөлігінің нақты жағдайына үңілуге себеп болуы керек. Өйткені жас адамның сапалы білім алуы, алғашқы жұмысын табуы, баспаналы болуы, кәсіп бастауға мүмкіндігі және қоғам өміріне араласуы – жеке адамның ғана емес, мемлекеттің ұзақ мерзімді экономикалық тұрақтылығына қатысты мәселе.

Қазақстанда жастарды қолдауға бағытталған бағдарламалар аз емес. Жастар практикасы, «Дипломмен – ауылға!», өңірлік ипотекалық бағдарламалар, «Ұлттық қор – балаларға», «Тәуелсіздік ұрпақтары» гранты және жұмыспен қамту жобалары іске асырылып келеді. Бірақ негізгі сұрақ бағдарламалардың санына емес, олардың нәтижесіне қатысты.

Жас адам мемлекеттік қолдаудың арқасында қаншалықты тез экономикалық дербестікке жете алады?

Жұмыс бар. Бірақ тұрақты жұмыс бар ма?

Қазақстанда жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі салыстырмалы түрде төмен. 2025 жылдың қорытындысы бойынша 15–28 жастағы жастар арасындағы жұмыссыздық 3,1% болды. Алайда жұмыссыздық көрсеткіші жастардың еңбек нарығындағы барлық мәселесін қамтымайды.

Жас адамның жұмысы болуы мүмкін. Бірақ жалақысы төмен, еңбек шарты тұрақсыз, мамандығына сәйкес келмеуі немесе кәсіби өсу мүмкіндігі шектеулі болуы ықтимал. Сондықтан бүгінгі жастар саясаты үшін «қанша жас жұмыссыз?» деген сұрақпен қатар «қанша жас тұрақты табысқа шығып, өз бетінше өмір сүре алады?» деген өлшем маңызды.

Осы тұрғыда «Жастар практикасы» – нақты сұранысқа жауап беретін бағдарламалардың бірі. 2026 жылы жоба арқылы 25 мың жас қазақстандықты жұмыспен қамту жоспарланған. Бағдарлама 35 жасқа дейінгі жұмыссыз түлектерге мамандығы бойынша алғашқы еңбек тәжірибесін жинауға мүмкіндік береді. Әр қатысушыға жұмыс беруші тарапынан тәлімгер бекітіледі.

Бірақ мұндай бағдарламаның тиімділігін тек қатысушылар санымен бағалау жеткіліксіз. Негізгі нәтиже – практика аяқталғаннан кейінгі еңбек жолы.

Мұны былтыр «Жастар практикасына» қатысқан Нұрдана Рахметуллаеваның оқиғасынан көруге болады. Ол биыл алғашқы еңбек тәжірибесін жинаған мекемеге тұрақты жұмысқа қабылданған.

Нұрдананың айтуынша, бағдарлама жас маманға өзін көрсетуге мүмкіндік берген.

Бағдарламамен келген кезде жұмысты алып кете алу, коммуникативтік қабілет, тиянақтылық пен ізденімпаздығыңды танытсаң, жұмыс беруші тұрақты жұмысқа қалуды ұсынады, – дейді жас маман.

Ол жастар арасында мұндай мүмкіндіктер туралы ақпараттың жеткіліксіз екенін де атап өтеді.

Көп жас мемлекеттік бағдарламалардың пайдасын білмейді. Азын-аулақ айлыққа бола өз мамандығына сай табылып тұрған жұмысты атқармай, басқа салаға кетіп қалады. Бұл – жас маманға арнайы қарастырылған бағдарлама екенін үнемі айтып келемін, – дейді Нұрдана.

Оның жеке тәжірибесі бағдарламаның әлеуетін көрсетеді. Мемлекет алғашқы мүмкіндік береді, ал жас маман сол мүмкіндікті тұрақты жұмысқа айналдыруы керек.

2026 жылдың 22 сәуіріндегі ресми дерек бойынша «Жастар практикасы» аясында жыл басынан бері 2 655 жас жұмысқа орналастырылған. Жыл соңына дейінгі жоспар – 25 мың адам.

