Ұстаз: Жас мұғалімнің ең үлкен қаруы – оның жалыны мен жаңашылдығы

40 жылға жуық ғұмырын ұстаздыққа арнаған тәжірибелі педагог үшін әр шәкірттің орны бөлек. Ол бүгінге дейін бірнеше буынға білім беріп, бала жүрегіне жол табуды басты қағидасына айналдырған. Елордадағы Дулат Бабатайұлы атындағы № 89 мектеп-лицейдің ұстазы Теңдік Құлмағанбетованың білімдегі жолы айқын. Ұлағатты ұстаз педагогтер мерекесінде BAQ.KZ тілшісіне берген сұхбатында мұғалімдік жолында қалыптасқан басты қағидаларын айтып, жас мұғалімдерге де өз кеңесін берді.

- Теңдік Сәркенқызы, 40 жылға жуық педагогикалық жолыңызға көз жүгіртсеңіз, ұстаздық мамандықты таңдаған кездегі көзқарасыңыз бен бүгінгі ұстанымыңыздың арасында қандай айырмашылық бар?

- 40 жыл бұл – тұтас бір дәуір. Сонау жастық шақтағы алғашқы қадамдарым мен бүгінгі даналыққа толы ұстанымымның арасында үлкен эволюция бар деп сеніммен айта аламын. Ұстаздық жолымды бастағанда білім беруді басты мақсатым деп түсіндім. Бүгінгі 40 жылдық тәжірибесі бар ұстаздың ұстанымы: Жылдар өте келе, жүздеген баланың тағдырын көріп, мен басты мақсат білімді күштеп тықпалау емес, «баланың тұлғалық әлеуетін ояту» екенін түсіндім. Бүгінгі ұстанымым – мен мұғалім ретінде сыныптағы жалғыз «білім көзі» емеспін, мен – баланың әлемді тануына бағыт беретін, оның ішкі мүмкіндігін ашатын жолбасшысы.

- Бастауыш сынып – баланың білім әлеміне алғаш қадам басатын кезең. Сіздіңше, мұғалім осы төрт жыл ішінде баланың бойына ең алдымен қандай қасиеттерді қалыптастыруы керек?

- 40 жылға жуық бастауыш сыныпта жұмыс істеген тәжірибемде байқағаным – балаға ең алдымен білімге қызығушылық, өзіне деген сенім, жауапкершілік пен адамгершілік қажет. Бастауышта осы қасиеттерді дұрыс қалыптастырсақ, баланың кейінгі оқуына да берік негіз қаланады. Бала мектептен «Менің қолымнан келеді!» деген сеніммен шығуы керек.

- Сіз бірнеше буын оқушыға сабақ бердіңіз. Бұрынғы балалар мен қазіргі балалардың арасында қандай ерекшелік байқайсыз? Қазіргі баламен жұмыс істеуде мұғалімге ең қиын нәрсе не?

- Бұрынғы балалардың қабылдауы сабырлырақ болса, қазіргі балалар ақпаратты тез қабылдап, жаңа технологияға бейім. Сондықтан бүгінгі мұғалімге ең қиыны – баланың назарын сабаққа тұрақты аударып, қызығушылығын сақтай білу. Менің тәжірибемде мұның шешімі – баланы тыңдау, заманауи әдістерді қолдану және әр оқушыға жеке қолдау көрсету.

- Бастауыш сынып оқушысын білімге қызықтырудың ең тиімді жолы қандай? 40 жылдық тәжірибеңізде өзіңіз үшін нәтиже берген қандай әдіс немесе қағида бар?

- 40 жылдық ұстаздық жолымда түсінген ең басты шындығым: бала білімді кітаптан емес, алдымен мұғалімнің көзіндегі жалын мен мейірімнен таниды. Бастауыш сынып оқушысы үшін сабақ – бұл құрғақ теория емес, әлемді танудағы үлкен шытырман оқиға болуы керек.

