«Салықтан хат келді»: Мобильді аударымдарға бақылау қалай күшейді?

Маусым айының соңынан бастап әлеуметтік желілерде бір тақырып жиі айтыла бастады. Қазақстандықтар Мемлекеттік кірістер комитетінен мобильді аударымдарға қатысты түсіндірме беру жөнінде хабарлама алғандарын жариялап, оның суреттерін бөлісті. Бірі мұны «жаппай тексеріс» десе, енді бірі «картаға ақша қабылдауға болмайды екен» деген қорытынды жасады.

Арада көп уақыт өтпей бұл мәселе күнделікті тұрмыстағы әңгіменің біріне айналды. Kaspi, Halyk немесе басқа банктердің қосымшасы арқылы ақша қабылдайтын кез келген азамат: «Ертең маған да хабарлама келе ме?» деген сұрақ қоя бастады.

Жаңа бақылау кімдерге арналған?

Жеке картаға түскен әрбір аударым енді салықтың бақылауына іліге ме?

Бұл сұрақтардың жауабын түсіну үшін мәселенің мәніне үңілген жөн.

Бұл жаңа талап емес. Ең алдымен қоғамдағы ең үлкен қате түсініктің бірін түзеткен жөн.

Көпшілік мобильді аударымдарды бақылау биыл ғана енгізілді деп ойлайды.

Негізінде бұл талап бірнеше жыл бұрын заңнамаға енгізілген болатын. Мемлекет кезең-кезеңімен банктерден мәлімет алу жүйесін іске қосты.

2023 жылдан бастап бақылауға мемлекеттік қызметкерлер кірді.

Кейін квазимемлекеттік сектор қызметкерлері қамтылды.

Одан соң заңды тұлғалар, жеке кәсіпкерлер және олардың жұбайлары қосылды.

Ал 2026 жылдан бастап жаңа кезең басталды. Енді кәсіпкерлік белгілері байқалатын жеке тұлғалардың операциялары да камералдық бақылауға түсе бастады.

Яғни бүгін қоғам талқылап отырған мәселе – жаңа заң емес, бұрын қабылданған нормалардың практикалық іске аса бастауы.

Неге дәл қазір адамдарға хабарлама келе бастады?

Бұл сұраққа жауапты Қаржы министрлігінің өзі берді.

Банктер 2026 жылдың бірінші тоқсаны бойынша мәліметтерді Мемлекеттік кірістер комитетіне тапсырғаннан кейін ақпаратқа талдау жүргізілді.

Талдау нәтижесінде тәуекел белгілері анықталған азаматтарға камералдық бақылау аясында хабарламалар жіберіле бастады.

Қаржы министрі Мәди Такиевтің айтуынша, он банктің деректерін талдау барысында 115 мың азаматтың шотында үш ай ішінде 100-ден астам түрлі тұлғадан жалпы көлемі 1 миллион теңгеден асатын мобильді аударымдар тіркелген. Осы азаматтарға түсініктеме беру туралы хабарламалар жолданған.

Бұл жерде маңызды мәселе бар.

Хабарлама келді дегеннің өзі адамның заң бұзғанын білдірмейді.

Бұл – салық органының:

«Бұл ақша қандай мақсатта түсті?» деген сұрағы ғана.

Азамат түсініктеме береді.

Егер бәрі заңды болса, мәселе сол жерде аяқталады.

Мемлекет нақты нені іздеп отыр?

Бұл жерде ең үлкен мифтердің бірі пайда болды.

Әлеуметтік желілерде:

• картаға ақша түсті;
• демек салық келеді;

деген пікір қалыптасты.

Шындығында Мемлекеттік кірістер комитеті ақша аударымының өзін емес, кәсіпкерлік қызметтің белгілерін іздейді.

Мысалы:

• адам күн сайын ондаған түрлі адамнан ақша алады;
• ол ақша тұрақты түрде түсіп тұрады;
• төлемдердің сипаты коммерциялық қызметке ұқсайды;
• бірақ азамат кәсіпкер ретінде тіркелмеген.

Міне, дәл осындай жағдайда салық органында сұрақ туындайды.

Бұл – көлеңкелі кәсіпкерлікті анықтау тетігі.

Туыстан келген ақша тексеріле ме?

Бұл қоғамдағы ең көп қойылатын сұрақ.

Мемлекеттік кірістер комитеті бірнеше рет ресми түсіндірме берді.