Демек, келесі кезеңдегі басты көрсеткіш – бағдарламаға қанша жас кіргені емес, олардың қаншасы тұрақты жұмысқа қалғаны.

NEET: саннан кейінгі сұрақ – нәтиже

Жастардың еңбек нарығына қосылуын бағалауда NEET санаты ерекше маңызды. Қазақстанның 2023–2029 жылдарға арналған мемлекеттік жастар саясаты тұжырымдамасында NEET жастарының үлесін 2026 жылы 5%-ға дейін төмендету мақсат етілген.

12 тамызда Орталық коммуникациялар қызметіндегі брифингте ҚР Мәдениет және ақпарат вице-министрі Евгений Кочетов 2026 жылғы шілдеде «Отбасының цифрлық картасы» деректері бойынша NEET санатындағы жастардың саны 6,7%-ға төмендегенін мәлімдеді.

Бұл – жастармен атаулы жұмыстың күшейіп келе жатқанын көрсететін белгі. Қазір 235 жастар ресурстық орталығы білім алу, жұмыспен қамту, тұрғын үй, психологиялық және құқықтық мәселелер бойынша қолдау көрсетеді. NEET жастарымен жұмыста «Отбасының цифрлық картасының» деректері де пайдаланылуда.

Соңғы екі жылда жұмыспен қамтуға жәрдемдесу шараларымен 1,4 млн-ға жуық жас қамтылған. Жастар практикасы, «Дипломмен – ауылға!», кәсіби бағдарлау және жұмысқа орналастыру жобалары іске асырылуда.

Алайда NEET көрсеткішінің төмендеуі – түпкі нәтиже емес. Бұл санаттағы жастардың бір бөлігі жұмысқа орналасса да, олардың қаншасы тұрақты табысқа ие болды, қаншасы бір жылдан кейін еңбек нарығында қалды деген сұрақ ашық күйінде қалады.

Сондықтан NEET саясаты «жастарды тізімнен шығару» емес, оларды білімге, жұмысқа немесе кәсіпке тұрақты түрде қайта қосу қағидатына негізделуі қажет.

Білім: дипломнан еңбек нарығына дейін

Жастардың экономикалық дербестігі білім беру жүйесінің сапасына тікелей байланысты. Қазақстанда білім мен ғылымға салынатын инвестиция соңғы жылдары айтарлықтай өскен. Жатақхана инфрақұрылымы да кеңейіп келеді: Орталық коммуникациялар қызметінде келтірілген дерек бойынша, 250-ден астам студенттер жатақханасының салынуы нәтижесінде орын тапшылығы бірнеше есе қысқарған, ал студенттердің 85%-ы жатақханамен қамтылған.

Сонымен бірге жастардың білімге деген сұранысы да өзгеріп жатыр. Вице-министр Евгений Кочетовтің айтуынша, жастардың 62,9%-ы білім беру жүйесінде жасанды интеллект технологияларын оқытуды маңызды деп санайды.

Бұл – еңбек нарығындағы өзгерістің айқын белгісі.

2026 жылдың Цифрландыру және жасанды интеллект жылы ретінде жариялануы да осы үдерістің маңызын арттырды. IT, жасанды интеллект, инженерия, медицина, жаратылыстану ғылымдары мен цифрлық кәсіпкерлік бағыттары жаңа мүмкіндіктер ашуда.

Бірақ білім беру саясатының нәтижесін тек диплом алғандар санымен өлшеу жеткіліксіз.

Маңызды көрсеткіштер басқа болуы керек: түлектердің қаншасы жұмысқа орналасты, қаншасы мамандығы бойынша еңбек етеді, алғашқы жылдары табысы қалай өзгерді?

Университет пен жұмыс беруші арасындағы байланыс осы жерде шешуші рөл атқарады. Дуальды білім беру, тағылымдама, практикалық оқыту және жұмыс берушілермен бірлескен бағдарламалар жас маманның еңбек нарығына бейімделуін оқу кезінде бастауға мүмкіндік береді.

Баспана: экономикалық дербестіктің келесі сатысы

Жас адамның тұрақты жұмыс табуы оның толық дербестікке жеткенін білдірмейді. Келесі үлкен мәселе – тұрғын үй.

