Түркі әлемінің жаңа дәуірі: Қасым-Жомарт Тоқаевтың стратегиялық көшбасшылығы және ортақ қауіпсіздік

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдердің ішкі істер министрлерімен кездесті. ТМҰ-ға мүше мемлекеттердің ішкі істер министрлері кеңесі қарсаңында өткен кездесуге Әзербайжан, Қырғызстан, Түркия, Өзбекстан және Қазақстанның құқық қорғау ведомстволарының басшылары қатысты. Кездесуде түркі мемлекеттері арасындағы қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықты одан әрі дамыту мәселелері талқыланды.

Президент түркі елдері ықпалдастығының жылдан жылға нығайып келе жатқанын атап өтіп, ортақ тарих, тіл, дәстүр мен мүдде мемлекеттер арасындағы достық байланыстардың берік негізі екенін айтты. Қасым-Жомарт Тоқаев қазіргі жаһандық ахуал жағдайында қауіпсіздік саласындағы өзара іс-қимылды күшейтудің маңыздылығына тоқталып, Қазақстандағы саяси және мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртуға бағытталған реформалар құқық қорғау саласын да қамтып отырғанын атап өтті. Мемлекет басшысы заң мен тәртіпті қамтамасыз ету мемлекеттің негізгі қағидаттарының бірі екенін жеткізді.

Сарапшы Ардақ Монтаевтың пікірінше, Қасым-Жомарт Тоқаевтың түркі әлемімен ынтымақтастықты дамытуға бағытталған саясаты Қазақстанның ұзақ мерзімді стратегиялық басымдықтарымен сабақтас. Оның айтуынша, Мемлекет басшысы түркі интеграциясын ортақ тарих пен мәдениет аясында ғана қарастырмай, саяси, экономикалық, технологиялық және қауіпсіздік салаларындағы нақты ықпалдастықпен толықтырып келеді.

— Мемлекет басшысы түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықтың жылдан жылға нығайып келе жатқанын атап өтті. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түркі әлемін жақындастыруға бағытталған бастамаларын қалай бағалайсыз?

— Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың түркі әлемін жақындастыру бағытындағы саясатын мен стратегиялық әрі тарихи маңызы бар мемлекеттік саясат деп бағалаймын.

Бүгінде түркі мемлекеттерінің ынтымақтастығы тек ортақ тарих пен мәдениет деңгейінде қалып қоймай, нақты саяси, экономикалық, технологиялық және қауіпсіздік бағыттарымен толықтырылып келеді. Президент Тоқаев осы процестің институционалдық негізін нығайтуға ерекше мән беріп отыр.

Мемлекет басшысы түркі елдерінің бірлігін ортақ әскери немесе геосаяси блок құру ретінде емес, тәуелсіз мемлекеттердің өзара тиімді ықпалдастығы ретінде қарастырады. Президенттің өзі Түркі мемлекеттері ұйымын әскери ұйым емес, сауда-экономикалық, жоғары технологиялық, цифрлық және мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық алаңы ретінде айқындаған.

Меніңше, Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың тарихи еңбегінің бірі – түркі интеграциясын идеялық деңгейден практикалық және институционалдық деңгейге көтеруге үлкен үлес қосуы.

Бүгінде Түркі мемлекеттері ұйымы халықаралық деңгейде беделді диалог алаңына айналып келеді. Президенттің Түркістанда өткен бейресми саммиттегі сөзінде де Ұйым қызметінің жыл сайын жанданып келе жатқанын атап өтуі осы процестің жүйелі сипат алғанын көрсетеді. Сондықтан Мемлекет басшысының түркі әлеміне қатысты саясатын тек сыртқы саясаттың бір бағыты деп емес, Қазақстанның ұзақ мерзімді өркениеттік және геосаяси стратегиясының маңызды бөлігі деп бағалау қажет.

