Жасанды интеллект шенеуніктердің жұмысын қалай бағалай алады?

Жасанды интеллект (AI) бүгінде мемлекеттік басқару жүйесіне белсенді еніп жатыр. Егер бұрын бұл технология негізінен бизнес пен қаржы саласында қолданылса, қазір көптеген мемлекет оны мемлекеттік қызметтің тиімділігін арттыру құралы ретінде қарастыра бастады. Әсіресе шенеуніктердің жұмыс нәтижесін бағалауда AI мүмкіндіктеріне қызығушылық артып келеді.

Шенеуніктердің жұмысын бағалаудағы негізгі проблема

Қазір көптеген елде мемлекеттік қызметкерлердің жұмысы есептер, жоспарлардың орындалуы және басшылықтың бағалауы арқылы өлшенеді. Алайда мұндай тәсілдер көбіне субъективті бағалауға тәуелді. Кей жағдайда қызметкер нақты нәтиже көрсетпесе де, қағаз жүзіндегі көрсеткіштер арқылы жоғары баға алуы мүмкін.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) "AI in the Public Sector" зерттеуінде мемлекеттік сектордағы деректерді талдау жүйелері шешім қабылдаудағы субъективтілікті азайтып, нақты көрсеткіштерге негізделген бағалау жасауға мүмкіндік беретіні айтылған.

Жасанды интеллект азаматтардың өтініштеріне жауап беру жылдамдығын, құжаттарды қарау мерзімін, мемлекеттік қызмет көрсету сапасын, бағдарламалардың орындалуын және халықтың қанағаттану деңгейін автоматты түрде талдай алады.

Қытай тәжірибесі: цифрлық бақылау мен тиімділік

Қытай мемлекеттік басқаруда жасанды интеллектіні ең белсенді енгізіп жатқан елдердің бірі саналады.

Дүниежүзілік банк (World Bank) пен OECD жариялаған зерттеулерде Қытайдың бірқатар өңірінде мемлекеттік қызметкерлердің жұмысын бағалау үшін цифрлық мониторинг жүйелері қолданылатыны көрсетілген. Бұл жүйелер азаматтардың шағымдарын, мемлекеттік тапсырмалардың орындалуын және мемлекеттік қызметтердің сапасын талдайды.

Кейбір зерттеулерде алгоритмдердің сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтауға да пайдаланылатыны айтылады. Мәселен, шенеуніктің белгілі бір мердігерлермен немесе компаниялармен жиі жұмыс істеуі секілді күмәнді байланыстар автоматты түрде белгіленуі мүмкін.

Алайда сарапшылар мұндай тәжірибенің қауіптері де бар екенін ескертеді. Carnegie Endowment for International Peace және Brookings Institution жариялаған талдауларда цифрлық бақылаудың шамадан тыс күшеюі мемлекеттік қызметкерлердің тәуелсіздігіне әсер етуі мүмкін екені көрсетілген.

Сингапур нәтижеге негізделген модельді дамытып жатыр

Сингапур мемлекеттік басқаруды цифрландыру бойынша әлемдегі ең озық елдердің бірі саналады.

Елдің Smart Nation бағдарламасы аясында мемлекеттік органдардың қызметі түрлі деректер жүйесі арқылы бағаланады. Бұл туралы Smart Nation and Digital Government Office жариялаған ресми құжаттарда айтылған.

Мұнда басты назар есеп санына емес, нақты нәтижеге аударылады. Мысалы, азаматтардың өтініштерін қарау мерзімі, мемлекеттік қызметтердің сапасы және тұрғындардың қанағаттану деңгейі ескеріледі.

Сингапурлық сарапшылардың пікірінше, мемлекеттік қызметкердің тиімділігін оның дайындаған құжаттарының көлемімен емес, қоғамға тигізген нақты әсерімен өлшеу керек.

Эстония: деректерге сүйенген басқару

БҰҰ-ның E-Government Survey рейтингінде үнемі жоғары орын алатын Эстония мемлекеттік қызметтердің басым бөлігін цифрлық форматқа көшірген.

e-Estonia жобасының материалдарына сәйкес, елде мемлекеттік қызметтер бойынша жиналатын деректер мемлекеттік органдардың жұмысына қатысты нақты көрсеткіштер қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Сарапшылардың айтуынша, жасанды интеллектіні тиімді пайдалану үшін ең алдымен цифрлық инфрақұрылым қажет. Эстония тәжірибесі дәл осыны көрсетеді. Мемлекеттік қызметтердің көбі онлайн болғандықтан, алгоритмдерге талдауға қажетті деректер жеткілікті көлемде жиналады.

AI қандай көрсеткіштерді бағалай алады?

OECD және World Bank сарапшыларының бағалауынша, жасанды интеллект мемлекеттік қызметкерлердің жұмысын бірнеше негізгі бағыт бойынша өлшей алады.

Біріншіден, азаматтардың қанағаттану деңгейі. Әлеуметтік желілердегі пікірлер, өтініштер мен шағымдар автоматты түрде талданады.

Екіншіден, жұмыс өнімділігі. Құжаттарды өңдеу мерзімі, жауап беру уақыты және тапсырмалардың орындалуы нақты есептеледі.

Үшіншіден, нәтижелілік. Мемлекеттік бағдарламаға бөлінген қаражаттың қандай нәтиже бергені бағаланады.

Төртіншіден, тәуекелдерді басқару. Алгоритмдер сыбайлас жемқорлық белгілерін немесе күмәнді операцияларды анықтай алады.

Қазақстан бұдан не ұта алады?

Қазақстанда мемлекеттік қызметтердің басым бөлігі цифрлық форматқа көшірілген. Электрондық үкімет жүйесі, мемлекеттік дерекқорлар және әртүрлі ақпараттық платформалар жасанды интеллектіні енгізуге мүмкіндік береді.

Қазақстандағы мемлекеттік басқаруды цифрландыру мәселелері туралы сарапшылар пікірлері Astana Hub, UNDP Kazakhstan және ҚР Цифрлық даму министрлігінің жарияланымдарында жиі көтеріледі.

Олардың пікірінше, болашақта AI әкімдердің, министрліктердің және басқа мемлекеттік органдардың жұмысын бағалауға көмектесе алады. Мысалы, азаматтардың шағымдарын шешу жылдамдығы, инфрақұрылымдық жобалардың орындалуы немесе бюджет қаражатының тиімді жұмсалуы секілді көрсеткіштер автоматты түрде есептелуі мүмкін.

Бәрін технология шеше ме?

UNESCO-ның "Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence" құжатында мемлекеттік секторда AI қолдану кезінде алгоритмдердің ашықтығы, әділдігі және азаматтардың құқықтарын қорғау басты талап болуы тиіс екені атап көрсетілген.

Сарапшылардың басым бөлігі жасанды интеллект шенеуніктердің орнын алмастырмайды деген пікірде. Бірақ ол олардың жұмысын бағалаудағы маңызды құралға айналуы мүмкін. Егер технология дұрыс енгізілсе, мемлекеттік аппараттың тиімділігін арттырып, азаматтар алдындағы есептілікті күшейтуге мүмкіндік береді. Ал дұрыс бақылау болмаса, AI жаңа тәуекелдердің көзіне де айналуы ықтимал.