Жастардың ата-анасымен бірге тұруын тек мәдени ерекшелікпен түсіндіру дұрыс емес. OECD елдерінде де 20–29 жастағы жастардың едәуір бөлігі ата-анасымен бірге тұрады. Ұйым тұрғын үйдің қолжетімділігі жастардың экономикалық дербестігіне тікелей әсер ететінін атап көрсетеді.

Қазақстанда жастарға арналған жеңілдетілген ипотекалық бағдарламалар осы мәселені шешудің бір тетігіне айналды. Мысалы, «Алматы жастары» бағдарламасында 5% мөлшерлеме, 10% бастапқы жарна және 20 млн теңгеге дейінгі қарыз қарастырылған.

Бірақ арзан ипотека мен қолжетімді баспана – бір ұғым емес.

Еңбек жолын енді бастаған, табысы тұрақты қалыптаспаған жас үшін 5 пайыздық несие де үлкен қаржылық міндеттеме болуы мүмкін. Сондықтан тұрғын үй саясаты ипотекамен қатар қолжетімді жалдамалы тұрғын үйді де қамтуы керек.

Жалға алу – жинақтау – сатып алу тәрізді аралық модель жас адамның алғашқы жылдарындағы қысымды азайтар еді.

Бұл әсіресе қалаға білім немесе жұмыс іздеп келген жастар үшін маңызды.

«Ұлттық қор – балаларға»: алғашқы капитал

Жастарды қолдаудың тағы бір ерекшелігі – көмектің балалық шақтан басталуы.

«Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы бойынша 2026 жылы 6 918 656 балаға есеп жүргізіліп, әр балаға 130,71 АҚШ доллары бөлінді. Биыл 356 613 жас 18 жасқа толып, жинақтарын тұрғын үй жағдайын жақсартуға немесе білім алуға пайдалану құқығына ие болды. Бағдарламаға 2024 жылдан бері қатысып келе жатқан балалардың инвестициялық кірісті қоса есептегендегі жинақ сомасы 370,56 долларға жетті.

Бұл қаражат бір жастың барлық мәселесін шешпейді. Бірақ оның алғашқы капиталына айналуы мүмкін.

Бағдарламаның маңызды ерекшелігі де осында: мемлекет жас адамға дайын өмір ұсынбайды, оның білім алуына немесе баспана мәселесін шешуіне бастапқы ресурс береді.

Яғни әлеуметтік қолдау біртіндеп капитал қалыптастыру құралына айналады.

Жастарға көмек емес, мүмкіндік керек

Мемлекеттік қолдаудың тағы бір бағыты – жастардың өз идеясын жүзеге асыруына жағдай жасау.

2026 жылы «Тәуелсіздік ұрпақтары» гранты бойынша республикалық деңгейде әрқайсысы 3 млн теңгеден 30 грант беріледі. Гранттар ғылым, мәдениет, IT, бизнес, медиа және волонтерлік бағыттарды қамтиды.

Мұндай қолдаудың тиімділігін де тек бөлінген қаражатпен өлшеуге болмайды.

Маңыздысы – идея – грант – жоба – кәсіп – жұмыс орны деген тізбектің қалыптасуы.

Егер грант алған жас кейін кәсіп ашып, басқа жастарды жұмыспен қамтыса, бір адамға берілген қолдау экономикалық әсері бар инвестицияға айналады.

Ауыл жастарының жағдайы бөлек

Қазақстандағы жастар мәселесін тек ірі қалалар арқылы бағалау да дұрыс емес.

Ауыл жастары үшін жұмыс орнының аздығы тұрғын үй, интернет, білім, әлеуметтік инфрақұрылым және кәсіби өсу мәселелерімен қатар жүреді. «Дипломмен – ауылға!» бағдарламасы ауылға қажетті мамандарды тартуға бағытталған маңызды құрал болып отыр.

Бірақ маманды ауылға апару мен оны ауылда ұстап қалу – екі түрлі міндет.