— Қазақстан түркі мемлекеттерімен жан-жақты ықпалдастықты нығайтуға басымдық беріп келеді. Осы бағыттағы Қазақстанның көшбасшылық рөлін қалай сипаттар едіңіз?

— Қазақстанның бұл үдерістегі рөлі өте маңызды және оны бірнеше фактор арқылы түсіндіруге болады.

Біріншіден, Қазақстан – түркі мемлекеттері арасындағы саяси диалогты қалыптастыруға және дамытуға тұрақты түрде бастама көтеріп келе жатқан мемлекет.

Екіншіден, Қазақстанның географиялық, экономикалық және саяси әлеуеті оны Орталық Азия мен жалпы түркі әлемі арасындағы байланыстырушы буын ретінде көрсетеді.

Үшіншіден, Қазақстан өзінің көпвекторлы сыртқы саясаты арқылы Түркі мемлекеттері ұйымының ашық әрі конструктивті халықаралық ұйым ретінде дамуына жағдай жасап отыр.

Бұл ретте Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың жеке саяси көшбасшылығының маңызы ерекше. Мемлекет басшысы түркі интеграциясын эмоциялық ұрандармен емес, нақты институттар, экономикалық байланыстар, технологиялық кооперация, білім мен ғылым және қауіпсіздік саласындағы практикалық ынтымақтастық арқылы дамытуға басымдық беріп келеді.

Президенттің Түркістанды түркі әлемінің рухани астанасы ретінде халықаралық деңгейде ілгерілетуі де символдық тұрғыдан маңызды. Сонымен бірге Мемлекет басшысы экономика, инвестиция, жоғары технологиялар, цифрландыру және мәдени-гуманитарлық байланыстарды күшейтуді ұсынды. Сондықтан Қазақстанның көшбасшылығы – басқа түркі мемлекеттеріне үстемдік ету емес, ортақ мүддені біріктіретін бастамаларды алға шығару қабілеті.

Меніңше, Президент Тоқаевтың ұстанымын бәсекелестік көшбасшылық емес, интеграциялық көшбасшылық деп сипаттаған дұрыс.

— Президент құқық қорғау органдары арасындағы өзара байланысты күшейтудің маңыздылығына тоқталды. Түркі елдерінің ішкі істер министрлері арасындағы тұрақты ынтымақтастықтың қандай оң нәтижелер әкелетініне тоқталсаңыз.

— Бұл – қазіргі геосаяси жағдайда өте маңызды мәселе.

Бүгінде қауіпсіздік ұғымы бұрынғыдай тек мемлекеттік шекараны қорғаумен шектелмейді. Трансұлттық қылмыс, есірткі тасымалы, адам саудасы, заңсыз көші-қон, киберқылмыс, қаржылық алаяқтық және радикалды идеологиялардың таралуы бірнеше мемлекетті қатар қамтуы мүмкін. Сондықтан бір мемлекеттегі құқық қорғау органдарының екіншісімен жедел ақпарат алмасуы – қауіпсіздіктің негізгі шарттарының біріне айналып отыр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түркі елдерінің ішкі істер министрлерін Ақордада қабылдауының саяси маңыздылығы да осында. Кездесуге Қазақстанмен қатар Әзербайжан, Қырғызстан, Түркия және Өзбекстанның ішкі істер министрлері қатысты. Бұл – түркі интеграциясының нақты практикалық мазмұнға ие болып келе жатқанын көрсетеді. Тұрақты ынтымақтастық нәтижесінде бірнеше бағытты дамытуға болады: құқық қорғау органдары арасында жедел ақпарат алмасу, трансұлттық қылмысқа қарсы бірлескен операцияларды үйлестіру, киберқылмысқа қарсы тәжірибе алмасу, полиция қызметкерлерін даярлау, шекарааралық қылмысқа қарсы іс-қимыл және цифрлық қауіпсіздік.