Төмендегі аударымдар кәсіпкерлік табыс болып саналмайды:

• ата-ананың баласына ақша жіберуі;
• балалардың ата-анасына ақша аударуы;
• туған күнге немесе тойға сыйлық ретінде жіберілген қаражат;
• қарыз беру немесе қарызды қайтару;
• достардың ортақ шығынды бөлісуі;
• қайырымдылық мақсатындағы аударымдар.

Демек мұндай операциялар үшін ешкім салық төлемейді.

Алайда тәжірибеде мәселе басқа жерде.

Егер дәл осындай сипаттағы аударымдар сырт көзге кәсіпкерлік табысқа ұқсап кетсе, азаматтан оның мәнін түсіндіру сұралуы мүмкін.

Міне, осы тұста қоғамда үрей пайда болып отыр.

Хабарлама келсе, ең алдымен не істеу керек?

Заңгерлердің айтуынша, ең үлкен қателік – хабарламаны елемеу.

Камералдық бақылау аясында жіберілген хабарламаға белгіленген мерзімде жауап беру қажет. Егер азамат түсініктеме бермесе немесе сұралған ақпаратты ұсынбаса, кейін мәселе тереңірек тексерілуі мүмкін.

Мамандар мынадай алгоритмді ұсынады:

Бірінші. Хабарламада қандай кезең мен қандай операциялар туралы сөз болып тұрғанын мұқият оқу.

Екінші. Ақшаның қайдан түскенін анықтау. Егер бұл туыстың аударымы, қарызды қайтару немесе ортақ шығынды өтеу болса, оны көрсету.

Үшінші. Қажет болса, дәлелдерді қоса ұсыну. Мысалы, қарыз туралы жазбаша келісім, хат алмасу немесе өзге де құжаттар.

Төртінші. Егер азамат шын мәнінде кәсіпкерлік қызметпен айналысып, бірақ тіркелмеген болса, мәселені заң талаптарына сәйкес реттеген дұрыс.

Заңгерлердің пікірінше, мұндай жағдайда мәселені жасыру немесе үндемей қалу кейінгі тәуекелді арттырады.

Неге қоғам дәл осы мәселеге алаңдап отыр?

Қазақстан соңғы жылдары қолма-қол ақшадан цифрлық төлемдерге көшкен елдердің біріне айналды.

Бүгінде дүкенде де, базарда да, шағын шеберханада да, тіпті үйде торт пісіретін немесе киім тігетін адамдардың өзі төлемді банк қосымшалары арқылы қабылдайды.

Цифрландырудың бұл қарқыны халықтың өмірін жеңілдетті.

Алайда дәл осы өзгеріс бейресми экономиканың ауқымын да айқын көрсетті.

Экономикада ресми тіркелмей жұмыс істейтін мыңдаған адам бар. Олар тұрақты табыс тапқанымен, салық төлемейді, әлеуметтік аударым жасамайды. Мемлекет жаңа бақылау арқылы ең алдымен осы санаттағы азаматтарды анықтауды көздеп отыр.

Бірақ ақпарат жеткіліксіз болғандықтан, заң талаптары өзін ешқандай кәсіпкерлікпен байланыстырмайтын қарапайым азаматтарға да қатысты деген түсінік қалыптасты.

Мобильді аударымдарға қатысты дау қоғамның бір маңызды мәселесін көрсетті: адамдардың көбі салық төлеуден емес, белгісіздіктен қорқады.

Бүгінде Мемлекеттік кірістер комитеті барлық азаматтың банк картасын жаппай тексеріп жатқан жоқ. Бақылау кәсіпкерлік қызметтің белгілері бар операцияларға бағытталған. Дегенмен алғашқы хабарламалардың жіберілуі бұл жүйенің қалай жұмыс істейтіні туралы толық әрі қарапайым түсіндірудің қажет екенін аңғартты.

Сарапшылардың пікірінше, жаңа бақылаудың түпкі мақсаты – қарапайым азаматтарды жазалау емес, көлеңкелі кәсіпкерліктің үлесін қысқарту және барлық нарық қатысушылары үшін бірдей ойын ережесін қалыптастыру. Бірақ бұл мақсатқа жету үшін мемлекетке заң талаптарын түсіндіру, ал азаматтарға өз құқықтары мен міндеттерін білу бұрынғыдан да маңызды бола түседі.