Тәжікстан Халықаралық қылмыстық соттан шығу мәселесін талқылап жатыр

Тәжікстан Халықаралық қылмыстық соттың Рим статутының қолданысын тоқтату мүмкіндігін қарастырып жатыр. Республика парламентінің төменгі палатасы кезектен тыс отырыста тиісті қаулы жобасын қарады. Алайда 25 қыркүйектегі жағдай бойынша елдің Халықаралық қылмыстық соттан шығу туралы түпкілікті шешімі ресми түрде расталған жоқ. Бұл туралы Тәжікстан парламентінің материалдарында айтылған.

Егер шешім түпкілікті қабылданса, Тәжікстан Рим статутында көзделген денонсация рәсімінен өтуі тиіс. Мемлекет шарттың депозитарийі болып табылатын БҰҰ Бас хатшысына жазбаша хабарлама жіберуі керек. Құжаттың 127-бабына сәйкес, егер хабарламада бұдан кеш мерзім көрсетілмесе, шығу туралы шешім хабарлама алынғаннан кейін бір жылдан соң күшіне енеді, – деп атап өтті «Еуразиялық брифинг».

Сонымен бірге статуттың қолданысын тоқтату елдің сот алдындағы барлық міндеттемелерін автоматты түрде тоқтатпайды. Рим статутында шығу мемлекетті қатысушы болған кезеңде туындаған міндеттемелерден босатпайтыны нақты көрсетілген. Бұдан бөлек, шығу күшіне енгенге дейін басталған тергеулер мен сот процестері бойынша Халықаралық қылмыстық сотпен ынтымақтастық міндеті де сақталады. Сондай-ақ соттың қарауында болған мәселелерді қарауға кедергі келтірмейді.

Халықаралық қылмыстық сот – геноцид, адамзатқа қарсы қылмыстар, әскери қылмыстар және агрессия қылмысы сияқты аса ауыр халықаралық қылмыстарға қатысты істерді қарайтын тұрақты сот органы. Сот мемлекеттерді немесе үкіметтерді емес, жеке қылмыстық жауапкершілік жүктелетін жекелеген тұлғаларды жауапқа тартады, – деп түсіндірді Telegram-арна.

Тәжікстан Рим статутына 1998 жылы қол қойып, 2000 жылы шартқа қатысушы мемлекет болды. БҰҰ мәліметінше, 2026 жылғы 24 қыркүйектегі жағдай бойынша статутқа 125 мемлекет қатысады.

«Тәжікстан Орталық Азиядағы осы тізімдегі жалғыз ел болып қала береді: Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстан Рим статутына қатысушы мемлекеттер емес», – деп нақтылады «Еуразиялық брифинг».

Ықтимал шығу мәселесі Ресей президенті Владимир Путиннің 2025 жылғы қазанда Тәжікстанға жасаған сапарына байланысты жағдайдан кейін талқыланып отыр.

«Сапар қарсаңында Рим статутына қатысушы мемлекеттер Ассамблеясының президенті Тәжікстанның сыртқы істер министріне хат жолдап, қатысушы мемлекеттердің сотпен ынтымақтасу және оның адамдарды қамауға алу мен тапсыру туралы өтініштерін орындау жөніндегі міндеттемелерін еске салды. Ассамблея құжаттарында Путиннің сапарына байланысты ынтымақтастықтан бас тарту мәселелері бойынша көзделген рәсімдердің іске қосылғаны да көрсетілген», – деп жазады Telegram-арна.

Душанбе тарапы Ресейдің Рим статутына қатысушы мемлекет емес екенін, ал Тәжікстан мен Ресей арасындағы екіжақты қарым-қатынастар жоғары лауазымды тұлғаларға белгілі бір кепілдіктер беретінін алға тартты. Бұл жағдайлардың Рим статутына қатысушы мемлекеттің міндеттемелеріне қаншалықты әсер ететіні Халықаралық қылмыстық сот тетіктері аясында қаралып жатыр.

Тәжікстан парламентінің статуттың қолданысын тоқтату туралы жобаны қарауы елдің Халықаралық қылмыстық соттан шығып қойғанын білдірмейді. Ол үшін ішкі шешім қабылдаумен қатар, БҰҰ Бас хатшысына ресми хабарлама жіберу қажет. Осыдан кейін шартта көзделген бір жылдық мерзім басталады.

«Еуразиялық брифингтің» мәліметінше, Тәжікстан бұл жағдайда соңғы жылдары Рим статутына қатысуын тоқтататынын мәлімдеген немесе тиісті хабарламалар жіберген мемлекеттер тобына қосылуы мүмкін. БҰҰ деректеріне сәйкес, 2026 жылы Нигер, Буркина-Фасо, Мали, Венесуэла және Чад шығу туралы хабарламалар жіберген. Олардың шығуы 2027 жылы күшіне енуі тиіс.

Сонымен қатар Халықаралық қылмыстық сотқа қатысты сын тек Тәжікстанда ғана айтылып отырған жоқ. Мысалы, АҚШ Рим статутына қатысушы мемлекет емес. 2025 жылғы ақпанда Дональд Трамп әкімшілігі сот қызметіне байланысты тұлғаларға қатысты санкциялық шаралар енгізіп, мұны Халықаралық қылмыстық соттың АҚШ және Израиль азаматтарына қатысты юрисдикциясымен келіспеушілікпен түсіндірді.

Осылайша, қазіргі уақытта Тәжікстанның Рим статутынан ықтимал шығу мәселесі ғана қаралып жатыр. Бастаманың түпкілікті мәртебесі мен рәсімнің одан арғы мерзімі Тәжікстан парламентінің шешіміне және Душанбенің кейінгі ресми әрекеттеріне байланысты болады.