Мен бұған тағы бір маңызды әлеуметтік аспектіні қосар едім. Қауіпсіз қоғам – тұрақты мемлекеттің негізі. Әлеуметтану тұрғысынан қарағанда, азаматтардың мемлекетке деген сенімі олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін институттардың тиімділігімен тікелей байланысты.

Сондықтан ішкі істер министрліктерінің ынтымақтастығы тек ведомствоаралық байланыс емес, түптеп келгенде түркі мемлекеттері азаматтарының қауіпсіздігі мен өмір сапасын арттыруға бағытталған әлеуметтік саясаттың бір бөлігі.

— Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстандағы реформалардың, соның ішінде қауіпсіздік пен мемлекеттік басқару жүйесіндегі өзгерістердің маңызын атап өтті. Бұл реформалар Қазақстанның заманауи әрі тиімді мемлекет ретінде дамуына қандай мүмкіндік береді?

— Мемлекет басшысының қазіргі реформаларының негізгі мақсаты – мемлекеттік басқару жүйесін заман талабына бейімдеу және азаматқа қызмет ететін тиімді мемлекет қалыптастыру деп ойлаймын.

Президенттің өзі 10 қыркүйектегі кездесуде Қазақстандағы ауқымды өзгерістер барлық саланы, соның ішінде құқық қорғау саласын да қамтып отырғанын атап өтті.  Ал 2026 жылғы саяси өзгерістер тұрғысынан қарасақ, Қазақстан мемлекеттік институттарды жаңғыртудың жаңа кезеңіне қадам басты. 28 тамызда Мемлекет басшысы бірінші шақырылымдағы Құрылтайдың бірінші сессиясын ашып, саяси жүйенің жаңару үдерісі басталғанын атап өтті. Бұл реформалардың басты құндылығы – мемлекеттік институттардың қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыру. Саясаттану тұрғысынан тиімді мемлекет үш негізгі қасиетке ие болуы керек: шешім қабылдау қабілеті, заң үстемдігі және қоғам алдындағы есептілік. Ал әлеуметтану тұрғысынан реформалардың түпкі нәтижесі халықтың күнделікті өмірінен көрінуі тиіс. Яғни мемлекеттік институттардың тиімділігі азамат үшін қауіпсіздік, әділеттілік, сапалы мемлекеттік қызмет, әлеуметтік тұрақтылық және болашаққа деген сенім арқылы бағаланады. Меніңше, Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев жүргізіп отырған реформалардың ерекшелігі – олардың бір-бірінен бөлек емес, саяси жаңғыру, мемлекеттік басқаруды жетілдіру, құқықтық жүйені нығайту және қоғамдық институттарды дамыту сияқты өзара байланысты процестер ретінде қарастырылуында. Ал мұның түркі әлемімен байланысы да бар. Себебі халықаралық аренада ықпалды болу үшін мемлекет ең алдымен ішкі институционалдық тұрғыдан мықты болуы қажет.

Сондықтан бүгінгі Қазақстанның мақсаты – тек экономикалық тұрғыдан дамыған мемлекет болу емес, тиімді басқарылатын, заң үстемдігі орныққан, қауіпсіздігі жоғары және адами капиталға сүйенетін заманауи мемлекет қалыптастыру. Жалпы алғанда, Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың түркі әлемін жақындастырудағы ұстанымын Қазақстанның жаңа геосаяси және өркениеттік стратегиясының маңызды бөлігі деп санаймын. Президенттің түбі бір түркі елдері әрдайым достық қарым-қатынаста болуға тиіс деген сөзі осы саясаттың негізгі философиясын көрсетеді. Түркі әлемінің бірлігі – өткен тарихты ғана дәріптеу емес. Ол – ортақ болашақ құру. Ал Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың еңбегін мен осы тарихи процесті нақты саяси, экономикалық, технологиялық және қауіпсіздік тетіктерімен бекемдеуге бағытталған жүйелі көшбасшылық ретінде бағалаймын.