Сенімнің бастауы – жергілікті деңгейде

Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың барлық деңгейдегі мәслихат депутаттарының III республикалық форумында сөйлеген сөзі жергілікті өкілді органдарға бағытталған кезекті үндеу ғана емес, мемлекеттік басқару жүйесінің жаңа кезеңін айқындайтын маңызды саяси бағдар болды. Мемлекет басшысы бұл жиында мәслихаттардың елді басқару жүйесіндегі, өңірлік дамудағы және қоғам алдындағы жауапкершілікті арттырудағы жаңа рөлін айқын көрсетті.

Мен үшін, Сенат депутаты ретінде, бұл  өкілеттіктер мен рәсімдер туралы формалды әңгіме емес, мемлекет пен қоғам арасындағы сенім, институттардың жауапкершілігі және азамат пен билік арасындағы байланыс сапасы туралы мазмұнды ойтұжырым.

Президент Қазақстан терең әрі тарихи өзгерістер кезеңіне қадам басқанын екпін түсіре айтты. Бүгінде мемлекеттік басқарудың, экономиканың және әлеуметтік саясаттың жаңа үлгісі қалыптасып келеді. Мұндай жағдайда реформалардың табысы тек орталық билік органдарының жұмысына ғана емес, ең алдымен жергілікті жердегі өкілді институттардың қаншалықты тиімді және жауапкершілікпен жұмыс істейтініне де байланысты. Бұл – өте маңызды тұжырым.

Бүгінде мәслихат – жергілікті басқару жүйесіндегі қосалқы буын емес. Ол – халықтың еркін білдіретін, қоғамның мемлекетке деген сенімінің нақты өлшеміне айналған маңызды өкілді институт. Азаматтар ең алдымен жергілікті депутаттарға жүгінеді. Мәслихаттардың жұмысы арқылы халық билік қабылдайтын шешімдердің әділдігін, бюджет саясатының сапасын, мемлекеттің азаматтың үнін ести алатынын бағалайды.

Басқаша айтқанда, мәслихаттар қазіргі заманғы мемлекеттік басқарудың институционалдық архитектурасындағы маңызды тірекке айналып келеді. Олар мемлекет пен қоғам арасындағы сенім көпірін қалыптастырады.

Президент сөзінде өңірлердің қаржылық дербестігі мәселесіне ерекше назар аударылды. Шын мәнінде, бұл – жаңа саяси-экономикалық қағида. Яғни жергілікті жердегі  ресурстар ең бірінші сол өңірдің дамуына қызмет етуі тиіс.  Мұндай ұстаным әлемдік басқару тәжірибесінде кеңінен қолданылатын тиімді модельдердің бірі. Өйткені қаржылық орталықсыздандыру тек экономикалық тетік емес, сонымен қатар биліктің қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыратын маңызды фактор болып саналады.

Өңірдің өкілеттігі мен ресурсы артқан сайын нәтиже үшін жауапкершілік те күшейеді. Бұл жағдайда мәслихаттардың қоғамдық бақылау институты ретіндегі рөлі де айқындала түседі.

Осы тұста Мемлекет басшысы өте маңызды мәселені көтерді: мәслихаттар бюджетке тек формалды түрде келісім беретін орган болмауы керек. Өкілді органдар бюджет жоспарлау үдерісіне бастапқы кезеңнен қатысып, оның ашықтығын қамтамасыз етуге, шығындардың негізділігін талап етуге және әрбір бюджеттік шешімді халықтың нақты қажеттілігі тұрғысынан бағалауға тиіс.

Мемлекет басшысы атап өткен мәслихаттардың рөлін күшейту мәселесі бүгінде заңнамалық деңгейде де нақты іске асып келеді. Қазіргі таңда Парламентте біздің бастамамызбен әзірленген «Қазақстан Республикасының “Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы” заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы қаралып жатыр.

Бұл құжат жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту тұжырымдамасын және саяси реформаларды жүзеге асыру аясында әзірленді. Оның басты мақсаты – азаматтардың жергілікті маңызы бар мәселелерді шешуге қатысу мүмкіндігін кеңейту. Ұсынылып отырған өзгерістер өзін-өзі басқару институттарын дамытуға, биліктің ашықтығы мен есептілігін арттыруға, мемлекет пен халық арасындағы байланысты нығайтуға бағытталған.

Заң жобасын әзірлеу барысында біз мәслихаттардың институционалдық рөлін күшейтуге, олардың қызметін ұйымдастырушылық тұрғыдан қолдауға және өкілді органдар жұмысының цифрландырылуына қатысты бірқатар ұсыныстар енгіздік.