Жас маманға қызметтік немесе жеке тұрғын үй берілгенімен, оның жұбайына жұмыс табылмаса, баласына балабақша немесе сапалы мектеп мәселесі шешілмесе, ұзақ мерзімге ауылда қалу қиын.

Сондықтан ауыл жастарына арналған саясат жеке маманға емес, жас отбасының толық өмір сүру жағдайына бағытталуы қажет.

Қазақстанға қандай модель керек?

Қазақстанда жастарға арналған бағдарламалар жеткілікті. Бірақ олар әлі де көбіне жеке-жеке жұмыс істейді.

Ал жас адамның өмірі бағдарлама бойынша бөлінбейді.

23 жастағы түлекке алдымен жұмыс керек. Жұмыс тапқан соң тұрақты табыс қажет. Табысы қалыптасқаннан кейін баспана мәселесі туындайды. Экономикалық тұрғыда орныққан соң кәсіп бастауға немесе отбасы құруға мүмкіндік артады.

Сондықтан Қазақстан үшін бағдарламалар жиынтығынан жастардың өмірлік траекториясын қолдайтын жүйеге көшу маңызды.

Бұл тұрғыда Еуропалық одақтағы Youth Guarantee тәжірибесі назар аударуға тұрарлық. Оның қағидаты бойынша жас адам оқуын аяқтағаннан немесе жұмыссыз қалғаннан кейін ұзақ уақыт қолдаусыз қалмауы керек: төрт ай ішінде оған жұмыс, тағылымдама, қосымша білім немесе кәсіптік оқыту сияқты нақты мүмкіндік ұсынылады.

Қазақстан бұл модельді сол күйінде көшірмей-ақ, оның негізгі қағидатын қолдана алады.

Мысалы, университет немесе колледж бітірген жасқа алғашқы бірнеше ай ішінде төрт бағыттың бірін – жұмыс, тағылымдама, қайта даярлау немесе кәсіпкерлік қолдауды ұсынатын бірыңғай механизм қалыптастыруға болады.

Сонымен бірге әр бағдарламаның нәтижесі алты айдан немесе бір жылдан кейін қайта өлшенуі керек.

Жастарға жұмсалған қаржы әлеуметтік шығын емес, адами капитал

Қазақстанда жастарға көрсетілетін мемлекеттік қолдау біртіндеп «көмек беру» моделінен «мүмкіндік жасау» моделіне қарай өзгеріп келеді.

Жастар практикасы алғашқы жұмысқа жол ашады. NEET жастарымен атаулы жұмыс еңбек нарығынан тыс қалған азаматтарды қайта тартуға мүмкіндік береді. Білім беру мен AI бағыттарына салынған инвестиция болашақ мамандықтарға бейімделуге жағдай жасайды. Ипотекалық бағдарламалар баспанаға қолжетімділікті арттырады. «Ұлттық қор – балаларға» алғашқы капитал қалыптастырады. Ал гранттар жастардың идеясын нақты жобаға айналдыруға мүмкіндік береді.

Бірақ осының бәрін бір жүйеге біріктіру – келесі маңызды қадам.

Себебі жастар саясатының шынайы нәтижесі бағдарламалардың саны немесе бөлінген қаржы көлемімен өлшенбеуі тиіс.

Негізгі сұрақтар қарапайым:

«Жастар практикасына» қатысқан қанша жас тұрақты жұмысқа орналасты?

NEET санатынан шыққандардың қаншасы еңбек нарығында қалды?

Грант алған жастардың қаншасы жұмыс орны бар кәсіп құрды?

Жас мамандардың табысы бір жылдан кейін қалай өзгерді?

Баспана алған жастардың экономикалық жағдайы қаншалықты тұрақтанды?

Осы сұрақтарға нақты жауап берілген кезде ғана мемлекеттің жастар саясатының тиімділігін бағалауға болады.

Өйткені жастарға жұмсалған қаржы – жай ғана әлеуметтік шығын емес. Бұл – адами капиталға салынған инвестиция.

Ал инвестицияның ең үлкен қайтарымы – мемлекеттің көмегіне мәңгі тәуелді ұрпақ емес, сол көмектің арқасында өз болашағын өзі құра алатын дербес азамат қалыптастыру.