6–10 жастағы баланың табиғаты – ойын. Сондықтан ең қиын деген ережелерді немесе математикалық амалдарды ойын элементтерімен ұштастырып түсіндіргенде бала жалықпайды. Сабақты саяхатқа, рөлдік ойындарға немесе кішігірім жарыстарға айналдырғанда, олар өздерінің білім алып жатқанын сезбей де қалады.

Баланы білімге қызықтырудың құпиясы – оның өзіне деген сенімін ояту. Қателігін бетіне басу емес, сәл де болса ілгері басқан кадамын байқап, мақтау. Көзінде қорқыныш бар бала ешқашан сабаққа қызықпайды. Бала сыныпта қателесуден қорықпайтын, қауіпсіз әрі жылы атмосфераны сезінуге тиіс.  Балаға «бұл сабақ саған өмірде не үшін керек?» деген сұрақтың жауабын көрнекі түрде көрсету керек. Математиканы дүкендегі есеппен, есте сақтауды табиғаттағы құбылыстармен байланыстырып түсіндіргенде олардың ынтасы екі есе артады. Менің басты  қағидам: «Баланың жүрегіне жол таппай тұрып, оған білім беру мүмкін емес». Алдымен баланың сеніміне кіру, оның қызығушылығын байқау және соны іліп әкету – білімге деген өмірлік махаббатты қалыптастырады.

- Қазір балалардың өмірінде смартфон, әлеуметтік желі, жасанды интеллект сияқты технологиялар маңызды орын алады. Бұл бастауыш сынып оқушысының оқуына қалай әсер етіп жатыр? Мұғалім технология мен дәстүрлі оқудың арасындағы тепе-теңдікті қалай сақтауы керек?

- Бұл – бүгінгі таңда әрбір ұстаз бен ата-ананы толғандырып отырған ең өзекті сұрақтардың бірі. 40 жыл мектепте еңбек еткен ұстаз ретінде мен технологияның талай толқынын көрдім, бірақ соңғы жылдардағы бұл қарқын шынымен де бұрын-соңды болмаған. Балалардың ақпаратты қабылдау жылдамдығы мен көру (визуалды) есте сақтау қабілеті өте жоғары.

Балалардың зейінді ұзақ ұстау қабілеті (клиптік ойлау) төмендеп барады. Ұзақ мәтінді оқу, терең ойлану, өз қолымен жазу және сабырмен есеп шығару сияқты дағдыларға шыдамдары жетпей жатады. Технологиядан қашу немесе оған мүлдем тыйым салу – заман ағымына қарсы жүрумен тең. Басты мақсат – технологияны тәуелділік емес, құрал ету.

Бастауыштағы алтын қағида: «Бас (ойлау) мен қол (жазу, еңбек) дәстүрлі қалуы тиіс, ал түсіндіру мен кеңістік заманауи болуы керек». Бастауыш сыныпта бұл тепе-теңдік мынадай қарапайым ережелер арқылы жүзеге асады:

Қол моторикасы мен дәстүрлі жазу – тигізгісіз құндылық. Технология – сабақтың дәмдеуіші, негізгі асы емес. Сын тұрғысынан ойлауға баулу. Басты түсінгенім: гаджеттер білімді бере алар, бірақ тәрбиені, бағыт-бағдарды және ең бастысы – адами жылулықты бере алмайды. Сондықтан цифрлық құралдарды көмекші етіп алып, сабақтың өзегінде дәстүрлі адами қарым-қатынасты сақтау – бүгінгі ұстаздың басты шеберлігі.

- Бала сабақ үлгермеген кезде мәселені тек оның қабілетінен іздеу дұрыс па? Сіздің тәжірибеңізде баланың оқуына әсер ететін қандай факторлар жиі кездеседі?