Өйткені жүйелі құқықтық, ұйымдастырушылық және технологиялық негіз болмайынша, жергілікті деңгейдегі ең белсенді бастамалардың өзі көбіне жекелеген сипатта қалып, тұрақты нәтижеге жеткізе бермейді.

Президент сөзінде қоғам мен билік арасындағы өзара іс-қимыл сапасына да ерекше назар аударылды. Соңғы жылдары азаматтардың орталық органдарға жолдайтын өтініштерінің көбеюі – ойланарлық жағдай. Бұл кейбір мәселелердің жергілікті деңгейде дер кезінде шешілмей жатқанын көрсетеді.

Нәтижесінде азаматтар қарапайым мәселелердің жауабын алу үшін астанаға, тіпті Президенттің өзіне жүгінуге мәжбүр болады. Бұл тек басқару тиімділігінің мәселесі емес. Бұл – мемлекетке деген сенімнің мәселесі.

Ал сенім декларациялар арқылы қалыптаспайды. Сенім биліктің күнделікті әрекеті арқылы қалыптасады – азаматтың сөзін тыңдай білу, қабылданған шешімдерді түсіндіру, мәселелерге жедел жауап беру арқылы.

Сондықтан мәслихаттардың ішкі жұмысын жүйелеу, олардың өкілеттіктерін нақтылау және депутаттардың жауапкершілігін күшейту туралы ұсыныстардың маңызы зор.

Саяси мәдениет институционалдық тәртіп болмаса қалыптаспайды. Халық өкілдігі тек мандатпен ғана емес, жоғары азаматтық жауапкершілікпен өлшенеді.

Президент көтерген тағы бір маңызды бастама – мәслихат төрағаларының өкілеттік мерзімін шектеу және ротация қағидатын енгізу. Бұл билік институттарын жаңарту, кәсіби депутаттық корпусты қалыптастыру және институционалдық тоқырауға жол бермеу бағытындағы жүйелі саясаттың жалғасы.

Сондай-ақ Президент мәслихаттардың дамуын толыққанды цифрлық мемлекет құру міндетімен байланыстырды. Бұл – саяси жаңғыртудың жаңа кезеңі. Мұнда басқарудың тиімділігі тек заңдар мен өкілеттіктерге ғана емес, шешім қабылдау жылдамдығына, ашықтыққа және басқару жүйесінің интеллектуалдық деңгейіне де тәуелді болады.

Мемлекеттік басқаруды цифрландыру, жасанды интеллектіні енгізу, жаңа басқарушылық құзыреттерді қалыптастыру – стратегиялық міндет. Өкілді органдар бұл үдерістерден тыс қалмауы тиіс.

Жаһандық тұрақсыздық жағдайында мемлекет институттарының ішкі беріктігі ерекше маңызға ие. Сондықтан Президент айтқан Заң мен Тәртіп қағидаты – уақытша саяси ұран емес, мемлекеттіліктің іргелі негізі. Бұл – биліктің тиімділігі сөзбен емес, нақты институттардың әділдік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету қабілетімен өлшенетін жаңа саяси мәдениетті қалыптастыру туралы мәселе.

Президент өз сөзінде тағы бір маңызды ұстанымды атап өтті: мемлекеттің басты құндылығы – адам. Азаматтың құқығы, қадір-қасиеті, қауіпсіздігі мен өмірлік мүмкіндіктері – Справедливый Қазақстан идеясының өзегі.

Бүгін Қазақстан тарихи өзгерістердің табалдырығында тұр. Мұндай кезеңде реформалардың тағдыры тек астанада қабылданған шешімдерге емес, олардың әрбір өңірде, әрбір қала мен ауылда қалай жүзеге асатынына байланысты. Өйткені мемлекеттік саясаттың шынайы мазмұны дәл осы жерде – адамдардың күнделікті өмірінде айқын көрінеді.

Мәслихаттар – мемлекет пен қоғамның түйісетін тұсы. Мұнда билік декларация тілінде емес, нақты шешімдер мен жауапкершілік тілі жүреді. Яғни Әділетті мемлекет ұрандардан емес, адамға деген құрметтен басталады.

Сондықтан мәслихат институтын нығайту – әкімшілік міндет қана емес, демократиялық басқару мәдениетін қалыптастыру жолындағы маңызды қадам.

Ең бастысы – әрқайсымыз өз миссиямызды адал атқаруымыз керек. Парламентте болсын, мәслихаттарда болсын, азаматтық қоғамда болсын.

Сонда ғана болашақ ұрпақ Қазақстанды әділет салтанат құрған, жасампаздыққа ұмтылған, дамудың жаңа биіктеріне сенімді қадам басқан мемлекет ретінде көретін болады.

Бибігүл Жексенбай