- Жоқ, мәселені тек баланың қабілетінен іздеу мүлдем қате. Ұстаздық тәжірибемде нашар оқитын бала болмайды, тек себебі табылмаған бала болады. Бала сабаққа үлгермей жатса, оған айып тақпай, алдымен себебін анықтап, мұғалім мен ата-ана бірігіп көмектесуі керек.

- Ұстаздық жолыңызда өзіңізге ерекше әсер қалдырған оқушы немесе оқиға болды ма? Сол жағдай сізге мұғалім ретінде қандай сабақ берді?

- Иә, ұстаздық жолымда жүректе өшпес із қалдырған оқиғалар өте көп, бірақ соның ішінде бір толық сынып есімнен еш кетпейді. Маған жас маман бірінші сыныпты оқытқан, қадағалаусыз қалған сыныпты берді. Біріншіні аяқтаса да оқушылардың көбі не жаза алмайды, не оқи алмайды. Бір жыл ішінде бірінші және екінші сыныптың бағдарламасын меңгеруге тура келді.Осы жерде айтатын бір жайт, ата-аналардың менімен бірігіп  балаларын қолға алуы.Төртінші сыныпқа келгенде  жалпы білім беретін сынып  білім сапасы гимназия сыныптарынан асып түсті. Қазіргі уақытта сол оқушылар жоғары оқу орнындарына түсіп, түрлі қызметтер атқаруда. Нашар бала болмайды, кілті табылмаған бала болады: Әр баланың бойында Құдай берген бір дарын болады. Мұғалімнің міндеті – тек сабақ беру емес, сондай-ақ баланың бойындағы сол көмескі жарықты танып, оны тұтату.Бағалау емес, сенім емдейді: Баланы сынмен өзгерте алмайсың, тек сеніммен және кішкентай жеңісін байқау арқылы ғана қанаттандыра аласың.Сол оқиға маған «Ешқашан баладан үміт үзуге болмайды» деген өмірлік ұстанымды берді.

- 40 жылға жуық уақыттан кейін педагогика саласында әлі де еңбек етіп келе жатырсыз. Ұстаздық мамандыққа енді қадам басқан жас мұғалімге қандай үш кеңес берер едіңіз?

- Ең алдымен баланың жүрегіне жол тауып, содан кейін ғана оқытуға көшу керек. Бастауыш сынып баласы өзі жақсы көрмейтін, өзін түсінбейтін мұғалімнің пәнін де жақсы көре алмайды. Бірінші күннен бастап баланың қорқынышын сейілтіп, сеніміне кірген жөн. Оның сабақтағы жетістігінен бұрын, ішкі жан дүниесіне, көңіл-күйіне мән бер. Мейіріммен ашылған жүрекке білім де оңай қонады. Қателесуден қорықпау және ізденуден тоқтамау қажет. Жас маман ретінде алғашқы жылдары бәрі мінсіз болмауы – заңды құбылыс. Кейде сабақ жоспарың орындалмай қалуы немесе әдісің нәтиже бермеуі мүмкін. Тәжірибе – қателіктерді түзетуден құралады. Аға буыннан сұраудан уақытша ұялма, жаңа технологиялар мен жаңа әдістерді меңгеруден қашпа. Жас мұғалімнің ең үлкен қаруы – оның жалыны мен жаңашылдығы. Өз эмоциялық қорыңды сақта. Ұстаздық – бұл үлкен сабыр мен эмоцияны талап ететін еңбек. Балаларға қуат пен мейірім беру үшін мұғалімнің өзінің «ішкі аккумуляторы» толы болуы керек. Сабақтан тыс өміріңе, демалысыңа, хоббиіңе және отбасыңа уақыт бөл. Өзін бағалайтын, эмоционалды тұрғыда теңдестікті сақтай алатын мұғалім гана сыныпқа күн сайын қуанышпен кіреді.

Шын шеберлік жылдармен келеді, ал балаға деген махаббат алғашқы күннен бастап ұстаздың бойында болуға тиіс.

- Әңгімеңізге рахмет!